با بررسی منابع روایی و فقهی روشن می‌شود که ائمه(ع) گفتن «الحمد لله» در آغاز تشهد را سفارش کرده‌اند؛ هرچند این سفارش به معنای وجوب آن نیست.
توضیح آن‌که باید میان عبارات مختلفی که در روایات برای تشهد نقل شده و مقدار واجب آن تفاوت گذاشت؛ زیرا نقل عبارات گوناگون لزوماً به معنای وجوب تمام آنها نیست.
بنابر این، وجود یا نبود عبارتی مانند «الحمد لله» در یک روایت، به خودی خود نشان نمی‌دهد که این عبارت در دوره‌ای به تشهد افزوده یا از آن حذف شده است.
با این توضیح به برخی روایات مرتبط اشاره می‌کنیم:
- روایات شامل «الحمد لله»
1-1. ابوبصیر از امام صادق(ع) نقل می‌کند: هنگامی که در رکعت دوم نشستی، بگو: «بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَخَیْرُ الْأَسْمَاءِ لِلَّهِ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ... .».[1]
2-1. همچنین امام(ع) فرمود: ذکر تشهد رکعت دوم این است: «الْحَمْدُ لِلَّهِ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ...».[2]
3-1. از امام رضا(ع) نیز ذکر طولانی‌تری برای تشهد ذکر شده است که در ابتدای آن نیز «الحمد لله» وجود دارد:
«بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ، وَالْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى کُلُّهَا لِلَّهِ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ......».[3]
4-1. امام باقر(ع) فرمود: هرگاه شخص برای خواندن تشهد نشست و خدا را حمد کرد، همین مقدار برای او کافی است.[4]
با توجه به مجموعه روایات بالا نمیتوان گفت که عبارت «الحمد لله» بعدها به تشهد افزوده شده است.
- روایات فاقد «الحمد لله»
در مقابل روایات بالا، روایات معتبر دیگری در مورد ذکر تشهد وجود دارد که عبارت «الحمد لله» در آنها وجود ندارد.
1-2. محمد بن مسلم از امام صادق(ع) نقل می‌کند: هنگامی که برای تشهد نشستی، بگو: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ»، سپس نمازت را ادامه بده.[5]
2-2. زراره می‌گوید از امام باقر(ع) پرسیدم: در تشهد رکعت دوم، خواندن چه چیزی کافی است؟ امام(ع) فرمود: بگو: «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ». مجددا پرسید: در رکعت آخر چطور؟ فرمود: شهادتین.[6]
جمع‌بندی فقهای امامیه از روایات
جمع‌بندی فقها از دو گروه روایات یاد شده آن است که «حمد خدا» از دیرباز با «تشهد» ارتباط داشت و در برخی روایات نیز به آن اشاره شده است؛ اما با در نظر گرفتن دیگر روایات، نمیتوان آن‌را جزء لازم و واجب تشهد دانست؛ بلکه تنها ذکری مستحب در کنار تشهد است.[7]
[1]. طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج 2، ص 99، حدیث 373، تهران، دار الکتب الاسلامیه، 1365ش.
[2]. طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار، ج 2، ص 92، حدیث، 344، تهران، دار الکتب الاسلامیة، 1390ق.
[3]. امام رضا(ع)، فقه الرضا(ع)، ص 108، مشهد، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ اول، 1406ق.
[4]. تهذیب الأحکام، ج 2، ص 101، حدیث 376.
[5]. الاستبصار، ج 1، ص 342، ح.
[6]. تهذیب الأحکام، ج 2، ص 100؛ الاستبصار، ج 1، ص 341.
[7]. به عنوان نمونه، ر.ک: موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الأحکام، ج 3، ص 425، بیروت، مؤسسه آل البیت(ع)، 1411ق؛ نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، ج 10، ص 247 و 250، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بی‌تا.