جستجوی پیشرفته
بازدید
535
تاریخ بروزرسانی 1396/06/07
 
کد سایت fa81597 کد بایگانی 99402 نمایه تفاوت حکم عقل و سیره عقلاء
طبقه بندی موضوعی مبانی فقهی و اصولی
خلاصه پرسش
در دانش اصول هم از «حکم عقل» سخن به میان می‌آید و هم از «سیره عقلا». این دو چه تفاوتی با هم دارند؟
پرسش
بین حکم عقل و سیره عقلاء چه تفاوتی وجود دارد؟
پاسخ اجمالی
از جمله مسائلی که در مباحث حجت علم اصول مطرح است، مسئله حجیت حکم و دلیل عقلی و سیره عقلا می‌باشد. در علم اصول، «عقل» همواره به عنوان یکی از منابع اجتهاد و استنباط احکام شرعی شناخته شده و حکم آن، قابل اعتماد و دارای اعتبار و حجیت است.[1]
حجیت عقل، مطلق و تمام بوده و چون و چرا بر نمی‌دارد؛ از این‌رو بخش مستقلات عقلی، بخشی از اصول فقه اسلامی است که حاکم بر دیگر اصول است. از جمله احکام عقلی می‌توان به حسن عدل و قبح ظلم اشاره کرد که این حکم، مطلق و تمام است و مختص به مصلحتی نیست و در همه جا عدالت نیک و پسندیده است و در همه جا ظلم و ستم، زشت و ناپسند است.[2]
سیره عقلا - که به معنای عادت انسان‌های عاقل بر انجام یا ترک کارى است - نیز یکی از موارد دارای حجیت نزد دانشمندان علوم دینی است، که البته حجیت آن مطلق نبوده و شاید به همین جهت از جمله منابع اصلی استنباط احکام شرعی شمرده نمی‌شود.[3]
به طور کلی، وجه تمایز حکم عقل با سیره عقلا را می‌توان در چند امر خلاصه کرد:
1. سیره عقلا، ارتباط با عمل خارجی دارد، در حالی‌که حکم عقل تنها یک استنتاج عقلانی و کلی است.[4]
2. در تحقق سیره عقلا، تکرار عمل نقش دارد، در حالی که حکم عقل، ارتباطی با عمل یا تکرار آن ندارد.[5]
3. حکم عقلی مطلقاً دارای حجیت است، ولی سیره عقلا، حجیتش مشروط است.[6]
توضیح:
در اصول فقه، سیره عقلا یا خرد جمعی، با ملاحظاتی و به صورت مشروط مورد تأیید قرار گرفته است؛ لذا چه بسا شرع، حکمی را که توسط سیره عقلا تأیید می‌شود تخطئه می‌کند؛ از جمله این موارد می‌توان به رویکردهایی در حوزه معاملات، مانند بیع ربوی و نزول‌خواری اشاره کرد که از نظر خرد جمعی و عرف عقلایی، مانند دیگر قراردادها است، ولی اسلام چنین رویکردی را تخطئه می‌کند و بیع ربوی را مانند دیگر بیع‌ها و خرید و فروش‌ها مقبول نمی‌داند. در شریعت اسلام، سیره عقلا تنها زمانی حجیت می‌یابد که متصل به عصر شارع بوده و شارع آن‌را تخطئه نکرده باشد و یا حداقل نسبت به آن سکوت داشته باشد، ولی هیچ‌گاه نسبت به حکم عقلی تخطئه صورت نمی‌گیرد؛ چون انکار احکام مستقل عقلی به معنای نفی دین و شریعت است؛ زیرا پایه‌‌ها و بنیاد دین بر عقل است و اصول دین؛ مانند توحید، نبوت و معاد، با عقل اثبات می‌شود، و اگر این‌گونه نباشد، آن دین، تقلیدی و غیر مقبول خواهد بود.[7]
 

[1]. جهت آگاهی بیشتر در این زمینه، ر. ک: نمایه 524 (مبانی صدور فتوا).
[2]. ر. ک: مظفر، محمد رضا، اصول فقه، ج 1، ص 199، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1377 ش.
[4]. ر. ک: 11691 (ادراک عقل بر جزئیات).
[5]. ر. ک: المنصوری، خلیل رضا، دراسة موضوعیة حول نظریة العرف و دورها فی عملیّه الاستنباط، ص 451، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1413‌ق.
[7]. ر. ک: نظریة العرف و دورها فی عملیه الاستنباط، ص 451.
 
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    771628 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    481259 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    340369 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    335660 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    332228 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    280555 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    272105 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    271526 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    269855 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    222373 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

8612  نفر