Ətraflı axtarış
Baxanların
6463
İnternetə qoyma tarixi: 2008/02/20
Sualın xülasəsi
Vilayəti-fəqihlə mütləq vilayəti-fəqih arasında nə kimi fərq vardır?
Sual
Vilayəti-fəqihlə mütləq vilayəti-fəqih arasında nə kimi fərq vardır?
Qısa cavab

Vəliyyi-fəqihin ixtiyarları iki istiqamətdə araşdırıla bilər:

1. Vəliyyi-fəqihin vilayəti dairəsində olan fərdlər nahiyəsində;

2. Vəliyyi-fəqihin dəxalət etməyə haqqı olan işlər nahiyəsində.

Əgər vəliyyi-fəqihin ixtiyarlarını xüsusi insanlara (dəlilərə, yetimlərə və s.) məhdud etməsək, onun ixtiyarlarını qəzavət və fətva kimi işlərə hüdudlandırmasaq, bu halda mütləq vilayəti-fəqihə inanmış oluruq. Bundan qeyri hallarda fəqih üçün mütləq vilayət haqqı qüvvədə deyildir.

Ətreaflı cavab

İranda bərəkətli İslam inqilabının zühuru ilə islamın siyasi təfəkkürü həm daxili, həm də xarici alimlərin və mütəfəkkirlərin diqqət mərkəzində olan bir məsələyə çevrildi, siyasi islam təfəkküründə mürəkkəb bir məsələ və mühüm fiqhi terminlərdən biri vilayəti fəqih məsələsi oldu. Onun mənası, dəlilləri, ixtiyarlarının həddi-hüdudu, miqyası və s. ilə əlaqədar çoxlu bəhslər irəli sürüldü. Vilayəti-fəqihin mütləq vilayətlə olan fərqini bəyan etmək üçün bir neçə məsələyə diqqət yetirmək zəruridir:

a) Vilayətin mənası:

Ərəb dilində “vilayət” kəlməsi yaxınlıq mənasına olan “və-li-yə” وَلِيَ  kökündən alınmışdır.[1] Bu kəlmə üçün qeyd olunan mənadan əlavə, digər iki məna da gəlmişdir: 1. Səltənət və hakim kəsilmək, 2. Rəhbərlik və hökumət.[2]

b) Vilayəti-fəqihin mənası

Qeyd olunduğu kimi, vilayət “vali olmaq”, “müdir olmaq” və “icra etmək” mənasınadır. “Fəqihin vilayəti vardır” dedikdə məqsəd budur ki, “imam Zaman (əleyhis-salam)-ın qeybdə olduğu dövrdə  ilahi qanunların bəyanı, din hökmlərinin icrası və islam cəmiyyətinin idarə olunması müqəddəs şəriət sahibi tərəfindən cameüş-şərait fəqihin (müctəhidin) öhdəsinə qoyulur.”[3]

Əlbəttə, bəzi alimlər bu kəlmənin məfhumunda ağalıq, rəyasət və səltənətin də olduğunu iddia etmişlər ki, bu da vəlinin öz ixtiyarında olanlara hakim kəsilməsini göstərir. Halbuki, vilayət dedikdə məqsəd onun ixtiyarında olan şəxslərin işlərinə başçılıq etmək və işlərinin idarə olunmasıdır və bu da onlara bir növ xidmət sayılır.[4]

v) Fəqihin vilayətinin mütləq olmasının mənası

Fiqhdə vilayət (qəyyumluq) haqqı bəzi şəxslər üçün qüvvədədir. Məsələn, atanın və ata tərəfdən olan babanın səğir (həddi-buluğa çatmayan) övlada, dəliyə, yaxud ağlı kəmə olan vilayəti kimi.[5] Bu kimi işlərdə övladın (istər oğlan olsun, istərsə də qız) işləri atasının və ya (o həyatda olmadıqda) ata tərəfdən olan babasının öhdəsinədir. Bu ikisi övladın mənafeyinə və məsləhətinə diqqət yetirməklə onun işlərini idarə edirlər.

Həmçinin, müvəkkil diri olduğu vaxta qədər vəkilin müvəkkil üzərində olan vilayəti. Fiqhi kitablarda digər hallar da bəyan olunmuşdur. Deməli, başqalarına vilayət və qəyyumluq məsələsi islam fiqhinin zəruri məsələlərindən biridir. Bu vilayətlərdən biri də fəqihin vilayətidir. Amma əsas məsələ budur ki, görəsən, fəqihin vilayəti atanın və ata tərəfdən olan babanın vilayəti kimidir, yoxsa cəmiyyət işlərinin idarə olunması və rəhbərlik mənasına olan vilayət növündəndir?

Bütün fəqihlər vilayəti-fəqih prinsipinin qüvvədə olması  barədə yekdil nəzərdədirlər, onların ixtilafı sadəcə vəliyyi-fəqihin ixtiyarlarının genişləndirilməsi və ya məhdud edilməsi ilə əlaqədardır. Yəni onun ixtiyarlarını “cəmiyyət işlərinin idarə olunması” mənasına olan vilayət növündən qəbul etsək, “mütləq vilayət” mənasına inanmış oluruq. Fəqihin mütləq vilayəti fiqhi bir termindir. O, vilayətin icra olunması hövzəsinə və vilayət daxilində qərar tutan şəxslərə nəzər yetirir və bu sahədəki məhdudiyyəti inkar edir. Başqa sözlə, bu terminə əsasən, fəqihin vilayət dairəsi dəlilərə, səfehlərə və s. xüsusi şəxslərə məhdud edilmir, əksinə bütün şəxslərə və bütün hökmlərə aid olmaqda mütləqdir. Mərhum imam Xomeyni bu barədə buyurur: “Rəhbərlik və vilayət baxımından Peyğəmbəri-əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih) və məsum imamlar üçün qüvvədə olan hər bir şey eynilə fəqih üçün də qüvvədədir. Amma onların bu qəbildən olmayan digər işləri fəqih üçün də sübuta yetmir.”[6]

Mərhum Şeyx Ənsari cameuş-şərait fəqihin mənsəbləri barəsində yazır: “Cameüş-şərait fəqihin mənsəbləri bunlardır: 1. Fətva vermək, 2. Hökumət (qəzavət və mühakimə), 3. Əmlak və canlarda təsərrüf vilayəti.”[7] Davamında isə buyurur: “Bəli, hər bir işdə ki, insanlar öz rəislərinə müraciət edirlər, fəqihlər ulil-əmr olduqlarına görə həmin işlərdə fəqihə müraciət etməyə inanmağımız uzaq görüş deyildir.”[8]

Amma bəzi alimlər fəqihin ixtiyarının bu qədər geniş olmasını qəbul etmir və yalnız fətva və qəzavət mənsəbində qəbul edirlər.[9]

Bu bəyanla aydın olur ki, vilayəti-fəqihin mütləq olması fiqhi bir termindir; o, vəliyyi-fəqihin səlahiyyət, vəzifə və fəaliyyətlərinin hüdudlarını bəyan etmək məqamındadır. Bu nəzəriyyədə fəqihin vilayətinin təkcə dəlilərə, yetimlərə və başsız uşaqlara aid olması qəbul edilmir.

Xatırlatma

Təəssüflər olsun ki, bəziləri fəqihin mütləq vilayəti barəsində yanlış bir məfhum əldə etmiş və onu mütləq hökumət (monarxiya)[10] və ya “fəqihin mütləq azadlığı” hesab etmişlər.[11]

Lakin əvvəldəki bəyanla aydın olur ki, əvvəla: fəqihin vilayətinin mütləq olmasında məqsəd budur ki, fəqih gərək bütün islam hökmlərini bəyan etsin, nəinki bəzi hökmləri və ya bəzi hallarda müəyyən hökmləri. İkincisi, hökmlər arasında təzad yaranan zaman cameüş-şərait fəqih gərək daha mühüm olan hökmü icra etsin.[12] Bunun mənası “vəliyyi-fəqih islam hökmlərini və cəmiyyətin məsləhətini nəzərə almadan islamın və cəmiyyətin mənafe və məsləhəti ilə müxalif olan hökm və fərman çıxara bilər” demək  deyildir.[13]

 


[1] Razi, Əbdül-Qadir, “Muxtarus-sihah” (“Sihahi Cövhəri”), “vəli” kəlməsi, səh. 631, “Ər-risalət” nəşriyyatı

[2] Yenə orada; həmçinin “Əl-möcəmül-vəsit”, səh. 1058, “Darud-dəvət” nəşriyyatı

[3] Cavadi Amuli , “Vilayəti fəqih”, səh. 463, “İsra” nəşriyyatı

[4] Hadəvi Tehrani, Məhdi, “Vilayət və diyanət”, səh. 65, “Xaneye xerəd” nəşriyyatı

[5] Nəcəfi, Məhəmməd Həsən, “Cəvahirul-kəlam”, 22-ci cild, səh. 322, “Camei fiqhi Əhli-beyt (əleyhimus-salam)” sidisi

[6] İmam Xomeyni, “Kitabul-bey”, 2-ci cild, səh. 664

[7] Yenə orada, səh. 654

[8] Ənsari, Şeyx Mürtəza, “Əl-məkasibul-mühərrəmə”, 3-cü cild, səh. 545

[9] Yenə orada

[10] Xoi, Seyid Əbul-Qasim, “Tənqihun fi şərhi Ürvətil-vusqa”, 1-ci cild, səh. 418; “Camei fiqhi Əhlil-beyt (əleyhimus-salam)” sidisi

[11] “Vilayət və diyanət”, səh. 125

[12] “Vilayəti-fəqih”, səh. 463, “İsra” nəşriyyatı

[13] Əlavə məlumat üçün bax: 1. Sual 6653 (sayt az6738), 2. Sual 32 (sayt 265)

 

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

  • İmam Hüseyn (ə)- a bu qədər əzadarlıq etməyin səbəbi nədir?
    5913 Fiqh tarixi 2011/04/14
    Hər bir millətin keçmiş hadisələrində dəyərli ibrət və təcrübələr var ki, çoxlu zəhmətlə ələ gəlibdir və o millətin gələcəyi və taleyində çox böyük bir təsiri ola bilər. Bu dəyərli təcrübədən istifadə etmək üçün, bu hadisələrə həmişə yenidən baxılmalı və qorunmalıdır. Bu misilsiz hadisələrdən biri, Kərbəla hadisəsidir. Məsum ...
  • Çox danışmağı müalicə etmək üçün hansı yollar vardır?
    5110 Nəzəri əxlaq 2012/01/19
    Dil Allahın insana verdiyi ən böyük nemətlərdən biri, başqaları ilə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi üçün gözəl bir vasitədir. Amma bunun çoxlu bəlaları da vardır ki, sonsuz günahların mənşəyi ola bilər. Buna görə də insan dilini nəzarət altına almaq və ondan yerində istifadə etmək üçün gərək hər gün sübh ...
  • Dəyərli “Kafi” kitabındakı hədisləri Qurani-Kərimin şərh və təfsiri hesab etmək olarmı?
    6842 Hədis elmləri 2011/11/24
    Dahi şiə alimi, böyük fəqih, imamiyənin mötəbər mühəddislərindən biri və imam Zaman (əleyhis-salam)-ın kiçik qeybət dövrü ilə müasir olan Məhəmməd ibni Yəqub Kuleyninin (rəhmətullah əleyh) yazdığı “Kafi” kitabının rəvayətlərinin əksəriyyəti çox yüksək etibar dərəcəsinə malikdir. Baxmayaraq ki, digər rəvayət məcmuələri ilə müqayisədə onda da etibarı nisbətən az olan bəzi rəvayətləri ...
  • Aya Şirkətlər ev almaq üçün verilən pula xums düşürmü?
    2680 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/09/29
    Həzrət Ayətullah əl- uzma Xamineyinin dəftərxanasının cavabı: Əgər verilən məbləğ alver yoluyla hazırlanıb əldə olunmuşdursa, ona xums düşür, yalnız o halda ki, ilin ortasında alınıb və ya satılsın və onun satılmasıyla öz məqamı və ehtiyacı həddində ev alınsın. ...
  • Təvəllüs bayramı keçirmək haramdırmı?
    3397 Nizamlar hüquq və əhkam 2012/02/15
    Təvəllüd bayramı İslami sünnətlərdən deyil. Və İslami təlimatlarda sifariş olunmayıb ki, insan öz doğum gününü bayram etsin. Biz bu təzə sünnnəti məhkum etmək istəmirik, baxmayaraq ki, əcnəbilərin kor- koranə daxil olan (adət) sünnətlərini bəyənmirik; çünki etqadımız var ki, sünnətlərin gərək xalqın zehnində dərin kökləri olsun. Amma belədir (adət) ...
  • İslam dininin təkcə haqq din olmasına baxmayaraq, nəyə görə Quranda digər dinlərin tərəfdarlanın da nicat tapanlardan olmasınin mümkünlüyü açıqlanır?
    5192 Təfsir 2014/05/18
    İslam təlimlərində və müqəddəs Quranda ilk əvvəldən, belə bir qanun qətiyyətlə qeyd olunmuşdur ki, əgər qeyri-müsəlmanlardan hər hansı ümmət öz pak fitrətlərində olub, yaxşı əməl sahibi olsalar və həqiqətən də İslamın həqiqəti onlara aydınlaşmasa və çatmasa, nicat əhli ola bilərlər. Bu mətləb, Quranın müxtəlif ayələrində tam aydınlıq ...
  • Allah bəyənən həyat hansı həyatdır? Və mövcud həyatla ziddiyəti varmı?
    3450 Əməli əxlaq 2012/01/08
    Əgər Qurana müraciət etsək və bu sualı Qurandan soruşsaq ki, biz nə üçün yaranmışıq? Quranın cavabı budur ki, " وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ" cin və insan yaranmayıbdır, məgər ibadət üçün, ibadət yəni nə? İbadət yəni Allaha bəndəçilik, yəni o işlər ki, yerinə ...
  • Bilmədən olan qətlin diyəsi nə qədərdir? Bu gün dinar və dirhəm neçə dollardır?
    4798 Nizamlar hüquq və əhkam 2012/02/07
    Dirhəm və dinar peyğəmbər s. və əimmə ə. dövrünün pul vahidləridir. Şəri və hüquqi məsələlərdə istifadə olunur və bu gün də bəzi məsələlərdə istifadə olunur.Dinar qızıldan, dirhəm isə gümüşdən olan metal pullardır. Buna görə də dinar və dirhəmdə istifadə olunan qızıl və gümüşün vəznini bilməklə onun bugünkü qiymətini təyin ...
  • İstehsan nədir? Və nə üçün Əhli- beyt fiqhində qəbul olunmur?
    3431 مبانی فقهی و اصولی 2012/10/13
    Bu Əhli- beyt məzhəbinə vurulmuş bir töhmətdir və deyirlər: Yalnız Əhli- beyt və şiə məzhəbidir ki, istehsanın əksinə və onun dəlil olduğunu qəbul etmirlər; çünki sünnü məzhəbində olan dörd firqənin rəhbərləri də bu əqidədə olmuş və bizimlə bir fikirdədirlər ki, istehsan (höccət) dəlil deyil və heç bir ...
  • Bunu nəzərə alsaq ki, insan üçün təsəvvür olunan ən axırıncı məqam Liqaullah məqamıdır, nə üçün Məsumlardan (ə) bəzisi daha seçilmiş və yüksək məqama sahibdirlər?
    3702 Nəzəri əxlaq 2012/09/13
    İnsanın yaranmasının əsl hədəfi kamala çatmaqdır. İnsanın kamalı Allaha yaxınlaşmaqla olur ki, ona vilayət və Liqaullah məqamı deyirlər. Bu arada Peyğəmbərlər və Məsumlar (ə) insanlar arasında ən bariz kəslər hesablanırlar. Amma bunların arasında hansı kəslər daha üstün dərəcəyə sahibdirlər, bu nöqtəyə diqqət etmək lazımdır ki, vilayət məqamı ...

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    107544 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/05/31
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    82004 Əməli əxlaq 2011/06/28
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    59759 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/01/02
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    42767 Nizamlar hüquq və əhkam 2012/09/01
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    32800 Hədis elmləri 2014/05/20
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    26874 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/04/14
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    22919 Əxlaq fəlsəfəsi 2012/03/11
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    22886 Təzə kəlam 2010/12/07
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    21537 Nizamlar hüquq və əhkam 2011/08/09
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • Dünyanın ilk yaranmasını təşkil edən maddə nədir, Quran və hədislərin bu mövzuda nəzəri nədir?
    20862 Qədim kəlam 2011/02/15
    Təbiət şünas alimlərinin bu mövzuda olan dəqiq nəzəriyyələri budur ki, varlığın ilk maddəsini təşkil edən ünsürlar bunu isbat edir ki, əslində fəzada dağılmış "sedyom"- ların təşkil olmasıyla yaranmışdır. Bu maddə uzun zamanlardan təqribiylə 13 milyard il şiddətli partlayış nəticəsində, hissələr və qismətlərə bölünmüşdür, günəş, ulduzlar, göy (səma) yer və...özlərinə məxsus ...