جستجوی پیشرفته
بازدید
420
تاریخ بروزرسانی 1395/10/12
 
کد سایت fa76073 کد بایگانی 92961 نمایه مزارعه و مساقات
طبقه بندی موضوعی احکام مالی
خلاصه پرسش
دو اصطلاح «مُزارعه» و «مُساقات» به چه معنا است؟
پرسش
در دین اسلام، دو اصطلاح «مزارعه» و «مساقات» به چه معنایی است؟
پاسخ اجمالی
«مُزارعه» و «مُساقات»، از جمله قراردادهای لازم‌اند[1] که در مباحث اقتصادی اسلام در موضوع کشاورزی و باغ‌‌داری از آن بحث می‌شود. در ذیل به تبیین هر یک، می‌پردازیم:
الف. مزارعه
مزارعه قراردادی است که بر پایه انجام زراعت منعقد می‌گردد و در آن، مالک زمین(یا کسى که زمین در اختیار او است) با کشاورز چنین توافق می‌کنند که مالک، زمینش را در اختیار کشاورز گذارده و در مقابل، کشاورز مقدار معینی از محصول را به مالک می‌دهد.[2]
این قرارداد ممکن است با صیغه لفظى همراه بوده و کشاورز آن‌را قبول کند، یا بدون آن‌‌که صیغه‌‌اى خوانده شود، زمین در اختیار کشاورز گذارده شود و او تحویل بگیرد.
در مزارعه - غیر از شرایط عام قراردادها؛ از قبیل: عقل، بلوغ، اختیار و عدم مهجوریّت – شرایط خاصی باید رعایت گردد، که در زیر بیان می‌شود:
1. همه محصول زمین به یکى از آن‌دو اختصاص داده نشود.
2. سهم طرفین قرارداد از محصول، به طور مشاع[3]باشد؛ مانند نصف یا ثلث. پس اگر شرط کنند محصول فلان قسمت از زمین مال یکى و محصول قسمت دیگر مال دیگری باشد، صحیح نیست. همچنین اگر صاحب زمین بگوید «در این زمین کشاورزی کن و هرچه مى‌خواهى به من بده» باطل است.
3. مدّت زمان قرارداد باید معیّن شود و به اندازه‌‌اى باشد که به دست آمدن محصول در آن مدّت ممکن باشد.
4. زمین باید مشخّص باشد. پس کسى که چند قطعه زمین دارد و با هم تفاوت دارند، اگر به کشاورز بگوید در یکى از این زمین‌‌ها کشاورزی کن و آن‌را معین نکند، مزارعه باطل است.
5. زمین باید قابلیّت کشاورزی را داشته باشد و یا اگر کشاورزی در آن ممکن نبود، بتوان آن‌را برای این‌کار آماده کرد.
6. نوع کِشت باید معیّن شود، مگر این‌که کِشت هر چه باشد تفاوتى در نظر آنها و نظر توده مردم نداشته باشد و یا این‌که معلوم باشد که این زمین براى کِشت چه محصولی مناسب است.
7. لازم است معیّن شود که مخارج کشاورزی و لوازم آن بر عهده چه کسى است. البته در این‌‌باره اگر در عُرف مردم منطقه، سهم هر کدام از مخارج معلوم باشد، کافى است.[4]
ب. مساقات
مساقات مصدر باب مفاعله از ریشه «سقى» به معناى آب دادن و سیراب کردن یکدیگر است. و در اصطلاح فقهی گفته می‌شود، هرگاه کسى درختان میوۀ خود (یا درختانی که اختیار آن با او است) را تا مدّت معیّنى به دیگرى واگذار کند که در مقابل دریافت سهمى از میوه، باغ او را آبیارى و رسیدگى نماید، این قرارداد را «مساقات» گویند.[5]
مساقات، در بیشتر شرایط و احکام، مشابه مزارعه است. البته فرقشان این است که در مزارعه زمین براى زراعت به عامل داده مى‌شود و در مساقات درختان میوه براى نگه‌دارى و آبیارى.
برخی شرایط ویژه در مساقات:
1. قرارداد مُساقات در درختانى که میوه نمى‌دهند، در صورتى صحیح است که حاصل دیگرى داشته باشند که داراى مالیت قابل توجه است؛ مانند حنا و سدر که از برگ آن استفاده مى‌کنند، یا بعضى از درختان که شیره و صمغ آن قابل استفاده است.[6] ولى در مورد درختانى که هیچ یک از اینها را ندارد، مساقات صحیح نیست.
2. قرارداد مُساقات باید پیش از ظاهر شدن میوه منعقد شود، اما اگر بعد از آن و پیش از رسیدن میوه باشد، چنانچه کارهایى؛ مانند آبیارى و سمپاشى - که براى پرورش میوه لازم است – باقى ‌مانده باشد، صحیح است و گرنه قرارداد مساقات اشکال دارد.[7] همچنین اگر فقط به کارهایى؛ مانند چیدن میوه و نگه‌دارى از آنها احتیاج باشد، قرارداد آنها با عنوان «جعاله»[8] صحیح است، ولى مساقات نیست.
3. قرارداد مُساقات در بوتۀ خربزه، هندوانه، خیار و مانند اینها صحیح نیست،[9] ولی اگر قرارداد روشنى منعقد شود و تعداد چیدن و سهم هر کدام را مشخص کنند می‌تواند در قالب قرارداد «جعاله» صحیح باشد.
شایان ذکر است، در کتاب‌های فقهی در مورد «مزارعه» و «مساقات» احکامی دیگر نیز بیان شده که جهت آگاهی از آن می‌توان به کتاب‌های مفصل و توضیح المسائل مراجع تقلید مراجعه نمود.
 
 

[1]. عقد لازم، عقدی است که پس از انعقاد، طرفین بدون رضایت یکدیگر نمی‌توانند آن‌را به هم بزنند؛ امام خمینى، سید روح اللّٰه، توضیح المسائل (محشّٰى)، ج ‌2، ص 362، م 2233، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ هشتم، 1424ق.
[2]. ر. ک: همان، ص 357، م 2228.
[3]. برای آگاهی بیشتر درباره مال مشاع، می‌توانید به پاسخ 8003 (معنای مالکیت مشاع)، در همین سایت مراجعه نمایید. 
[4]. ر. ک: توضیح المسائل (محشّٰى)، ج ‌2، ص 357 – 360.
[5]. همان،  ج ‌2، ص 367، م 2238؛ طاهرى، حبیب الله، حقوق مدنى، ج ‌4، ص 243، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته، چاپ دوم، 1418ق.
[6]. آیات عظام اراکی خوئى، تبریزى و شبیری، انعقاد مساقات در مورد چنین درختانی را بنابر احتیاط صحیح نمی‌دانند؛ ر. ک: توضیح المسائل (محشّٰى)، ج ‌2، ص 368.
[7]. ر. ک: همان، ص 370، م 2244.
[8]. جهت آگاهی بیشتر، ر. ک: پاسخ 21090 (تفاوت جعاله با اجاره).
[9]. ر. ک: توضیح المسائل (محشّٰى)، ج ‌2، ص 370، م 2245.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    776174 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    483161 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    344113 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    337047 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    335773 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    281566 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    274183 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    273264 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    271215 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    225241 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

8808  نفر