Ətraflı axtarış
Baxanların
3935
İnternetə qoyma tarixi: 2009/11/01
Sualın xülasəsi
İnsanın təkamülü ixtiyar yoluyla və ixtiyari əməllərdən başqa yolla ələ gəlmir?
Sual
İslamai ayələrdən və rəvayətlərdən istifadə olur ki, insanın təkümülü ixtiyar və ixtiyari əməllərdən başqa yolla ələ gəlmir. Bunun mənası olur ki, insanın təkamülü ixtiyar yolundan (ذاتا" و فی حد ذاته) qeyri bir işlə mümkün deyil? Əgər belədirsə, onun fəlsəfi cəhətdən qeyri mümkün olmasının dəlili nədir? Məsələn Əgər fərz etsək Allah insan da başqa məxluqat kimi ixtiyarsız kəmala yetişsə, bu təkamülün nə iradı ola bilər? Zəhmət olmasa fəlsəfi cəhətdən cavab verin.
Qısa cavab

Fəlsəfi cəhətdən varıqların təkamülü seyri ən aşağı həddən ən ali dərəcəyə yetişənə qədər, həmişə belədir ki, aşağı dərəcəyə tənəzzül edib, vücud kamalatı yuxarı dərəcədə olur. Bu yuxarı dərəcədə öz kamillik dərəcələrinə sahib olur. Bu silsilənin bir tərəfində mütləq vücud qərar tapıbdır ki, ümumi həddə bütün kamalata sahibdir. O cümlədən kamalatdan biri iradə və ixtiyar sifətidir ki, varlığın bütün dərəcələrində hər varlığın zərfiyyəti həddində tənəzzül tapıbdır. Bu nəzərdən iradə və ixtiyarın müxtəlif növləri onun müxtəlif dərəcələrində bütün varlıqların zatında və bütün dərəcələrdə, Allahın iradəsi məxluqun varlığı yoluyla sadir olur.

Buna əsasən bu sualın əsası ki, nə iradı var insanda digər varlıqlar kimi iradə olmadan təkamül etsin, fəlsəfi cəhətdən səhv ön fərziyyələr əsasında qurulubdur. Məcburi təkamülün qeyri mümkün olmasının dəlili budur ki, iradə və ixtiyar zatı olsa, bunun təsəvvürü ki, varlıq məcburi şəkildə təkamülə yetişir mənası budur ki, vücudi təkamülü əsnasında ixtiyarda təkamüli olmur. Bir halda ki, bu iki iş birdir və bir- birinin eynidir. İnsan haqqında da ki, ixtiyarın ən yüksək həddinə məxsusdur. Allahın

Xəlifəlik məqamı onun həmin ixtiyar məqamıdır ki, onun bütün məxluqlara üstün olmasına səbəb olubdur. Onun insandan alınması həqiqətdə həmin məqamın və dərəcənin alınması deməkdir. Bu da hədəfin və qərəzin ziddi hesablanır.

Başqa sözlə desək heç bir təkamül yoxdur məgər o təkamül varlığın dərəcələrində olsun və varlığın dərəcələrində olan təkamül, ixtiyar dərəcələrində olan təkamülün özüdür. Ariflər onu eşq adlandırıblar ki, Allahın əmanətidir və ixtiyarın əsl zatı hesablanır. Allah xəlifəliyi ki, insan təkümülünün zirvəsidir həqiqətdə İlahi eşqdə fani olmaq və Allahda (bəqa billah) qalmaqdır. Bu zatən ixtiyarın ən ali dərəcəsini tələb edir.

Ətreaflı cavab

İnsan təkamülündə ixtiyarın zəruri olması haqqında olunan sual, fəlsəfi olub və fəlsəfi cavablandırılmaqdan əvvəl, kəlami bir şübhədir ki, kəlami mövzulardan qaynaqlanıbdır. Amma əgər fəlsəfi baxışla bu məsələnin dərinliyinə getsək təkamül mövzuları haqqında gərək varlıq dərəcələrində ixtiyar və Allahın ədaləti haqqında düşünməliyik.

Mütaliə fəlsəfəsi və nəzəri irfan bu mövzu haqqında bir sıra mətləblər ixtiyarımızda qoyur. Bu mətləblər bir çox qaranlıqları və sualları cavablandırır. Çox vaxt varlıq aləminə nisbət dərin düşünəndə şübhələr öz- özünə həll olur.

Fəlsəfi cəhətdən təkamüldə ixtiyarın və iradənin yerini bəyan etmək üçün giriş etmək lazımdır. Giriş budur ki, təkamül yolunda varlıq hərəkəti maddi mərhələdən ayrılmaqdan başlanıb Allahın xəlifəlik məqamına yetişənə qədər davam edir ki, varlıq aləminin sonu və hədəfi hesablanır.

Təkamülün və vücudun hər dərəcəsi ən aşağı həddən ali dərəcələrə qədər əlaqəli vücuddan bir dərəcəyə sahibdir. Bu onun Həqq Taala dərəcəsinə yaxınlığını göstərir. Hər bir dərəcə öz kamalatına sahibdir. Ən aşağı dərəcədə yüksək kamalata sahibdir amma tənəzzül olunmuş həddədir. Beləliklə hər bir varlıqda onun varlıq şiddətinə əsasən müxtəlif varlıq kamalatı vardır. Hər dərəcədə tənəzzül tapmış kamallar onun qabiliyyəti həddə aşkar olur.

Bu varlıq kamalatından biri həmin iradə və ixtiyar sifətidir və hər bir dərəcədə ondan xüsusi bir hədd zahir olur.

Ariflər bəzən bu ümumi məfhumdan ki, bütün xilqətdə var, eşq adlandırıblar.

Quranda da məxluqların təsbihi və cəzası təbiri olubdur.

Bu nəzərə əsasən heç bir varlıq hətta camadat və otlar bu qaydadan müstəsna deyillər.

Necə ki, Molla Hadi Səbzvari varlıq aləmində ixtiyar dərəcələrinin olması aləmində ixtiyar dərəcələrinin olması haqqında belə yazıbdır: "Bütün əşyalar ixtiyarlı qadirin zahir etdikləridirlər buna görə hamı ixtiyarlıdır, hətta camadat öz zərfiyyətinə görə. Nəticədə bəndə ixtiyarlı (muxtar) qadirin zühurudur bu yolla onda qüdrət və ixtiyar var".[1]

Buna əsasən o zaman ki, iradə sifətin bəlkə ixtiyari vücudun zatında və onun dərəcələrində tapırıq və onu vücudun zatı bilirik. Görəcəyik ki, fəlsəfi cəhətdən bir varlığın iradəsi və ixtiyarı olmadan təkamül təsəvvürü mümkün deyil. Bunun təsəvvürü ki, varlıq məcburi şəkildə təkamülə yetişir, mənası budur ki, vücudu təkamül əsnasında ixtiyarda təkamülü olmur.

Bir halda ki, bu iki iş birdir və bir- birinin eynidir. İnsan haqqında ki, ixtiyarın ən yüksək həddinə məxsusdur, Allahın xəlifəlik məqamı onun həmin ixtiyar məqamıdır ki, onun bütün məxluqlara üstün olmasına səbəb olubdur.

Onun insandan alınması həqiqətdə həmin məqamın və dərəcənin alınması deməkdir. Bu da hədəfin və qərəzin ziddi hesablanır.

Başqa sözlə desək ixtiyar varlığın hər bir dərəcəsində ikinci dərəcəli iş deyil bəlkə o dərəcənin zatının bir hissəsi hesablanır. Buna əsasən onu vücudun zatından ayırlaq mümkün deyil.

Fəlsəfi cəhətdən varlıq aləmində ki, onun müxtəlif dərəcələrində agahlıq və şüur var, əsasən cəbr hakim deyil ki, insan təkcə ondan istisna olmuş olsun. bəlkə əksinə nə təkcə insan dünyanın bütün məxluqları təfviz olmadan ixtiyar qaydasına şamildirlər. Amma insan Allah xəlifəliyinə lazım xüsusi həddə ixtiyardan bəhrələnibdir. Buna İlahi əmanətdə deyilir.

Bu məqam insanın əsl məqamıdır və bu məqama görə dünyanın bütün məxluqatına üstün olubdur. Necə ki, Qurani kərimdə buyurur:

«إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا»[2]

Bir əmanəti göylərə yerə və dağlara təqdim etdik, ama onu götürməkdən boyun qaçırtdılar və ondan qorxurlar və insan onu götürdü və o zalim və nadandır".

Buna əsasən təkümül ümumi şəkildə və Allah vilayətinə və xilafətinə nayil olmaq xüsusi şəkildə insan haqqında, ixtiyar olmadan əqli cəhətdən qeyri- mümkün hesablanır. Bu cəhətdən əvvəldən Allahın iradəsi ali feyzlə məxluqata nisbət baş veribdir. Amma məxluqatın zatı şəkildə tələbləri onların kamilliyinin zahir olmasına mane olubdur.

Hər nə bizim əndamımızın nasaz qamətindəndir.

Yoxsa sənin təşrifin kiminsə başı üzərindən əskiy deyil.

Deyilənlərdən aydın oldu ki, varlıqda olan təkamül ixtiyarda olan təkamülün eynidir.

Onun ali dərəcəsi də Allah xəlifəsi omaqdır. Varlıqda ali dərəcə ixtiyar da ali dərəcəni tələb edir. İrfanıi nəzərdən də xəlifəliyi öz zatında bu mənayadır ki, insan nəhayətdə Allah eşqində fani olur və Allahla qalır.

Bu ən uca eşq dərəcələrinin tələbidir. Eşqdə ixtiyarın zatıdır. Buna əsasən insan təkümülünün nəhayətin təsəvvür etmək ki, Allahçı olmaq iradəsinin aynasıdır. Eşq gövhəri olmadan zatən qeyri mümkündür və eşqin məcburluqla arası yoxdur, bəlkə eşq ixtiyarın əsl gövhəridir.[3]

 


[1] - Qədrdan qara mülki, Məhəmməd Hüseyn, Cəbr və ixtiyara üçüncü baxış, səh 159, nəql olunub, Səbzvari, Molla Hadi, Əsrarül- hökm, səh 113.

[2] - Əhzab surəsi, ayə 72.

[3] - bu mövzuda artıq axtarış üçün əlaqəli mövzularda fəlsəfi və irfani cəhətdən "Əmrun beynəl- əmreynə" habelə bərzəx aləmində iradə, ixtiyar və vücudun dərəcələrinə müraciət edin.

 

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    113113 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    86191 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    65076 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    48517 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    36834 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    35749 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    24661 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    23969 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    23893 Təzə kəlam
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...
  • Dünyanın ilk yaranmasını təşkil edən maddə nədir, Quran və hədislərin bu mövzuda nəzəri nədir?
    21909 Qədim kəlam
    Təbiət şünas alimlərinin bu mövzuda olan dəqiq nəzəriyyələri budur ki, varlığın ilk maddəsini təşkil edən ünsürlar bunu isbat edir ki, əslində fəzada dağılmış "sedyom"- ların təşkil olmasıyla yaranmışdır. Bu maddə uzun zamanlardan təqribiylə 13 milyard il şiddətli partlayış nəticəsində, hissələr və qismətlərə bölünmüşdür, günəş, ulduzlar, göy (səma) yer və...özlərinə məxsus ...