جستجوی پیشرفته
بازدید
200
تاریخ بروزرسانی 1396/01/26
خلاصه پرسش
چگونه هجرت پیامبر(ص)، مبدأ تاریخ اسلامی قرار گرفت؟ آیا این اتفاق نظر وجود دارد که ماه محرم، ابتدای سال‌های‌ هجری قمری است؟
پرسش
تاریخ هجری از کدام ماه قمری شروع شده؟، و چه کسی آن‌را نوشت؟
پاسخ اجمالی
بر اساس نظر مشهور نخستین فردی که هجرت رسول خدا(ص) را مبدأ تاریخ قرار داد، خلیفه دوم بود.
در پاره‌ای از گزارش‌های تاریخی نیز امام علی(ع) به عنوان شخصیت پیشنهاد دهنده تأسیس تاریخ هجری اعلام شده است که این پیشنهاد توسط خلیفه دوم تصویب و اجرا شد.
با این وجود، برخی معتقدند که تاریخ هجرى در زمان حیات پیامبر اسلام(ص) پایه‌گذارى شده، و آن‌حضرت بارها و در مناسبت‌هاى مختلف بر مبناى هجرت، تاریخ‌گذارى کرده است.
به‌علاوه؛ نظری هم وجود دارد که در ابتدا ماه ربیع الاول به عنوان مبدأ سال‌های هجری قمری در نظر گرفته شده بود، و آنچه در زمان خلیفه دوم رخ داد، تنها تغییر آغاز سال قمرى از ربیع الاوّل به محرّم بود.
 
پاسخ تفصیلی
مشهور مورّخان می‌گویند، نخستین کسى که هجرت رسول خدا(ص) را مبدأ تاریخ قرار داد، خلیفه دوم بود.[1] البته بسیاری از آنان به این نکته نیز اشاره کرده‌اند که انتخاب هجرت به عنوان مبدأ تاریخ اسلام، به پیشنهاد و اشاره على بن ابی‌طالب(ع) بود.[2] برخى دیگر از مورّخان عقیده دارند که این پیشنهاد را فقط امام على(ع) مطرح نکرد، بلکه شمارى از صحابه نیز در این‌ پیشنهاد با او سهیم بودند.[3]
روایات تاریخی دیگری هم در این زمینه نقل شده است که در ذیل به برخی از آنها اشاره خواهد شد:
1. در ربیع الاوّل سال شانزدهم، هفدهم یا هجدهم،  عمر بن خطّاب، تاریخ را نوشت.[4] او نخستین کسى است که این کار را انجام داد. بدین ترتیب که سندى را به عمر ارائه دادند که در آن مبلغى را به نفع کسى و بر عهده دیگرى ثبت کرده و موعد بازپرداختش را ماه شعبان تعیین کرده بودند. عمر پرسید: کدام شعبان؟ شعبان امسال؟ پارسال؟ و یا سال آینده؟! و چون پاسخی نشنید، صحابه را گرد آورد و به آنان گفت: براى مردم تاریخى درست کنید که زمان بازپرداخت وام‌های خود را بر اساس آن بدانند. هرمزان [که از صحابه نبود] پیشنهاد کرد که مانند ایرانیان بر پایه جلوس شاهان تاریخ‌گذارى شود. به این صورت که هرگاه یکى از پادشاهان می‌میرد، سال‌ها را از آغاز جلوس پادشاه جدید شمارش می‌کنند. مسلمانان این رأى را نپسندیدند.[5]
2. یکى از یهودیان تازه مسلمان پیشنهاد کرد که از تاریخ رومى استفاده کنید که از زمان اسکندر مقدونى رواج دارد. این پیشنهاد نیز رد شد.[6]
3. گروهى نظر دادند که تولّد پیامبر اسلام(ص) را مبدأ تاریخ قرار دهید. در مقابل شمارى، خواهان ثبت بعثت حضرتشان به عنوان مبدأ تاریخ شدند.[7]
4. على بن ابی‌طالب(ع) و گروهى دیگر پیشنهاد کردند که هجرت پیامبر(ص) به مدینه را مبدأ تاریخ قرار دهند. این‏ پیشنهاد مورد پذیرش قرار گرفت و عمر دستور داد که هجرت رسول خدا(ص) مبدأ تاریخ باشد.[8]
سعید بن مُسیّب می‌گوید:
عمر، مردم را گرد آورد و از آنان پرسید: از چه روزى، تاریخ را بنویسند؟
على بن ابی‌طالب گفت: از روزى که رسول خدا(ص) هجرت کرد و سرزمین شرک را ترک نمود. عمر همین کار را کرد.[9]
حاکم نیشابوری می‌گوید: اسناد این حدیث صحیح است، امّا بخارى و مسلم آن‌را نیاورده‌اند.[10]
همچنین یعقوبى در حوادث سال شانزدهم می‌گوید: «در این سال نامه‌ها را تاریخ‌گذارى کردند و تصمیم گرفتند که بر مبناى میلاد رسول خدا(ص) باشد. سپس گفت: می‌خواستند سال بعثت را مبدأ تاریخ قرار دهند، امّا على بن ابی‌طالب(ع) پیشنهاد کرد که هجرت پیامبر(ص) را مبدأ قرار دهند».[11]
علّت این‌که حضرت على(ع) هجرت را مبدأ تاریخ اسلام قرار داد، نه روز تولّد یا وفات رسول خدا(ص) را به لحاظ اهمیّت فوق العاده هجرت بود که پیامبر(ص) از سرزمین شرک، آن‌جا که پر بود، از ذلّت و خوارى به سرزمین اسلام، آن‌جا که عزّت و کرامت در آن موج می‌زد قدم نهاد. بنابراین‏ هجرت را در ساخت تاریخ و انسانیت جایگاهى بس مهم است.[12]
از طرفی، با توجه به این‌که هجرت پیامبر(ص) در ماه ربیع الاول بوده، طبیعتاً سال هجری نیز باید از همان ماه آغاز می‌شد. اما گویا بعدها پیشنهادهایی مطرح شد که به‌جاى ربیع الاوّل، محرّم را اولین ماه در نظر بگیرند:
1. پیشنهاد دهنده عثمان بن عفّان بود.[13]
2. دیدگاه شخص عمر بود.[14]
3. عبدالرحمن بن عوف، ماه رجب را پیشنهاد کرد، امّا على بن ابی‌طالب(ع) ماه محرّم را مطرح کرد و همین نظر به تصویب رسید.[15]
4. محرّم پیشنهاد عمر، على و عثمان بود.[16]
به هر حال، اگرچه نظر مشهور آن است که گفته شد، اما برخی از اندیشمندان معاصر با تحلیل گزارش‌های موجود، به این نتیجه رسیده‌اند که تاریخ هجرى از همان زمان رسول خدا(ص) پایه‌گذارى شد، و آن‌حضرت بارها و در مناسبت‌هاى مختلف بر مبناى هجرت، تاریخ‌گذارى کرده است و آنچه در زمان عمر اتّفاق افتاد، تنها تغییر آغاز سال قمرى از ربیع الاوّل به محرّم بود:[17]
1. همان‌طور که در روایات تاریخی آمد، حضرت علی(ع) پیشنهاد کرد که تاریخ را از روز هجرت پیامبر(ص) یا روزى که سرزمین شرک را ترک گفت، قرار دهند، و هجرت رسول خدا(ص) در ماه ربیع الاوّل بود. گویى می‌خواست بگوید: در این‌باره بدعت نگذارید و چنان‌که در زمان رسول خدا(ص) می‌نوشتند، شما هم تاریخ بگذارید؛ زیرا هنگامى که پیامبر(ص) در ماه ربیع الاوّل وارد مدینه شد، دستور داد که تاریخ بگذارند.[18]
2. مالک بن انس گفت: «آغاز سال اسلامى، ربیع الاوّل است؛ زیرا این ماهى است که رسول خدا(ص) هجرت کرد».[19]
3. «مسلمانان از ماه ربیع الاوّل، ماه هجرت را تاریخ زدند».[20]
4. «پیامبر (ص) روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاوّل وارد مدینه شد. تاریخ از همان زمان بود، امّا بعداً به محرّم برگشت».[21]
5. ابن عساکر روایاتی را از زهری، أبو حفص، ابن شهاب، ابن وهب، و ابن عباس نقل می‌کند: «پیامبر(ص) در ماه ربیع الاول روزی که وارد مدینه شد، امر کرد که تاریخ را از این زمان بنویسند».[22] سپس می‌گوید: «این دیدگاه به صواب نزدیک‌تر است».[23] سیوطى هم این نظر را تأیید کرده است.[24]
6. «از عهدنامه رسول خدا(ص) به سلمان فارسى استفاده می‌شود که تاریخ در زمان رسول خدا(ص) هم بود».[25]
7. قسطلانى می‌گوید: «رسول خدا(ص) دستور داد که تاریخ بگذارند و تاریخ را از زمان هجرت‏ نوشت».[26]
بر این اساس برخی نتیجه گرفته‌اند که پایه‌گذار تاریخ هجری، خلیفه دوم عمر نبود، بلکه تنها کارى که ایشان کرد، این بود که محرّم را به‌جاى ربیع الاوّل آغاز سال قرار داد.
 

[1]. ابن عبدالبر، یوسف بن عبدالله‏، الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، ج ‏3، ص 1145، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، 1412ق؛ طبری، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک(تاریخ طبری)، ج ‏2، ص391، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، 1387ق؛ فزاری قلقشندی، أحمد بن علی، مآثر الانافه، ج 1، ص 92، کویت، مطبعة حکومة الکویت، چاپ دوم، 1985م.
[2]. ابن اثیر جزری، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج 2، ص 526، بیروت، دار صادر، 1385ق؛ یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب‏، تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 145، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بی‌تا؛ مسعودی‏، أبو الحسن على بن الحسین‏، التنبیه و الاشراف، ص 252، قاهره، دار الصاوی، بی‌تا.
[3]. ابن کثیر دمشقی‏، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، ج 7، ص 47، بیروت، دار الفکر، 1407ق؛ مآثر الانافه، ج 3، ص 336.
[4]. البدایة و النهایه، ج 3، ص 206.
[5]. همان؛ علیمی حنبلی، عبدالرحمن بن محمد، الأنس الجلیل بتاریخ القدس و الخلیل، ج 1، ص 187 – 188، عمان، مکتبة دندیس، بی‌تا.
[6]. البدایة و النهایه، ج 3، ص 206؛ ابن أبی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، ج ‏12، ص 74، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ اول، 1404ق.
[7]. البدایة و النهایه، ج 3، ص 206.
[8]. الکامل فى التاریخ، ج 1، ص 11؛ صالحی دمشقی‏، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج ‏12، ص 38، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1414ق؛ شرح نهج البلاغة، ج ‏12، ص 74.
[9]. حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 15، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، 1411ق؛ تاریخ ‏الطبری، ج ‏2، ص 391.
[10]. المستدرک علی الصحیحین، ج 3، ص 15.
[11]. تاریخ الیعقوبى، ج 2، ص 145.
[12]. الصحیح من السیرة النبی الأعظم، ج ‏4، ص 205 - 206.
[13]. ابن حجر عسقلانی، أحمد بن علی، فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج 7، ص 269، بیروت، دار المعرفة، 1379ق؛ جلال الدین سیوطی، عبد الرحمن بن أبی بکر، الشماریخ فى علم التاریخ، ص 15، مکتبة الآداب، بی‌تا.
[14]. فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج 7، ص 269؛ مآثر الانافه، ج 3، ص 337.
[15]. سخاوی، شمس الدین محمد بن عبد الرحمن،‏ الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التاریخ، ص 143، بیروت، دار الکتب العلمیة.
[16]. فتح الباری شرح صحیح البخاری، ج 7، ص 269؛ الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التاریخ، ص 143؛ قسطلانی، أحمد بن محمد، ارشاد السارى لشرح صحیح البخاری، ج 6، ص 234، مصر، المطبعة الکبرى الأمیریة، چاپ هفتم، 1323ق.
[17]. مرتضى عاملى‏، جعفر، الصحیح من السیرة النبی الأعظم، ج ‏4، ص 178، قم، دار الحدیث‏، چاپ اوّل‏، 1426ق.
[18].  ابن شهر آشوب مازندرانى، محمد بن على، مناقب آل أبی‌طالب(ع)، ج ‏2، ص 144، قم، علامه، چاپ اول، 1379 ق.
[19]. البدایة و النهایه، ج 3، ص 207.
[20]. الاعلان بالتوبیخ لمن ذمّ التاریخ، ص 143.
[21].  صاحب ‌بن‌ عباد، اسماعیل ‌بن‌ عباد، عنوان المعارف و ذکر الخلائف، ص 11، بغداد، مطبعة الإرشاد، 1385ق.
[22].  ابن عساکر، ابوالقاسم على بن حسن، تاریخ مدینة دمشق، ج ‏1، ص 37 – 38، بیروت، دار الفکر، 1415ق.
[23]. همان، ص 38.
[24]. الشماریخ فى علم التاریخ، ص 11 – 12.
[25]. شیرازی، سید علی خان، الدرجات الرفیعه فی طبقات الشیعة، ص 207، بیروت، مؤسسة الوفاء، چاپ دوم، 1403ق.
[26]. قسطلانی، أحمد بن محمد، المواهب اللدنیه بالمنح المحمدیة، ج 1، ص 182، قاهره، المکتبة التوفیقیة، بی‌تا.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

  • حکم دیه شخصی که خود را در معرض کشتن قرار دهد، چیست؟ در صورتی که وی قصد خودکشی نداشته باشد چطور؟
    3106 حدود، قصاص و دیات 1389/01/26
    پاسخ های دریافتی از دفاتر مراجع عظام به این شرح است: دفترحضرت آیت الله العظمی سیستانی(مد ظله العالی): باید کسی که مرتکب قتل شده در مراجع صالحه اثبات کند ...
  • آیا خوردن خرچنگ حرام است؟
    26717 دیگر آبزیان 1385/12/07
    در تعابیر فقها معیاری برای حلیت گوشت آبزیان بیان شده است. آنها فرموده اند: آنچه از روایات بدست می آید این است که گوشت حیوانات دریایی خورده نمی شود یعنی خوردن آن حرام است[1] مگر آن نوع از ماهی که پولک (فلس) داشته باشد[2] و خرچنگ ...
  • نگاه قرآن به اهل کتاب چگونه است؟
    12698 تفسیر 1391/03/10
    آیات قرآن مانند هر کلام فصیحی، گفتار خود را بر اساس مخاطبان خود، تنظیم نموده است. در این تنظیم، شخصیت، عمل، اعتقاد و ... مخاطب در نظر گرفته شده است. قرآن کریم با اهل کتاب نیز بر همین اساس برخورد کرده است. لذا آیات پیرامون آنها ...
  • آیا در بهشت خوابیدن امکان دارد؟
    9705 اوصاف بهشت و جهنم 1388/07/19
    خواب، پاسخ طبیعی بدن به خستگی هایی است که متحمل آن می شود و می دانیم که انسانهای نیکوکاری که وارد بهشت شده اند، به تصریح قرآن کریم در آنجا دچار هیچ نوع خستگی نخواهند شد و به همین دلیل است که در روایات، بیان شده ...
  • قرآنی که هم‌اکنون در اختیار ماست در چه زمانی جمع‌آوری و تنظیم شد؟
    8231 علوم قرآنی 1386/07/23
    درباره جمع قرآن سه نظر وجود دارد: ا. قرآن در زمان خود پیامبر اسلام(ص) و با نظارت آن‌حضرت و در پرتو هدایت الهى جمع‌آورى شده، هر چند خود حضرت رسول(ص) شخصاً قرآن را ننوشته، یا جمع‌آورى آیات را انجام نداده است.
  • اولین کاری که پیامبر اکرم(ص) بعد از بازگشت از سفر انجام می‌دادند چه بود؟
    2885 مناقب و ویژگی ها 1392/04/26
    در منابع روایی، روایات بسیاری وجود دارد که پیامبر اسلام(ص) هرگاه می‌‌خواست مسافرت برود با آخرین کسی که خداحافظی می‌کرد حضرت فاطمه(س) بود. همچنین در بازگشت از سفر، به دیدار اولین شخصی که می‌رفت فاطمه(س) بود. برخی از روایات در این زمینه را بیان می‌کنیم: 1. «عَنْ ثَوْبَانَ ...
  • چگونه با اشتغالات زیاد روزانه می‌توان به عبادت نیز پرداخت؟
    6508 دستور العمل ها 1386/05/02
    برای دستیابی به پاسخ مناسب، توجه به چند نکته ضروری است: 1. عبادت به معنای بندگی خداوند و انجام دستورات او است[1]، و منحصر در نماز و دعا خواندن نیست، هرچند نماز از بالاترین عبادات است؛ پس هر کس دستورات خداوند را انجام ...
  • صندوق قرض الحسنه ی مسجدی وام پرداخت می کند، که 1٪ از وام پرداختی جهت هزینه مسجد کسر می گردد. حکم آن چیست؟
    7460 قرض الحسنه و ربا 1390/12/27
    1.اصل برپایی صندوق قرض الحسنه (با رعایت موازین شرعی) که باعث گره گشایی مشکلاتی از مردم می شود امر پسندیده ای است. 2. با توجه به قرض بودن ماهیت وامهایی که توسط این صندوقها پرداخت می شود، هرگونه شرط زیادی در پرداخت ...
  • آیا در باره شانه زدن موی سر حدیثی وجود دارد؟
    21138 اخلاق عملی 1391/02/10
    یکی از سفارشات اخلاقی دین اسلام، رعایت نظافت و پاکیزگی در همه جا و براى همه افراد، اعم از زن و مرد است. از جمله آن سفارش ها شانه زدن‏ و آراسته بودن است. در مورد شانه زدن مو، فواید و آداب آن، روایات زیادی از پیشوایان دین ...
  • ابن شهاب زُهری که بود؟
    5753 تاريخ بزرگان 1391/12/15
    أبو بکر محمد بن مسلم بن عبید الله بن شهاب، معروف به زُهری از جمله تابعان پیامبر اسلام(ص) و جزو علمای عصر خود و سنی مذهب بود. او در عین حالی‌که از علما و بزرگان اهل سنت بود، روایت‌های مختلفی را از امام سجاد(ع) نقل کرده است که ...

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    726741 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    463905 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    325500 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    315254 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    301996 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    271746 حقوق و احکام 1387/12/04
    پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است: [1] حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی): اگر ناخن کاشته شده قابل برداشتن نبوده یا ازاله آن مستلزم ضرر و مشقّت باشد ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    257452 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    255876 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    252643 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    194805 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7386  نفر