جستجوی پیشرفته
بازدید
122
تاریخ بروزرسانی 1398/01/26
خلاصه پرسش
معنای مفاهیم مخالفی؛ مانند شرط، لقب، وصف، حصر، غایت، عدد چیست و کدامشان حجیت دارند؟
پرسش
چه فرقی بین مفهوم وصف و لقب است؟
پاسخ اجمالی
خود واژه «مفهوم»[1] با توجه به اصطلاح و واژهای که در مقابل آن قرار میگیرد، دارای معانى مختلفى خواهد بود. گاهى «مفهوم» مقابل «مصداق» است. در این صورت، مفهوم عبارت است از: آن چیزى که در عقل یا نزد عقل حاصل مى‏شود.[2] گاهى نیز «مفهوم» مقابل «منطوق» است. در این لحاظ، مفهوم عبارت است از آن معنایى که صریح لفظ نبوده، بلکه قرائن پیرامونی بر آن دلالت مى‏کند و از لفظ فهمیده مى‏شود.[3]
منظور عرفی از مفهوم، همان معنایی است که از لفظ یا کلامی در ذهن انسان وجود داشته و با شنیدن آن به ذهن خطور میکند که دو قسم دارد؛ «مفهوم موافق(موافقت)» و «مفهوم مخالف(مخالفت)».
مفهوم موافق، مفهومی است که در نفی و اثبات، مطابق با حکم اصلی(منطوق) است؛ برخلاف مفهوم مخالف که در نفی و اثبات، عکس حکم اصلی است.[4]
برخلاف مفهوم موافق که همیشه با منطوق سازگاری دارد، مفهوم مخالف در برخی موارد سازگاری داشته و معتبر شمرده میشود و در برخی موارد معتبر نبوده و متکلم ملتزم به آن نشده و قابل استناد نخواهد بود و به اصطلاح حجیت ندارد.
از آنجا که در کلام عقلا ممکن است قیدهاى متفاوتى براى یک موضوع در نظر گرفته شده و با توجه به این قیود، حکمی صادر شود، مفهوم مخالف هم با توجه به این قیدهای پیرامونی به انواعى تقسیم مى‏شود، که برخى از آنها به این قرار است:
1. مفهوم لقب
منظور از لقب، چیزی است که یکی از ارکان جمله یا قیود آن؛ نظیر فاعل، مفعول، مبتدا، خبر، ظرف زمان و مکان، راجع به آن باشد. مانند اینکه گفته شود حضرت ابراهیم(ع) پیامبر خدا بود. مشهور اصولیین معتقدند که لقب، مفهوم ندارد؛ مگر اینکه قرینه خاصی بر داشتن مفهوم، وجود داشته باشد.[5]
2. مفهوم وصف
منظور از وصف، هر چیزی است که بتواند قید موضوع قرار بگیرد و توضیحی در مورد آن ارائه کند؛ که میتواند در قالب حال، تمیز، وصف و...؛ مجسم شود . به عبارت دیگر، وصف آن چیزی است که به خودی خود موضوع حکم نباشد(برخلاف لقب).
 وصف نیز مانند لقب مفهوم ندارد. بنابر این اگر گفته شود:
شک کردن در نماز «دو رکعتی» موجب باطل شدن آن میشود، معنایش آن نخواهد بود که شک کردن در «نماز سه رکعتی»، موجب بطلان آن نمیگردد؛ مگر در مواردی که مشخص شود که آن وصف، علت تامه و منحصره ثبوت حکمی برای موضوع باشد.[6]
3. مفهوم حصر (استثناء)
این مفهوم در مواردی کاربرد دارد که در عبارتی از حصر یا استثناء استفاده شده باشد؛ چه با استفاده از ادات حصر؛ مانند «إلا» و «إنّما» و چه با استفاده از شکلها و قالبهای خاصی، نظیر «مقدم شدن مفعول بر فاعل» و یا حتی بر فعل.
 در موارد استفاده از ادوات حصری مانند «الّا وصفیّه» از آن‏جهت که به نوعی زیر مجموعه همان «مفهوم‏ وصف» مى‏باشد، به عقیده اکثر علماى اصول داراى مفهوم نخواهد بود، ولى چنانچه «الّا» استثنائیّه باشد، بدون تردید داراى مفهوم بوده و بر انتفاى حکم مستثنا منه از مستثنا دلالت خواهد داشت.[7]
4. مفهوم شرط
جمله شرطیّه که داراى دو جزء شرط (مقدم) و جزاء (تالى) مى‏باشد، بر دو قسم است:
الف) جمله‏ شرطیه‏ در مقام بیان موضوع حکم است؛ یعنى جزء اوّل (مقدّم) همان موضوع حکم است که تحقّق حکم در جزء دوّم (تالى) متوقّف به تحقّق شرط در جزء اوّل است، به گونه‏اى که نمى‏توان حکم را بدون آن شرط تصوّر کرد؛ مانند: «اگر داراى فرزند پسر شدى، نام او را على بگذار». این قبیل جملات شرطى مفهوم ندارند.[8]
ب) جمله شرطیهای که شرط محقق موضوع نباشد، یعنى ممکن است که جزا بدون تحقّق شرط نیز تحقّق یابد؛ مانند: «اگر دوستت به تو نیکى کرد، به او نیکى کن‏».
این دسته از جملههای شرطیه به شرط اینکه بین شرط و جزاء ملازمه وجود داشته باشد و جزاء معلق و مترتب بر شرط و شرط سبب جزاء باشد، و همچنین این سببیت به صورت انحصاری باشد، دارای مفهوم خواهد بود.[9]
5. مفهوم عدد
اکثر اصولیین برای عدد، مفهوم قائل نبوده و آنرا حجت نمیدانند. بنابراین، اگر گفته شود که مستحب است که سه روز در ماه روزه گرفته شود، بدین معنا نخواهد بود که بیشتر از سه روز روزه گرفتن در ماه، استحباب ندارد.[10]
6. مفهوم غایت
مشهور علما معتقدند که غایت مفهوم دارد. بنابراین، اگر گفته شود که تا شب روزه بگیر، معنای آن این خواهد بود که با فرا رسیدن شب، دیگر نباید روزه را ادامه داد.[11]
 

[2]. ملکی اصفهانی، مجتبی، فرهنگ اصطلاحات اصول، ج ‏2، ص 147، قم، عالمه، چاپ اول، 1379ش.
[3]. همان، ج ‏2، ص 148.
[4]. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى‏، فرهنگ نامه اصول فقه‏، ص 768، قم، دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، معاونت پژوهشى، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى‏، چاپ اول، 1389ش.
[5]. فرهنگ اصطلاحات اصول، ج ‏2، ص 158.
[6]. همان، ج ‏2، ص 159.
[7]. مختارى مازندرانى، محمدحسین‏، فرهنگ اصطلاحات اصولى‏، ص 235- 236، تهران، انجمن قلم ایران‏، چاپ اول، 1377ش.
[8]. فرهنگ اصطلاحات اصول، ج ‏2، ص 153.
[9]. همان، ج‏ 2، ص 153- 154.
[10]. همان، ج‏ 2، ص 154.
[11]. همان، ج ‏2، ص 155.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    867487 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    528837 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    411337 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    400147 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    363515 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    324206 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    305247 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    303493 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    296344 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    295892 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

6278  نفر