دو واژه «یوم» و «نهار» از واژه‌های بسیار پرکاربرد در قرآن هستند.

واژه «نهار» بیش از 50 بار و واژه «یوم» با مشتقاتش بیش از 470 مرتبه در قرآن مورد استفاده قرار گرفته‌اند.

همان‌گونه که در پرسش آمده، کلمه «روز» در زبان فارسی ترجمه‌ی این دو واژه است؛ اما لغت‌شناسان زبان عربی در ارتباط با تفاوت این دو واژه نکاتی را مطرح کرده‌اند.

به عنوان نمونه، ابوهلال عسکری از مؤلفان قرن چهارم، در تفاوت میان دو واژه «نهار» و «یوم» می‌نویسد:

«نهار» به زمانی گفته می‌شود که خود خورشید و یا بخش عمده‌ای از نور آن در آسمان پدیدار شود؛ از این‌رو تاریکی‌های آخر شب و حتی اندک روشنایی‌های بعد از طلوع فجر -تا زمانی که روشنایی روز غالب نشود- مشمول واژه «نهار» نخواهند شد. بر این اساس نمی‌توان مرز زمانی دقیقی برای «نهار» مشخص کرد؛ اما «یوم» نام برای زمانی کاملا مشخص است، زمانی که حتی اندک نوری در آسمان باشد(طلوع  فجر تا هنگام اذان مغرب). لذا اگر بگویید: «فلان یوم» را کاملا به مسافرت گذراندم، زمانش کاملا مشخص است؛ اما اگر گفته شود: «فلان نهار» را به سفر گذراندم، زمانش تا حدودی مبهم است. به همین دلیل، نسبت منطقی «یوم» به «نهار»، نسبت «عموم و خصوص مطلق» است. و بدین جهت «نهار» به «یوم» اضافه می‌شود(نهار یوم الجمعة)؛ اما «یوم» به «نهار» اضافه نمی‌شود. و عبارت (یوم نهار الجمعة) صحیح نیست.[1]

به عبارت دیگر، هر «نهار» بخشی از یک «یوم» است؛ اما هر «یوم» «نهار» نیست؛ بلکه می‌تواند فراتر از نهار هم باشد.

در ادامه باید گفت که «یوم» در معانی گوناگونی -هرچند با اندکی تشابه- مورد استفاده قرار می‌گیرد که به برخی از آنها اشاره می‌کنیم.

1. «یوم» به معنای زمانى است که از طلوع فجر آغاز می‌شود و به غروب خورشید پایان می‌یابد، و از این لحاظ که در برابر شب قرار می‌گیرد، در این معنا به گونه‌ای با «نهار» مترادف است؛ زیرا اگرچه «یوم» در این معنا هم تفاوت‌هایی از حیث مدت زمانی با «نهار» دارد؛ اما واژه «لیل» به معنای شب، واژه‌ای متضاد با هر دو بوده و در برابر آنها قرار می‌گیرد:

«إِذْ تَأْتِیهِمْ حِیتٰانُهُمْ یَوْمَ سَبْتِهِمْ شُرَّعاً»؛[2] ماهیان آنها در روز شنبه می‌‌آمدند روى آب آشکار می‌شدند.

«فَمَنْ کٰانَ مِنْکُمْ مَرِیضاً أَوْ عَلىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَیّٰامٍ أُخَرَ»؛[3] هر کس از شما که در ماه رمضان بیمار یا در سفر باشد، پس روزهاى دیگر را روزه بگیرد.

2. گاه به مجموع شبانه روز نیز «یوم» گفته می‌شود؛ و به همین دلیل به مجموع نمازهاى شبانه‌روز، نمازهای یومیه می‌گویند.
3. «یوم» گاهی نه به معنای تنها یک‌روز یا یک شبانه‌‌روز؛ بلکه به معنای بخشی از روزگار و یا برهه‌‌اى از زمان است:

در همین معنا امام علی(ع) می‌فرماید: «وَ اعْلَمْ بِأَنَّ الدَّهْرَ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْکَ»؛[4] بدان‌که روزگار دو روز است: یک روز به نفع تو و روز دیگر به ضرر تو!

4. معنای دیگر «یوم»، «مرحله» است چنان‌‌که خداوند در مورد آفرینش آسمان و زمین فرمود: «اَلَّذِی خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ فِی سِتَّةِ أَیّٰامٍ»؛[5] خدایى که آسمان و زمین را در شش مرحله خلق کرد.

و یا «خَلَقَ اَلْأَرْضَ فِی یَوْمَیْنِ»؛[6] زمین را در دو مرحله خلق کرد.

5. گاه «یوم» اشاره به هنگامه برپایی قیامت است. این معنا بیشترین استعمال را در قرآن کریم دارد؛ مانند:

«یَوْمُ الْفَصْلِ»، «یوم التغابن»، «یَوْمِ الْحِسَابِ»، «یَوْمِ الدِّینِ»، «یوم الحسرة».

اما «نَهار» در قرآن تنها به معنای بخش کاملا روشنِ شبانه‌‌روز و در تقابل مستقیم با شب مادی است:

«و َجَعَلْنَا النَّهَارَ مَعَاشًا»؛[7] و روز را زمان کار و تلاش برای زندگی مقرر نمودیم.

«یُولِجُ اللَّیْلَ فِی النَّهَارِ وَ یُولِجُ النَّهَارَ فِی اللَّیْلِ»؛[8] خداوند شب را داخل روز و روز را داخل شب می‌کند.

در پایان می‌توان نتیجه گرفت که در کاربرهای قرآنی، واژه «یوم» معانی گسترده‌ای از لحاظ زمانی و مفهومی دارد که می‌تواند کوتاه، بلند، دنیایی یا اخروى باشد؛ اما واژه «نهار» واژه‌‌ای طبیعی و عینی است که فقط به روشنایی کامل روز توسط آفتاب در جهان مادی اشاره دارد .

[1]. ر. ک: عسکری، ابوهلال حسن بن عبد الله، الفروق فی‌ اللغة، ج 1، ص 266، بیروت، دار الآفاق الجدیدة، 1400ق.

[2]. اعراف، 163.

[3]. بقره، 184.

[4]. تمیمی الآمدی، عبد الواحد بن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، محقق، مصحح، درایتی، مصطفی، ج 1، ص 2، قم، مکتب الاعلام الاسلامی‌، چاپ اول، 1366ش.

[5]. هود، 7.

[6]. فصلت، 9.

[7]. نبأ، 10، 11.

[8]. حج، 61.