جستجوی پیشرفته
بازدید
774
تاریخ بروزرسانی 1396/11/17
 
کد سایت fa84611 کد بایگانی 102203 نمایه تداخل اسباب و مسببات از نظر اصول لفظی و عملی
طبقه بندی موضوعی مبانی فقهی و اصولی
خلاصه پرسش
تداخل اسباب و مسببات از نظر اصول لفظیه و اصول عملیه چگونه است؟
پرسش
در تداخل اسباب و مسببات اصول لفظیه و اصول عملیه چگونه است؟
پاسخ اجمالی
موضوع «تداخل اسباب و مسببات» بحثی است که در دانش اصول فقه و غالبا ذیل مبحث «مفهوم شرط» مطرح می‌شود.[1] پیش از ورود به اصل مسئله، لازم است به این نکته اشاره نماییم که هر جمله شرطیه، از دو بخشِ «شرط» و «جزاء» تشکیل شده است. منظور از «شرط» قسمتی است که شرایط و فروض حکم در آن بیان می‌گردد و مقصود از «جزاء»، نتایج و احکامی است که با فرض تحقق شرط، محقق شده یا باید محقق گردند.
«تداخل اسباب و مسببات» زمانی پیش می‌آید که دو «شرط» وجود داشته باشند که «جزاء» آنها مشترک است. به عنوان نمونه، دستوری شرعی وجود داشته باشد که: «هرگاه خوابیدی وضو بگیر»، و  دستوری دیگر که: «اگر به مرده‌ای دست زدی وضو بگیر».[2]در این صورت دو پرسش به وجود می‌آید:
 1 . آیا در این موارد، تداخل اسباب رخ می‌دهد؟ به این معنا که آیا یک جزاء برای دو شرط یاد شده کافی است و اینگونه نیست که هر شرطی خواهان جزای جداگانه‌ای باشد و بر این اساس، یک وضو کافی است و یا این‌که در اسباب تداخلی رخ نداده و هر شرطی به خودی خود، جزای مستقلی می‌خواهد و در نتیجه مکلف باید دو بار وضو بگیرد؟
2 . با فرض آنکه اسباب و شرط‌ها تداخل نداشته و هرکدام به خودی خود، جزای مستقلی بخواهند، اما آیا تداخل در مسببات هم رخ می‌دهد یا خیر؟ به این معنا که با وجود نیاز اولیه به دو وضو در مثال بالا اما دلیلی جداگانه وجود دارد که یک وضو جانشین هر دو وضو شود، یا این‌که تداخل در مسببات هم راه ندارد؟[3] در این مسئله نظرات گوناگونی وجود دارد که در کتب مفصل اصولی بدان پرداخته شده است.
اما آنچه در تفاوت اصول لفظی و عملی در تداخل اسباب و مسببات باید مورد توجه قرار گیرد، این است که آیا این مسئله از دیدگاه عقلی(عقلائی) مورد نظر قرار گرفته و به صورت عام بررسی می‌گردد یا خیر؟ زیرا ممکن است حکم عقل بین جایی که بدون توجه به دلالت دلیل و حجیت آن صادر شده است با جایی که با لحاظ دلالت دلیل یا وجه حجیت آن حکم می‌نماید، تفاوت وجود داشته باشد. مطلب را با ذکر مثالی روشن می‌نماییم.
فرض کنید محل نزاع در بحث تداخل اسباب و مسببات این باشد که آیا تعلیق جزاء بر شرط، ظهور در استقلالِ شرط نسبت به لزوم تحقق جزاء را دارد یا خیر. در این فرض، ممکن است عده‌ای قائل به تداخل شوند و عده‌ای قائل به عدم تداخل و برخی نیز تفصیل بین مواردِ جزئی را ترجیح دهند(یعنی از تناسب حکم و موضوع استفاده نمایند)؛ چرا که بحث
بر سر ظهوری خاص نسبت به جملات شرطیه بوده و ممکن است جملات حملیه(مثل جایی که شارع یک بار گفته است: «تغتسل عند الجنابة» و بار دیگر گفته است: «تغتسل عند مسّ المیت») دارای چنین ظهوری نسبت به استقلال و عدم استقلال در اقتضای جزاء نباشند. در این حالت هر یک از ادله لفظی(مثل ظهور امر عقیب حظر، مفهوم حصر و...) باید به صورت مستقل مورد بررسی قرار گیرند و ببینیم آیا ظهوری در تداخل اسباب یا مسببات دارند یا خیر؛ همان‌گونه که ادله غیر لفظی(اعم از احکام عقلی، عرفی - مانند ظهور اطلاق که لفظی نیست- و اصول عملیه) نیز باید مفصلاً و جدا از همدیگر مورد نظر قرار گیرند. به همین جهت ممکن است کسی مثلاً در استصحاب قائل به تداخل شود، اما در احتیاطِ عقلی حکم به عدم تداخل نماید.
پس اگر محل نزاع در مسئله تداخل اسباب و مسببات را ظهور ادله خاص در استقلال یا عدم استقلال هر یک از اسباب نسبت به جزائی مستقل و نیز ظهور آن در کفایت یا عدم کفایت جزاء برای هر یک از اسباب بدانیم، در این صورت باید هر یک از ادله لفظی و غیر لفظی را که قرار است ظهور آن بررسی شود، به طور جداگانه مدّ نظر قرار دهیم.
اما اگر بحث را به صورت عام و از دیدگاه عقل بررسی نماییم، به این معنا که محل نزاع را چنین عنوان کنیم: «آیا هر وجوب یا حرمتی نیازمند امتثالی مستقل برای خویش است، یا این‌که چنین اقتضائی در وجوب یا حرمت وجود ندارد؟»؛ در این صورت بدون لحاظ ظهورات ادله(یا به تعبیر دقیق تر دلالیّت آنها) و نیز وجه حجیت آنها، باید حکم مسئله را روشن نمود. در این صورت به نظر می‌رسد حکم عقل چنین باشد که هر امر لزومی از سوی شارع، نیازمند امتثالی است،[4] و این‌که امتثالی دیگر برای سقوط این امر لزومی کفایت کند، محتاج دلیل خواهد بود.
اما در خصوص این‌که آیا وجه حجیت یک دلیل می‌تواند دخیل در مسئله تداخل اسباب و مسببات باشد یا خیر؛ به این معنا که اگر بدانیم شارع حکمی را صرفاً به جهت رفع تحیّر جعل نموده و غرض او بیان حکم واقعی نمی‌باشد، در این صورت آیا می‌توان تداخل اسباب و مسببات را منتفی دانست، یا این‌که تفاوتی بین این‌که جهت حجیت دلیل ارائه واقع باشد، یا برای بیان حکمی برای رفع تحیر انشاء شده باشد، وجود ندارد؛ باید بگوییم در نظر بدوی جهت حجیت دخلی در اصل مسئله نداشته و همان‌گونه که وجوبِ ثابت شده از دلیل لفظی لازم الامتثال است، وجوب اثبات شده از اصل عملی نیز نیازمند امتثال بوده و این‌که امتثالی دیگر برای آن کفایت نماید، نیازمند دلیل خارجی خواهد بود.
اما در هر صورت باید ابتدا محل نزاع از مسئله تداخل اسباب و مسببات به درستی مشخص گردد و بر اساس آن، اتحاد یا افتراق ادله در مسئله تداخل و عدم تداخل مورد بررسی قرار گیرد.
 
 

[1]. این بحث اختصاصی به وجود «جمله شرطیه» در کلام نداشته و در «جملات حملیه» نیز جاری است. ر. ک: سبحانی، جعفر، اشارات العقول إلی مباحث الاصول، ج 2، ص 386، قم، امام صادق(ع)، چاپ اول، 1424ق.
[2]. البته لازم نیست دو شرط مباین با یکدیگر باشند، بلکه شامل اتحاد شرط هم می‌شود؛ یعنی اگر فردی دو بار خوابید، باز هم بحث می‌شود که آیا باید دو بار وضو بگیرد یا خیر.
[3]. ر. ک: اشارات العقول إلی مباحث الاصول، ج 2، ص 386- 390.
[4]. این نظر اختلافی است و مورد اتفاق نمی‌باشد. آیت الله حائری یزدی (به تقریر امام خمینی) قائل به عدم تداخل‌اند (خمینى، روح الله، الرسائل العشرة، ص 178، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، 1378ش) و آیت الله نائینی (به تقریر آیت الله خویی) قائل به تداخل می‌باشند (نایینى، محمدحسین، اجود التقریرات، تقریرات نائینی، قم، عرفان، چاپ اول، 1352ش). 
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • بر اساس آنچه در خطبه 92 نهج البلاغه آمده؛ چرا حضرت علی(ع) تلاش در نپذیرفتن حکومت داشت و وزیر بودن خود را سزاوارتر از خلافتش می‌داند؟
    1521 امام علی ع و خلفا 1396/06/01
    این گزارش که علاوه بر نهج البلاغه در منابع دیگری از شیعه و اهل‌سنت نقل شده است، محتوایش بر خلاف اصول اعتقادى تشیّع و دیدگاه‌های حضرت علی(ع) نیست؛ زیرا امام(ع) در این سخنان خود به مردم هشدار مى‏دهد و اتمام حجّت مى‏کند که اگر من زمام امور را ...
  • اطلاعاتی درباره حضرت ادریس(ع) بیان کنید.
    19441 پیامبران و کتابهای آسمانی 1391/11/29
    نام إدریس نبیّ دو بار در قرآن آمده‏ و با اوصاف صدّیق، نبیّ، صابر و صالح از او تکریم شده است. ادریس از نوادگان شیث پیامبر و با پنج واسطه به آدم(ع) می­رسد، و یکی از أجداد نوح(ع) است. بیشتر مورّخان مدت عمر او را قبل از به ...
  • نظر اهل سنت راجع به بلال حبشی چیست؟
    22015 برخی صحابیان 1386/04/14
    آنچه در منابع تاریخی اهل سنت در باره صحابی بزرگ جناب بلال بیان شده این است که وی آزاد شده ابو بکر ، مؤمن مقاوم در برابر شکنجه های کفار، اذان گوی پیامبر(ص) و از مجاهدین اسلام در جنگها و همراه پیامبر(ص) بودند. اما پس از رحلت پیامبر(ص) ...
  • آیا کسی که نماز نمی خواند کافر است؟
    32817 کافر 1388/08/02
    کافر کسی است که وجود خدا یا وحدانیت او یا روز جزا یا رسالت انبیاء الاهی و یا یکی از ضروریات دین را منکر باشد. چنین شخصی از نظر شرع، احکام خاصی دارد که در رساله های عملیه بیان شده است. همه کسانی که نماز نمی ...
  • آیا ترس به عنوان یک حجاب در سیر و سلوک است؟
    6894 فضایل اخلاقی 1390/04/25
    اگر موضوع ترس سالک، خداوند باشد، ترس به خودی خود حجاب نیست، اما نسبت به مراتب و منازل عالی تر سلوک؛ مثل اُنس یا عشق، نوعی حجاب نورانی محسوب می شود، و اگر موضوع ترس سالک، خود مسیر سیر ...
  • آیا دعا کردن در رکوع مستحب است؟
    10082 بیشتر بدانیم 1386/08/13
    در مورد ذکر رکوع باید گفت انسان هر ذکری در رکوع بگوید کافی است و احتیاطاً[1]آن ذکر به اندازه ی سه مرتبه «سبحان الله» یا یک مرتبه «سبحان ربی العظیم و بحمده» باشد.[2] در باره ...
  • آیا از نظر قرآن از زمان خلقت آدم تا کنون 6000 سال گذشته است؟
    36688 آفرینش انسان و جهان 1385/09/11
    آنچه در قرآن آمده است هیچ منافاتی ندارد با اینکه از زمان خلقت آسمان ها و زمین و همچنین خلقت آدم میلیون ها و حتی میلیاردها سال گذشته باشد، که برخی یافته های باستان شناسی و بقایای اجزای انسان های ابتدایی مربوط به میلیون ها سال پیش نیز ...
  • چرا در اسلام مواردی داریم که اجازه می‌دهد کودکان را کتک بزنیم؟
    1233 گوناگون 1395/10/14
    دین اسلام، مهربانی، نرمش و ملاطفت را بیش از روش‌هاى دیگر، در تربیت مؤثر و مفید می‌داند؛ هر چند در بعضى از موارد لازم است در مقابل خطاى کودک عکس‌العمل مناسب نشان داده شود؛ زیرا اگر در برابر کار زشت کودک - مثل سرقت و آسیب رساندن به ...
  • راه‌کارهای مادی و معنوی تقویت ذهن و ذکاوت را در آینه احادیث و روایات بیان نمایید.
    32844 فضایل اخلاقی 1386/04/27
    اموری که در تقویت حافظه و فهم مؤثرند، به چند دسته تقسیم بندی می شوند: الف)امور معنوی: 1. یاد خدا (انجام امور عبادى و تکالیف شرعی بویژه نماز اول وقت) 2. خواندن دعاهایی که برای تقویت حافظه مؤثر است، مانند دعایی که پیغمبر (ص) به امیرالمؤمنین ...
  • خطبه بدون نقطه امام علی(ع) کدام است؟ و چرا در نهج البلاغه سید رضی نیامده است؟
    38972 تألیفات شیعی 1391/12/09
    خطبه‌ای منسوب به امام علی(ع) وجود دارد که در آن از هیچ کلمه نقطه‌داری استفاده نشده است و تمام خطبه بدون نقطه می‌باشد. البته این خطبه در نهج البلاغه وجود ندارد، بلکه در منابع دیگر ذکر شده است. سید رضى در جمع‏آورى سخنان امام علی(ع)، روشى مخصوص به ...

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    853814 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    518931 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    399702 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    391502 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    358522 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    314616 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    299109 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    298544 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    293421 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    283594 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

9255  نفر