بازدید
446
آخرین بروزرسانی: 1398/01/18
خلاصه پرسش
«اصل مثبت» چیست؟
پرسش
اصل مثبت چیست؟
پاسخ اجمالی
این اصل بیشتر در بحث استصحاب مورد گفتگو قرار گرفته است که هرگاه استصحابی جاری شود، و هدف از آن اثبات یک اثر شرعی باشد، اصل عقلی یا عادی را که واسطه بین مستصحب و آن اثر شرعی خواهد بود، «اصل مثبت» مینامند. به عبارت دیگر، هر اصلی دارای آثار و لوازمی است؛ بنابر این در هر موردی که لازم شد اصل جاری شود، آیا آثار و لوازم عادی و عقلی آن هم حجت است، یا خیر؟[1]
توضیح اینکه:
اگر موضوعى که به ‏طور مستقیم داراى اثر شرعى است، استصحاب گردد، در این صورت، آن اثر شرعى باید بر مستصحب مترتب گردد؛ مانند استصحاب عدالت زید که اثر شرعى آن، جواز اقتدا به او در نماز است. و یا مانند استصحاب حیات زید که برخى از آثار آن، حرمت تقسیم اموال وى و حرمت ازدواج با همسر او خواهد بود. اما گاهى موضوعى که استصحاب میشود، به ‏طور مستقیم داراى اثر شرعى نیست، بلکه داراى یک لازم عادى است که اگر آن لازم عادى ثابت شود، یک اثر شرعى دارد؛ یعنى اثر شرعى به واسطه امر عادى بر مستصحب بار میشود؛ براى مثال، روییدن مو بر چهره، لازمه عادى حیات کودکى است که به مدت بیست سال از نظرها غایب شده، حال اگر بعد از گذشت این مدت، در حیات او تردید شود و نسبت به آن استصحاب حیات جارى گردد و نتیجه گرفته شود که او داراى ریش هم هست، بنابر پذیرش حجیت اصل مثبت، در صورتى که پدرش نذر کرده باشد که اگر بر چهره فرزندش مو بروید، صد درهم صدقه بدهد، باید به نذر خود عمل کند؛ بنابراین، اثر شرعى(عمل به نذر) به واسطه لازم عادى مستصحب که روییدن مو بر چهره شخص زنده است، اثبات میگردد.
گاهى مستصحب به واسطه یک لازم عقلى، داراى اثر شرعى میگردد، مانند اینکه پدرى در تاریخ اول اسفند فوت کند، و پسر او در تاریخ سی‏ام بهمن ناپدید شده و چند روز بعد جسدش پیدا شود، در این صورت، فرزند زمانى از پدر ارث میبرد که اثبات گردد هنگام مرگ پدر، زنده بود و بعد از آن فوت نمود. در اینجا اگر با استصحاب، حیات پسر تا روز اول اسفند، اثبات گردد، لازمه عقلى آن، تأخر فوت پسر، از فوت پدر است و در نتیجه، اثر شرعى که ارث بردن پسر از پدر است ثابت میگردد.
بنابراین، به استصحابى که اثر شرعى مستصحب، به واسطه امرى عادى یا عقلى، بر آن بار شود، «اصل مثبت» گویند.
حجیت اصل مثبت
اصولیون در حجیت «اصل مثبت» اختلاف دارند. بیشتر اصولیان، اصل مثبت را حجّت ندانسته‏، و معتقدند ادله استصحاب توان شمول لوازم عادی و عقلی را ندارند.[2] و از جمله تفاوت‏هاى بین اصل مثبت و امارات را حجیّت مثبتات اماره و عدم حجیّت مثبتات اصول دانسته‏اند. اما چند مورد را استثنا نموده و آنرا حجت دانسته‏اند؛ مانند:
1. در مواردى که واسطه خفى باشد، یعنی اگر واسطه عادى یا عقلى به قدرى خفى باشد که عرف آنرا به حساب نیاورد، در این صورت، اثر واسطه، اثر خود مستصحب شناخته میشود؛ براى مثال، در مورد وضو یا غسل، اگر انسان شک نماید که آیا مانعى در بدن هست که موجب نرسیدن آب وضو یا غسل به پوست شود یا نه، در این صورت، استصحاب عدم مانع جریان پیدا میکند، هرچند عدم مانع، موضوع حکم شرعى نیست، بلکه موضوع حکم شرعى، رساندن آب به همه جاى اعضاى وضو یا غسل است، ولى لازمه عقلى عدم مانع، رسیدن آب به تمام اعضا است، اما عرف به این واسطه خفى اعتنا نمیکند.
2. در مواردى که واسطه خیلى آشکار باشد. به این معنا که آن ‏قدر میان واسطه و ذى الواسطه اتصال و ارتباط نزدیک برقرار است که عرف حکم میکند همان ‏طور که در عالم تکوین و واقع نمیتوان واسطه و ذى الواسطه را تفکیک نمود، در عالم اعتبار هم جدایى آن دو امکان ندارد، خواه منشأ این شدت اتصال، لازم و ملزوم بودن باشد یا چیز دیگر. در این صورت، عرف میگوید: معناى تعبد به موضوع، تعبد به لازم و ملازم آن نیز هست. پس شدت اتصال باعث میشود اثر واسطه، اثر ذى الواسطه شمرده شود، مانند استصحاب ماه رمضان در «یوم الشک» - در صورتى که یوم الشک روز سیام باشد - که باعث میشود فرداى روز مشکوک، روز عید محسوب و احکام عید برآن مترتب گردد.
به این ترتیب، فرداى «یوم الشک» را روز عید دانستن، از لوازم عقلى استصحاب ماه رمضان در یوم الشک بوده، اما عرف چون آنرا لازم و ملزوم میداند، به واسطه توجه نمیکند. [3]
در پایان گفتنی است؛ هرچند بحث از «اصل مثبت» مربوط به همه اصول عملى است، اما اصولیون، اصل مثبت را در باب استصحاب بحث نموده و بیشتر مثال‏هاى آن مربوط به استصحاب است.[4]
 

[1]. ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، ص 102، تهران، نشر نی، چاپ ششم، 1387ش.
[2]. بحرانى، محمد صنقور على‏، المعجم الاصولی، ص 209، قم، عترت، چاپ اول، 1421ق.
[3]. مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى‏، فرهنگ نامه اصول فقه، ص 212، قم، دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم، معاونت پژوهشى، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامى، چاپ اول، 1389ش.‏
[4]. همان.‏
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    881913 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    544150 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    422620 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    408551 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    385528 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    367722 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    331424 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    312721 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    310097 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    308405 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...