جستجوی پیشرفته
بازدید
349
تاریخ بروزرسانی 1397/04/05
خلاصه پرسش
کاربرد قاعده میسور در فقه اسلامی چیست؟
پرسش
کاربرد قاعده میسور در فقه اسلامی چیست؟
پاسخ اجمالی
در برخی تکالیف، در شرایطی شاید نتوان به تمام تکلیف عمل کرد، اما عمل به بخشی از آن، امکان‌پذیر باشد. ساقط نشدن مقدار ممکن از یک تکلیف، بعد از قدرت نداشتن بر انجام آن به‏طور کامل را «قاعده میسور» می‌گویند.
این قاعده را به نام‌های، «قاعده ما لا یدرک....» و «قاعده استطاعت» نیز می‌نامند.
قاعده میسور از قواعد فقهى بوده، و مضمون آن این است که هرگاه انجام تکلیفى به صورت کامل با تمام اجزاء و شرایط، یا تمام مصادیق آن، دشوار یا ناممکن شود، به‏جا آوردن بخشى از آن، که براى مکلف ممکن و مقدور است، از عهده او ساقط نمی‌گردد.
به عبارت دیگر؛ معناى قاعده میسور این است که وجوب تکلیف نسبت به مقدار ممکن از میان اجزاء و شرایط باقى است و تنها به دلیل آنکه نمی‌توان بخشی از تکلیف را بجا آورد، کل تکلیف ساقط نخواهد شد. و به اصطلاح:
آب دریا را اگر نتوان کشید
هم به قدر تشنگی باید چشید
 بر اساس این قاعده، هرگاه مولا یا قانون‌گذار، موضوع مرکبى، مانند «نماز» را که از اجزاء و شرایط مخصوص ترکیب یافته است، از مکلف طلب کند، و یا به یک موضوع کلى داراى مصادیق، مثل «انفاق بر مستمندان» امر نماید، ولى مکلف از انجام آن مرکب(نماز) یا (عام انفاق بر مستمندان) به صورت کامل، عاجز گردد، براى مثال، به علت تنگى وقت نتواند سوره را بخواند، یا نتواند در حال ایستاده اقامه نماز نماید، یا به دلیل عدم دسترسى به آب براى شستن لباس، نتواند در لباس طاهر نماز بخواند، یا در مثال انفاق بر مستمندان، قدرت نداشته باشد که به تمام فقرا رسیدگی کند، یا دست کم یک نفر را به صورت کامل از فقر نجات دهد، مشهور اصولیون بر این اعتقادند که وى باید همان مقدار ممکن و میسور را انجام دهد؛ یعنى در مثال‌هاى بالا، مکلف باید بدون سوره، یا نشسته، یا در لباس نجس، نماز بخواند، و یا به هر تعداد و اندازه که از او عهده برمی‌آید، به مستمندان رسیدگی کند.
دلیل قاعده میسور
براى اثبات قاعده میسور به سه روایت استناد شده است:
1. رسول خدا(ص) می‌فرماید: «إِذا أَمَرْتُکُمْ بِشَیْ‏ءٍ فَأْتُوا مِنْهُ ما اسْتَطَعْتُمْ»؛[1] زمانى که درباره چیزى به شما دستورى دادم، شما هر مقدار از آن‌را که می‌توانید، انجام دهید.
2. رسول خدا(ص) می‌فرماید: «لَا یُتْرَکُ (لایسقط) الْمَیْسُورُ بِالْمَعْسُور»؛[2] انجام مقدارى از تکلیف، که از دست مکلف برمی‌آید، به علت دشوار یا غیر مقدور بودن انجام کامل آن، ترک(ساقط) نمی‌شود.
همچنین عبارت «المیسور لا یسقط بالمعسور»، در برخی کتاب‌های اصول فقه متأخر[3] به عنوان روایت از پیامبر(ص) یا امام علی(ع) آمده است. ولی ظاهراً این قاعده‌ای است که برگرفته از روایت‌ یاد شده می‌باشد.[4]
3. امام على(ع) می‌فرماید: «مَا لَا یُدْرَکُ کُلُّهُ لَا یُتْرَکُ کُلُّه‏»؛[5] کارى را که نمی‌توان به شکل کامل انجام داد، نباید از اساس ترک نمود.
چند نکته
یک) در حجیت این قاعده اختلاف ‏نظر است، ولى بیشتر اصولیون، آن‌را حجت می‌دانند. عمده‌ترین دلیل در حجیت این قاعده دو روایت اخیر، بویژه روایت دوم بوده، و ضعف سند این روایات نیز با شهرت عملى و فتوایى فقها جبران گردیده است.[6]
دو) در این‌که آیا قاعده میسور، هم درباره اجزاء و شرایط مرکب(کل) و هم درباره افراد و مصادیق عام(کلى) جارى است یا نه، میان علماء اختلاف نظر وجود دارد.
سه) قاعده میسور، در موارد بسیارى به کار گرفته شده، ولى فقها بیشتر در عبادات به آن تمسک نموده‌اند، هرچند در معاملات نیز کاربرد دارد؛ براى مثال، در عقود، هرگاه طرفین عقد یا یکى از آن دو نتوانند صیغه عقد را بخوانند، اشاره کافى است.
چهار) این قاعده در جایى مطرح است که فعل مقدور و میسور از مصادیق تکلیف مورد نظر - هرچند با تسامح عرفى- شمرده شود، چنان‌که عرف، نماز نشسته را نماز می‌داند، اما در مواردى که چنین نباشد، جاى این قاعده نیست؛ براى مثال، کسى که قادر است روزه بگیرد، به شرطى که در بین آن یک بشقاب غذا یا یک لیوان آب بخورد، از نظر شرع اصلاً نباید روزه بگیرد؛ زیرا از نظر شرعى چنین روزه‌ای مصداق آن تکلیف خاص نیست؛ چون نمی‌توان گفت حالا که نمی‌توانى آن‌‏گونه روزه بگیرى، در بین روز یک لیوان آب بنوش و روزه‌دار هم باش.[7]

[1]. علم الهدى، على بن حسین‏، رسائل الشریف المرتضى، ج ‏2، ص 244، قم، دار القرآن الکریم‏، چاپ اول‏، 1405ق؛ نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، ج 2، ص 975، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا.
[2]. ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین‏، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ج ‏4، ص 58، قم، دار سید الشهداء للنشر، چاپ اول‏، 1405ق؛ مجلسى، محمدتقى‏، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج ‏1، ص 414، قم، مؤسسه فرهنگى اسلامى کوشانبور، چاپ دوم‏، 1406ق.
[3]. میرزاى قمى، ابوالقاسم بن محمدحسن‏، قوانین الأصول، ص 129، تهران، مکتبه العلمیه الاسلامیه‏، چاپ دوم‏، 1378ق؛ انصاری، مرتضى بن محمدامین‏، فرائد الاصول، ج ‏2، ص 497، قم، مؤسسه النشر الاسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1416ق.
[4]. سیوطی، عبد الرحمن بن أبی‌بکر، الأشباه و النظائر، ص 159، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1411ق.
[5]. عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ج ‏4، ص 58.  
[6]. ر. ک: ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحان اصول، ص 259 - 260، تهران، نشر نی، چاپ ششم، 1387ش؛ مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى‏، فرهنگ نامه اصول فقه، ص 624، قم، دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه، چاپ اول، 1389ش.
[7]. ر. ک: فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، 259 - 260؛ فرهنگ نامه اصول فقه، ص 624.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    842642 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    513077 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    388605 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    382909 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    354635 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    308113 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    296440 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    294192 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    290134 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    274577 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

6678  نفر