جستجوی پیشرفته
بازدید
418
تاریخ بروزرسانی 1397/08/03
 
کد سایت fa91038 کد بایگانی 96618 نمایه علت احتیاج قدیم زمانی به علت
طبقه بندی موضوعی علیت و معلولیت
خلاصه پرسش
تعریف «زمان» تنها با وجود «مادّه» امکان پذیر است و بر این اساس، خود مادّه باید «قدیم زمانی» باشد. در این صورت، نیاز مادّه به علّت را چگونه توجیه می‌کنیم؟
پرسش
باسلام؛ شما در یکی از پاسخ‌ها فرمودید: «ملاک احتیاج به علت، فقر ذاتی است». سؤال من این است که چرا ماده یا هر چیز دیگری که فقر ذاتی داشته باشد، در حالی که ازلی هم باشد، به علت دیگری احتیاج دارد؟ هم‌چنین چرا اگر ماده را ازلی فرض کنیم اثبات نمی‌شود ماده بی‌نیاز از علت است؟
پاسخ اجمالی
یکی از مباحث علمی دقیق در فلسفه اسلامی، تمایز نهادن میان قدیم زمانی و قدیم ذاتی است که بسیاری از متکلمان(مسلمان و مسیحی) و فلاسفه غرب، از آن غفلت نموده و قدیم زمانی را به معنای «واجب الوجود بالذات» دانسته‌اند. به همین جهت نتوانستند میان «قدیم زمانی» و «حادث ذاتی» جمع نمایند.
در توضیح این مطلب باید گفت؛ در فلسفه اسلامی، بحثی تحت عنوان «ملاک احتیاج به علت» مطرح شده و در آن نظریات فلاسفه و متکلمان مورد بررسی قرار گرفته است. حکمای مسلمان بر این عقیده‌اند که ملاک و معیار احتیاج به علت، «امکان» شى‏ء (یعنی واجب یا ممتنع نبودن آن) است. در نظر ایشان، هر ممکن الوجودی تنها از آن‌جهت نسبتش با وجود و عدم یکسان است، به علتی نیاز دارد تا از این‌حالت تساوی خارج شده و واجب یا ممتنع (به صورت بالغیر) شود. در نتیجه، ملاک بی‌نیازی از علت، وجوب یا امتناع ذاتى است، و اگر شیئی واجب بالذات یا ممتنع بالذات نبود، نیازمند علتی است تا وجود یا عدم را برای آن چیز، ثابت نماید. به عبارت دیگر، اگر شیئى واجب الوجود بالذات باشد، خودبخود و بدون نیاز به علتی، موجود است. همین‌طور اگر شیئى ممتنع الوجود بالذات باشد، خودبخود معدوم خواهد بود. اما اگر شیئى ممکن الوجود بود و ذاتاً، نه اقتضاى وجود داشت و نه اقتضاى عدم، در این‌صورت برای وجود یا عدمش نیاز به علت خواهد داشت.[1]
اما گروهی از متکلمان معتقدند که ملاک احتیاج به علت، «حدوث» و وجود یافتن است، نه «امکان»؛ یعنى یک شى‏ء به دلیل آن‌که «حادث» است و سابقه نیستى دارد، نیازمند علت است و در نتیجه اگر چیزی «قدیم» بود(و سابقه نیستی نداشت)، به علتی احتیاج ندارد؛ یعنى هر موجودى که قدیم زمانى باشد و وجودش سابقه نیستى نداشته باشد، واجب الوجود و بی‌نیاز از علت خواهد بود.[2]
نتیجه اختلاف این دو دیدگاه در مسئله «قدیم زمانی» و «حادث ذاتی» نمایان می‌گردد. به این معنا که اگر «حدوث زمانی» را معیار احتیاج به علت عنوان کنیم، در این‌صورت چیزی که «قدیم زمانی» است بی‌احتیاج به علت بوده و در نتیجه واجب الوجود خواهد بود. اما اگر «حدوث ذاتی» یا همان «امکان ذاتی» را معیار احتیاج به علت بدانیم، در این‌حالت می‌شود چیزی «قدیم زمانی» باشد، اما در عین حال، به دلیل «ممکن بالذات» بودنش نیازمند علت باشد. به عنوان نمونه، خود «زمان»[3] امری «قدیم زمانی» است؛ به این معنا که نمی‌توان زمانی را یافت که «زمان» در آن تحقق نداشته و در زمان بعدی، حادث شده باشد.[4] حال اگر معیار احتیاج به علت را «حدوث زمانی» بدانیم، در این‌صورت «زمان» باید واجب الوجود و بی‌نیاز از علت باشد. اما اگر معیار احتیاج را «حدوث ذاتی» یا همان «ممکن الوجود بودن» بدانیم، باید بگوییم «زمان» نیز مانند سایر ممکنات محتاج به علت بوده و بدون علت نمی‌تواند در خارج تحقق یابد.
با توجه به آنچه بیان شد، دانسته می‌شود که در نظر حکیمان مسلمان، قدیم زمانی بودن ممکن الوجودی نظیر «ماده»، تأثیری در احتیاج آن به علت نداشته و مانند سایر ممکنات که حادث زمانی‌اند خواهد بود که در تحقق خویش، نیازمند علت است.
اما در خصوص این‌که از کجا بدانیم «ماده» امری ممکن الوجود است و نه واجب الوجود، و به عبارت دیگر از کجا تشخیص دهیم «ماده» امری است «قدیم زمانی» نه «قدیم ذاتی»، باید گفت واجب الوجود دارای ویژگی‌هایی است که در «ماده» یافت نمی‌شود. به همین جهت نمی‌توان ماده را امری که از ازل، وجوب وجود داشته است، تلقی نمود.[5]
 
 

[2]. فلاسفه مسلمان براى اثبات مدعاى خویش چنین استدلال نموده‌اند که «ماهیت» به اعتبار عدمش، ضرورتاً «معدوم» است و به اعتبار وجودش، ضرورتاً «موجود» می‌باشد. به بیان دیگر، «ماهیت» از آن‌جهت که هریک از وجود و یا عدم برایش در متن واقع تعیّن یافته، بالضرورة موجود یا معدوم خواهد بود (از این‌ضرورت به «ضرورت به شرط محمول» تعبیر می‌شود). پس «الف» در آن مقطع زمانى که معدوم بوده، بالضرورة معدوم است و در مقطع زمانى بعد که به وجود آمد، بالضروره موجود می‌باشد. از طرفی، «ضرورت» با «امکان» تنافی داشته و اگر «ضرورت» برای چیزی ثابت بود، دیگر نیازمند علت برای خروج مجدد از حالت تساوی(یا همان «امکان») نیست. به عبارت دیگر، اگر چیزی دارای وصف ضرورتِ وجود یا عدم بود (چه به صورت بالذات و چه به صورت بالغیر)، دیگر احتیاجی به علت برای خروج مجدد از حالت امکان و رسیدن به حالت ضرورت، ندارد (زیرا تحصیل حاصل است). پس ضرورتِ وجود یا عدم تنها وقتى از «ماهیت» برطرف مى‏شود که ماهیت را جدا از وجود و عدمش اعتبار نماییم؛ زیرا در این‌صورت است که نه اقتضاى وجود دارد و نه اقتضاى عدم -و برای خروج به سمت یکی، نیازمند علت می‌شود-. در نتیجه، عقل تا ماهیت را با امکانش مدّ نظر قرار ندهد، آن‌را نیازمند به علت نمی‌بیند، و امکان و لااقتضاء بودن ماهیت است که ملاک احتیاج ممکن به علت می‌باشد. به عبارت روشن‌تر، اگر «ماهیت» ممکن نبوده، بلکه واجب یا ممتنع باشد، در این‌صورت بی‌نیاز از علت خواهد بود. از طرفی، حدوث یعنی وجود یافتن پس از معدوم بودن و این معنا با وجوب یا امتناع ذاتی که از شیء جدا نمی‌گردد، سازگار نیست. پس فقط شیئی حادث می‌شود که در ذات خود، ممکن الوجود باشد. در نتیجه، تا امکان برای یک شیء ثابت نشود، حدوث برای آن بی‌معنا خواهد بود. حال اگر «حدوث» را معیار احتیاج قرار دهیم، لازم می‌آید ماهیت در مرتبه امکان که پیش از حدوث است بی‌نیاز از علت بوده و در نتیجه ضرورتاً موجود یا معدوم باشد. این در حالی است که طبق فرض قرار است پس از مرتبه امکان که همان حدوث است، احتیاج به علت برای موجود یا معدوم شدن بیابد. ر. ک: طباطبائى، محمد حسین، بدایة الحکمة، ترجمه و شرح، شیروانی، علی، ج‏1، ص 357، قم، موسسه بوستان کتاب، چاپ یازدهم، 1388ش.
[3]. البته به شرط آن‌که «زمان» را امری موهوم و خیالی نپنداریم.
[4]. در غیر این‌صورت تقدم الشیء علی نفسه رخ می‌دهد؛ یعنی باید قبل از آن‌که زمان حادث شود، دارای تحقق بوده و در عین حال در آن‌ظرف، زمانی محقق و حادث نباشد.
[5]. برای اطلاع بیشتر به پاسخ‌های 103635 و 100673 رجوع شود.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    865811 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    527641 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    409917 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    399382 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    363155 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    323503 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    304387 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    303065 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    296188 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    294552 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7015  نفر