بازدید
620
آخرین بروزرسانی: 1398/07/13
خلاصه پرسش
«قضیه شرطیه منفصله» چیست و «منفصله حقیقیه»، «مانعة الجمع» و «مانعة الخلو» چه تفاوتی با هم دارند؟
پرسش
قضیه شرطیه منفصله چیست و مانعة الجمع چه تفاوتی با مانعة الخلو دارد؟
پاسخ اجمالی

هرگاه حکم در «قضیه شرطیه» به انفصال باشد، به آن‌که یک قضیه‌ای که دائر مدار نفی و اثبات است، در واقع مرکب از دو قضیه شرطیه باشد، آن‌را «قضیه شرطیه منفصله» می‌خوانند؛ مانند قضیه «این عدد یا زوج است یا فرد» که بازگشت این واقعیت به دو قضیه شرطیه است:

«اگر عدد زوج باشد، فرد نیست».

«اگر عدد فرد باشد زوج نیست».[1]

قضیه شرطیه منفصله بر سه قسم است:

  1. «منفصله حقیقیّه»: قضیه‌‏اى که در آن حکم به تضاد دو چیز شده باشد که هم جمع میان آن دو محال است، هم نبودن هیچ کدامشان و این زمانی است که آن دو چیز نقیض هم باشند: «عدد یا زوج است یا فرد» که محال است عددى هم زوج باشد، و هم فرد. و نیز محال است که عددى نه زوج باشد و نه فرد.

 این نوع قضیه که هم «مانعة الجمع» است و هم «مانعة الخلوّ»، «منفصله حقیقیه» نامیده می‌شود.

  1. «مانعة الجمع»: قضیه‌‏اى که در آن حکم شده که با هم آمدن دو چیز محال است، اما این امکان وجود دارد که هیچ کدامشان نباشند، قضیه «مانعة الجمع» خواهد بود:

مانند «این جسم یا فلز است یا شبه فلز». در این قضیه حکم به عناد بین دو ضد «فلز» و «شبه فلز» شده است، اما ممکن است جسمی پیدا شود که هیچ کدام از آن دو نباشد.

این‌‏گونه قضیّه هرگز به صورت ابتدایی و بدون مقدمه به کار نمی‌رود، بلکه همواره در پاسخ کسى است که دو ضدّ را با هم جمع کرده باشد؛ مثلاً وقتى کسى بگوید مثلث قائم الزّاویه متساوى السّاقین، اشکالى به او متوجه نیست؛ زیرا اجتماع این دو وصف در مثلث ممکن است، اما اگر بگوید مثلث قائم الزاویه متساوى الاضلاع، دو وصف غیر قابل جمع را با هم جمع کرده است، در حالی‌که این دو وصف کاملاً با هم در تضاد بوده، و قابل جمع نیستند؛ یعنى یکدیگر را طرد می‌کنند. پس ما در برابر او می‌گوییم: مثلث یا قائم الزّاویه است، یا متساوى الاضلاع؛ یعنى جمع این دو صفت ممکن نیست. و الّا اگر ابتداء و نه در پاسخ کسى بگوییم «مثلّث یا قائم الزّاویه است، یا متساوى الاضلاع»، قضیّه کاذبى است؛ زیرا چنین نیست که مثلث منحصر به این دو باشد.

هم‌چنین است وقتى کسى در گفتار خود «حیوان گوشت‌خوار سُم‌دار» به کار ببرد، که ما می‌‏گوییم حیوان یا گوشت‌خوار است یا سم‌دار؛ یعنى جمع هر دو وصف در یک حیوان ممکن نیست.

و نیز در برابر کسى که گمان می‌‏کند جسم ممکن است هم فلز باشد و هم شبه فلز، می‌‏گوییم چنین نیست. و جسم یا فلز است، یا شبه فلز.

  1. قضیّه شرطیّه منفصله مانعة الخلوّ: قضیه‌‏اى که در آن حکم شده است که خالى بودن از دو چیز محال است، ولى واجد بودن هر دو، یعنى اتصاف به هر دو ممکن است، مثلاً در جایی که تنها دو نفر آمد و شد داشته باشند و چیزى گم شود، می‌گوییم «یا این برداشته است، یا آن». یا در باره ایجاد شب و روز می‌‏گوییم «براى ایجاد شب و روز یا خورشید حرکت می‌‏کند، یا زمین»؛ یعنى محال است که خورشید حرکت نکند، و زمین هم حرکت نکند و شب و روز ایجاد شود.[2]

بنابر این، «قضیه منفصله مانعة الجمع» قضیه‌‏ای است که تنافى بین دو طرف صدقاً باشد، مثل این‌که این شى‏ء یا شجر است، یا حجر است که می‌تواند نه شجر باشد و نه حجر، اما نمی‌تواند که هر دو باشد. اما «قضیه منفصله مانعة الخلو» قضیه‌‏ای است که حکم به تنافى در دو طرف آن کذباً باشد.[3]

 

 

[1]. ر. ک: سجادی، جعفر، فرهنگ معارف اسلامى، ج ‏3، ص 1503، تهران، کومش، چاپ سوم، 1373ش.

[2]. خوانساری، محمد، فرهنگ اصطلاحات منطقى، ص 192- 193، تهران، پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى‏، چاپ دوم، 1376ش.                 

[3]. فرهنگ معارف اسلامى، ج ‏3، ص 1950.

نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    897704 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    560670 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    468860 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    422529 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    400615 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    372671 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    355701 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    337573 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    322120 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    313983 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...