جستجوی پیشرفته
بازدید
316
تاریخ بروزرسانی 1396/11/17
 
کد سایت fa84611 کد بایگانی 102203 نمایه تداخل اسباب و مسببات از نظر اصول لفظی و عملی
طبقه بندی موضوعی مبانی فقهی و اصولی
خلاصه پرسش
تداخل اسباب و مسببات از نظر اصول لفظیه و اصول عملیه چگونه است؟
پرسش
در تداخل اسباب و مسببات اصول لفظیه و اصول عملیه چگونه است؟
پاسخ اجمالی
موضوع «تداخل اسباب و مسببات» بحثی است که در دانش اصول فقه و غالبا ذیل مبحث «مفهوم شرط» مطرح می‌شود.[1] پیش از ورود به اصل مسئله، لازم است به این نکته اشاره نماییم که هر جمله شرطیه، از دو بخشِ «شرط» و «جزاء» تشکیل شده است. منظور از «شرط» قسمتی است که شرایط و فروض حکم در آن بیان می‌گردد و مقصود از «جزاء»، نتایج و احکامی است که با فرض تحقق شرط، محقق شده یا باید محقق گردند.
«تداخل اسباب و مسببات» زمانی پیش می‌آید که دو «شرط» وجود داشته باشند که «جزاء» آنها مشترک است. به عنوان نمونه، دستوری شرعی وجود داشته باشد که: «هرگاه خوابیدی وضو بگیر»، و  دستوری دیگر که: «اگر به مرده‌ای دست زدی وضو بگیر».[2]در این صورت دو پرسش به وجود می‌آید:
 1 . آیا در این موارد، تداخل اسباب رخ می‌دهد؟ به این معنا که آیا یک جزاء برای دو شرط یاد شده کافی است و اینگونه نیست که هر شرطی خواهان جزای جداگانه‌ای باشد و بر این اساس، یک وضو کافی است و یا این‌که در اسباب تداخلی رخ نداده و هر شرطی به خودی خود، جزای مستقلی می‌خواهد و در نتیجه مکلف باید دو بار وضو بگیرد؟
2 . با فرض آنکه اسباب و شرط‌ها تداخل نداشته و هرکدام به خودی خود، جزای مستقلی بخواهند، اما آیا تداخل در مسببات هم رخ می‌دهد یا خیر؟ به این معنا که با وجود نیاز اولیه به دو وضو در مثال بالا اما دلیلی جداگانه وجود دارد که یک وضو جانشین هر دو وضو شود، یا این‌که تداخل در مسببات هم راه ندارد؟[3] در این مسئله نظرات گوناگونی وجود دارد که در کتب مفصل اصولی بدان پرداخته شده است.
اما آنچه در تفاوت اصول لفظی و عملی در تداخل اسباب و مسببات باید مورد توجه قرار گیرد، این است که آیا این مسئله از دیدگاه عقلی(عقلائی) مورد نظر قرار گرفته و به صورت عام بررسی می‌گردد یا خیر؟ زیرا ممکن است حکم عقل بین جایی که بدون توجه به دلالت دلیل و حجیت آن صادر شده است با جایی که با لحاظ دلالت دلیل یا وجه حجیت آن حکم می‌نماید، تفاوت وجود داشته باشد. مطلب را با ذکر مثالی روشن می‌نماییم.
فرض کنید محل نزاع در بحث تداخل اسباب و مسببات این باشد که آیا تعلیق جزاء بر شرط، ظهور در استقلالِ شرط نسبت به لزوم تحقق جزاء را دارد یا خیر. در این فرض، ممکن است عده‌ای قائل به تداخل شوند و عده‌ای قائل به عدم تداخل و برخی نیز تفصیل بین مواردِ جزئی را ترجیح دهند(یعنی از تناسب حکم و موضوع استفاده نمایند)؛ چرا که بحث
بر سر ظهوری خاص نسبت به جملات شرطیه بوده و ممکن است جملات حملیه(مثل جایی که شارع یک بار گفته است: «تغتسل عند الجنابة» و بار دیگر گفته است: «تغتسل عند مسّ المیت») دارای چنین ظهوری نسبت به استقلال و عدم استقلال در اقتضای جزاء نباشند. در این حالت هر یک از ادله لفظی(مثل ظهور امر عقیب حظر، مفهوم حصر و...) باید به صورت مستقل مورد بررسی قرار گیرند و ببینیم آیا ظهوری در تداخل اسباب یا مسببات دارند یا خیر؛ همان‌گونه که ادله غیر لفظی(اعم از احکام عقلی، عرفی - مانند ظهور اطلاق که لفظی نیست- و اصول عملیه) نیز باید مفصلاً و جدا از همدیگر مورد نظر قرار گیرند. به همین جهت ممکن است کسی مثلاً در استصحاب قائل به تداخل شود، اما در احتیاطِ عقلی حکم به عدم تداخل نماید.
پس اگر محل نزاع در مسئله تداخل اسباب و مسببات را ظهور ادله خاص در استقلال یا عدم استقلال هر یک از اسباب نسبت به جزائی مستقل و نیز ظهور آن در کفایت یا عدم کفایت جزاء برای هر یک از اسباب بدانیم، در این صورت باید هر یک از ادله لفظی و غیر لفظی را که قرار است ظهور آن بررسی شود، به طور جداگانه مدّ نظر قرار دهیم.
اما اگر بحث را به صورت عام و از دیدگاه عقل بررسی نماییم، به این معنا که محل نزاع را چنین عنوان کنیم: «آیا هر وجوب یا حرمتی نیازمند امتثالی مستقل برای خویش است، یا این‌که چنین اقتضائی در وجوب یا حرمت وجود ندارد؟»؛ در این صورت بدون لحاظ ظهورات ادله(یا به تعبیر دقیق تر دلالیّت آنها) و نیز وجه حجیت آنها، باید حکم مسئله را روشن نمود. در این صورت به نظر می‌رسد حکم عقل چنین باشد که هر امر لزومی از سوی شارع، نیازمند امتثالی است،[4] و این‌که امتثالی دیگر برای سقوط این امر لزومی کفایت کند، محتاج دلیل خواهد بود.
اما در خصوص این‌که آیا وجه حجیت یک دلیل می‌تواند دخیل در مسئله تداخل اسباب و مسببات باشد یا خیر؛ به این معنا که اگر بدانیم شارع حکمی را صرفاً به جهت رفع تحیّر جعل نموده و غرض او بیان حکم واقعی نمی‌باشد، در این صورت آیا می‌توان تداخل اسباب و مسببات را منتفی دانست، یا این‌که تفاوتی بین این‌که جهت حجیت دلیل ارائه واقع باشد، یا برای بیان حکمی برای رفع تحیر انشاء شده باشد، وجود ندارد؛ باید بگوییم در نظر بدوی جهت حجیت دخلی در اصل مسئله نداشته و همان‌گونه که وجوبِ ثابت شده از دلیل لفظی لازم الامتثال است، وجوب اثبات شده از اصل عملی نیز نیازمند امتثال بوده و این‌که امتثالی دیگر برای آن کفایت نماید، نیازمند دلیل خارجی خواهد بود.
اما در هر صورت باید ابتدا محل نزاع از مسئله تداخل اسباب و مسببات به درستی مشخص گردد و بر اساس آن، اتحاد یا افتراق ادله در مسئله تداخل و عدم تداخل مورد بررسی قرار گیرد.
 
 

[1]. این بحث اختصاصی به وجود «جمله شرطیه» در کلام نداشته و در «جملات حملیه» نیز جاری است. ر. ک: سبحانی، جعفر، اشارات العقول إلی مباحث الاصول، ج 2، ص 386، قم، امام صادق(ع)، چاپ اول، 1424ق.
[2]. البته لازم نیست دو شرط مباین با یکدیگر باشند، بلکه شامل اتحاد شرط هم می‌شود؛ یعنی اگر فردی دو بار خوابید، باز هم بحث می‌شود که آیا باید دو بار وضو بگیرد یا خیر.
[3]. ر. ک: اشارات العقول إلی مباحث الاصول، ج 2، ص 386- 390.
[4]. این نظر اختلافی است و مورد اتفاق نمی‌باشد. آیت الله حائری یزدی (به تقریر امام خمینی) قائل به عدم تداخل‌اند (خمینى، روح الله، الرسائل العشرة، ص 178، قم، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره)، چاپ اول، 1378ش) و آیت الله نائینی (به تقریر آیت الله خویی) قائل به تداخل می‌باشند (نایینى، محمدحسین، اجود التقریرات، تقریرات نائینی، قم، عرفان، چاپ اول، 1352ش). 
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    792554 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    490288 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    354901 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    348322 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    341118 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    285295 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    281436 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    279029 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    275547 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    235224 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

6916  نفر