جستجوی پیشرفته
بازدید
153
تاریخ بروزرسانی 1397/12/19
خلاصه پرسش
اصطلاح «جناس» در دانش بلاغت به چه معنا است و انواع آنرا بیان کنید؟
پرسش
توضیحی در مورد «جناس» و انواع آن ارائه نمایید؟
پاسخ اجمالی
واژه «جناس» از ریشه «جنس»[1] در اصطلاح علم بلاغت، به شباهت ظاهری دو کلمه، اطلاق میشود.[2] در کنار هم آمدن دو لفظ مشابه چه در شعر و چه در نثر بر زیبایی و شیوایی سخن میافزاید و از این رو «جناس»، جزو آرایههای ادبی و یکی از موارد بدیع در علم بلاغت به شمار میآید.[3]
جناس در یک تقسیمبندی کلی، به دو نوع «جناس تام» و «جناس ناقص» تقسیم میشود.
الف) جناس تام
جناس تام، به جناسی گفته میشود که دو کلمه مورد نظر، از چهار جهت شبیه به هم باشند:
1. هیئت حروف؛ یعنی در اعراب حروف، فرقی در آنها وجود نداشته باشد.
2. تعداد حروف این دو کلمه.
3. نوع حروف؛ یعنی حروف این دو کلمه دقیقاً مشابه یکدیگر باشد.
4. ترتیب حروف.[4]
طبق این شروط، فقط کلماتی که در ظاهر به طور کامل شبیه به هم هستند و فقط از لحاظ معنا با یکدیگر متفاوتاند، با هم «جناس تام» دارند؛ مانند «شیر» به معنای حیوان درنده و «شیر» نوشیدنی و «شیر» آب.
جناس تام نیز به نوبه خود به انواع مختلفی تقسیم میشود:
1. مماثل و مستوفی: اگر این دو کلمه مشابه از لحاظ نوع (اسم و فعل و حرف بودن) مساوی باشند؛ به آنها «مماثل» میگویند؛ مانند کلمه «ساعة» در آیه «وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ یُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ ما لَبِثُوا غَیْرَ ساعَةٍ»[5] که «ساعة» اول به معنای قیامت است و «ساعة» دوم به معنای مقداری از زمان است.
اما اگر این دو لفظ از لحاظ نوع مساوی نباشند، «مستوفی» نامیده میشود؛ مانند «ما مات من کرم الزمان فانه یحیى لدى یحیى بن عبد الله»[6] که «یحیی» اول فعل است و «یحیى» دوم اسم است.[7]
2. مرکب ملفوف و مرفوض: اگر یکی از دو طرف جناس، مرکب از دو کلمه کامل یا سه کلمه باشد به آن «ملفوف» میگویند؛[8] مانند واژه «سرباز» در جمله «آن سرباز، ظرف غذا را سرباز رها کرد». اما اگر یکی از طرفین مرکب از یک کلمه و بخشی از کلمه دیگری باشد، «مرفوض» نامیده میشود؛ مانند عبارت «دشمن ما جانیست و روی زمین برای او جا نیست».[9]
3. مرکب متشابه و مفروق: اگر واژه مرکب و طرف دیگر جناس در کتابت و نگارش شبیه به هم نوشته شوند، آن را «جناس متشابه» میگویند.[10] و اگر نگارش آن دو متفاوت باشد، «جناس مفروق» نامیده میشود مانند «بازی» که در جمله «بچهها با زیرپوش بازی میکنند» دو بار تکرار شده است.[11]
ب) جناس غیر تام
اگر دو لفظ در تمام جهات متفق نباشند و فقط در هیأت حروف، ترتیب و یا در امرى دیگر متحد باشند، در آنجا «جناس غیر تام» گفته میشود.[12]
جناس غیر تام نیز انواع مختلفی را دربر دارد:
1. محرّف(ناقص): در صورتی که دو لفظ در حرکت، سکون و یا در نوع حرکات‏ تفاوت داشته باشند، به آن «جناس محرّف» میگویند؛ چنانکه‏ در آیه «لا تَظْلِمُونَ وَ لا تُظْلَمُونَ»[13] وجود دارد.
2. جناس مردوف: در صورتیکه در ابتدای یکی از دو واژه، حرف اضافهای وجود داشته باشد، به آن «جناس مردوف» گفته میشود؛ مانند «الایمان یمان».[14]
3 . جناس مکتنف: در صورتیکه حرف اضافه در میان یکی از دو واژه باشد؛[15] مانند «ننگ» و «نهنگ».
4 . جناس مطرف: در صورتیکه حرف اضافه در آخر کلمه باشد؛ مانند «القنا» و «القنابل».[16]
5 . جناس مضارع: اگر دو واژه فقط در یک حرف با هم تفاوت داشته باشند و آن دو حرف قریب المخرج باشند، به آن مضارع میگویند؛ مانند «دیر» و «تیر».[17]
6 . جناس لاحق: اگر رکن دو واژه در دو حرف که در مخرج نزدیک نیستند، با هم تفاوت داشته باشند، جناس لاحق نامیده میشود؛ مانند « وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ».[18]
7 . جناس قلب: اگر حروف دو واژه یکی باشد، ولی ترتیب آنها با هم متفاوت باشد، به آن جناس قلب میگویند که گاهی به طور کامل جا به جا میشود، مانند «فتح» و «حتف»؛ گاهی نیز برخی از حروف آن جا به جا میشود؛ مانند «پیروز» و «پیزور».[19]
در باب جناس اصطلاحات دیگری نیز وجود دارد که از انواع جناس محسوب نمیشود؛ بلکه مربوط به شیوه و استفاده و کاربرد آن میشود. به برخی از این اصطلاحات اشاره میشود:
1. اگر دو واژه جناس قلب، در اول و آخر یک بیت قرار بگیرند به آن مقلوب مجنح گفته میشود.
2. اگر دو کلمه متجانس پشت سر هم قرار بگیرند، به آنها مزدوج، مکرر و مردد گفته میشود.
3. اگر یکی از متجانسین در جمله ذکر نشود؛ ولی کلمهای در کلام باشد که به آن اشاره داشته باشد، به آن تجنیس اشاره گویند.[20]
 
 

[1]. خفاجى، احمد بن محمد، شفاء الغلیل‏، محقق، مصحح، کشاش، محمد، ص 123، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1418ق‏.
[2]. احمدنگرى، عبد النبى بن عبد الرسول، جامع العلوم فی إصطلاحات الفنون‏، ج 1، ص 417، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، چاپ دوم، 1395ق.
[3]. سجادى، جعفر، فرهنگ معارف اسلامى‏، ج 1، 653، تهران، کومش‏، چاپ سوم، 1373ش‏.
[4]. سرور، ابراهیم حسین، المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، ج 2، ص 133، بیروت، دار الهادی‏، چاپ اول، 1429ق.
[5]. روم 55.
[6]. هر آنچه از کرامت زمانه نابود شد، نزد یحیی بن عبد الله زنده خواهد شد.
[7]. فرهنگ معارف اسلامى‏، ج 1، 653.
[8]. مطلوب، احمد، معجم المصطلحات البلاغیة و تطورها، ص 454، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون‏، چاپ اول، 2000م.
[9]. مراغی، احمد مصطفی، علوم البلاغة، البیان و المعانی و البدیع، ص 354 - 357، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ چهارم.
[10]. معجم المصطلحات البلاغیة و تطورها، ص 279.
[11]. علوم البلاغة، البیان و المعانی و البدیع، ص 354 - 357.
[12]. فرهنگ معارف اسلامى، ج ‏1، ص 653.
[13]. بقره 279.
[14]. معجم المصطلحات البلاغیه و تطورها، ص 452.
[15]. المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، ج ‏2، ص 135.
[16]. همان.
[17]. علوم البلاغة، البیان و المعانی و البدیع، ص 356.
[18]. همزه 1؛ المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، ج ‏2، ص 134.
[19]. المعجم الشامل للمصطلحات العلمیة و الدینیة، ج ‏2، ص 134.
[20]. علوم البلاغة، البیان و المعانی و البدیع، ص 354 – 357.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    873981 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    536965 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    417402 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    403432 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    365009 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    326504 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    308616 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    305347 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    301832 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    297135 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

6377  نفر