Ətraflı axtarış
Baxanların
3617
İnternetə qoyma tarixi: 2012/04/09
Sualın xülasəsi
Mütərəqqi ilahi-rəhmani idarə sistemində insanın ruhi yüksəliş metodunu bəyan və şərh edin.
Sual
Mütərəqqi ilahi-rəhmani idarə sistemində insanın ruhi yüksəliş metodunu bəyan və şərh edin.
Qısa cavab

Bu sual ideal cəmiyyət, yaxud xilaskar ideologiyasının barəsində digər bir bəyandır. Əflatunun irəli sürdüyü ideal cəmiyyət insanın “Respublika” kitabında təsvir edilən ən qədim və məşhur yüksəliş modelidir. İslam aləmində Farabi də “İdeal cəmiyyətin əhalisinin rəyləri” adlı kitabında ideal islam hökuməti və onun rəisi ilə əlaqədar bəhs aparmışdır. Farabi fəlsəfəçilər tərəfindən “İkinci Müəllim” adı verilən (Birinci Müəllim Ərəstudur) ən böyük islam filosoflarından biridir. O, ideal cəmiyyəti islam qalibində təqdim etmişdir. Həm Əflatunun, həm də Farabinin bəyan etdiyi ideal cəmiyyətdə hikmətli (filosof) rəhbər cəmiyyətin kamal nümunəsi kimi qələmə verilir. O, cəmiyyəti mənən tərbiyə etməli, özü kimi yüksək məqama yetirməlidir. Buna görə də rəhbər insaniyyətin kamil nümunəsi olmalıdır.

Hazırkı cəmiyyətdə ideal quruluşla əlaqədar iki nəzəriyyə mövcuddur və hər ikisi bəşəriyyətə nicat vermək, xilas etmək iddiasındadır: liberal-demokratik (kapitalizm və imperializm) və sosializm (iki demokratik və kommunist görüşləri ilə).

İran İslam inqilabında irəli çəkilən üçüncü ideologiya islami ideologiyadır. Lakin təəssüflər olsun ki, inqilabdan sonrakı saysız-hesabsız siyasi məsələlər bu ideologiyanın geniş səviyyədə tədvin olunmasına mane olmuşdur. Bu məqalədə Farabinin fəlsəfi nəzəriyyələrini əsas tutmaqla və onun tərsim etdiyi islami hökumət nəzəriyyəsinə diqqət yetirməklə cavabı iki bölmədə tədqiq edəcəyik: ideal quruluş və insanşünaslıq (sosiologiya). Əlavə məlumat üçün ətraflı cavaba müraciət edin.

Ətreaflı cavab

Müqəddimə

Bu sual ideal cəmiyyət və ya bəşəriyyətin nicat və xilaskarlığı məsələsi ilə əlaqədar digər bir bəyandır. İdeal (utopik) cəmiyyət qədim dövrlərdən indiyə qədər fəlsəfədə irəli çəkilən ən mühüm məsələlərdən biri olmuşdur. Əflatunun ideal cəmiyyət və insanın mənəvi yüksəliş modeli barəsindəki nəzərləri “Respublika” kitabında təsvir edilən ən məşhur və ən qədimi nəzəriyyədir. Əflatunun təqdim etdiyi ideal cəmiyyət kənd həyatı tipli quldarlıq quruluşudur. Bu ideal cəmiyyətin əsası quldarlarla feodal əyan-əşrafların əlaqəsinin möhkəmlənməsidir ki, rəiyyətlə mehriban davranmalıdırlar. Əlbəttə, bu hökumətin başında da gərək filosoflar qərar tutsunlar. Hazırkı dünyada bu respublika quruluşunu heç kəs qəbul etmir və ümumiyyətlə, onun şərtləri də mövcud deyildir. Yunan fəlsəfəsinin intibah dövründən sonra utopik cəmiyyət məsələsi yaddan çıxarıldı və orta əsrlər dövründə bir daha diqqət mərkəzində oldu. Aqost Kent “Allahın şəhəri” adlı kitabında Allahın seçilmiş şəhəri barəsində mənəvi bir quruluş irəli sürür. Bu məsələ ilə eyni zamanda islam aləmində Farabi kimi bir filosof “İdeal cəmiyyətin əhalisinin rəyləri” adlı kitabında ideal islam cəmiyyəti və onun rəisi barəsində bəhs aparmışdır. Farabi islam aləmində ən böyük filosoflardan biri kimi (filosoflar ona İkinci Müəllim ləqəbi vermişlər; Birinci Müəllim isə Ərəstudur) Əflatunun ideal cəmiyyətini islami bir şəkildə təqdim etmişdir. Buna görə də onun təqdim etdiyi ideal cəmiyyət daha ədalətli, gerçəkliyə daha yaxın idi. Həm Farabinin, həm də Əflatunun təqdim etdiyi ideal şəhərdə hikmətli (filosof) rəhbər cəmiyyətin kamal nümunəsi kimi qələmə verilir, o, cəmiyyəti tərbiyə edərək özü kimi insanlar qurmalıdır. Buna görə də rəhbər gərək insaniyyətin kamil örnəyi olsun. Farabi bir bəyanda istiarə ilə ideal cəmiyyəti bir insan orqanizminə təşbeh edərək yazır: “Bu bədənin bir qəlbi (ürəyi) vardır ki, bədənin sağlam üzvlərindən hər biri ona tabe olmalıdır. Şəhərin rəisi cəmiyyətin qəlbi kimidir.”[1] Farabi ideal cəmiyyətin müqabilində olan digər cəmiyyətləri də şərh etmiş, onları müxtəlif adlarla təqdim etmişdir, o cümlədən: cahillər şəhəri, günahkarlar şəhəri, azğınlar şəhəri, məsx olunmuş şəhər və sair.

Hazırkı dünyada cəmiyyətlərdə iki növ ideal ideologiya fəaliyyət göstərir və hər ikisi də bəşəriyyətə nicat verəcəyini iddia edir: liberal-demokratik (kapitalizm və imperializm) və sosializm (demokratik və kommunizmdən ibarət olan iki nəzərlə). İranda islami inqilab nəticəsində irəli sürülən üçüncü ideologiya da islam ideologiyasıdır. Hazırda bu nəzəriyyənin mümkün qədər təkmilləşdirilməsi üçün işlər davam edir. Bu məqalədə Farabinin ideal islam cəmiyyəti ilə əlaqədar məsələdə qabağa düşdüyünə diqqət yetirməklə, cavabı onun fəlsəfəni görüşlərini əsas tutmaqla iki hissədə verəcəyik: ideal cəmiyyət və insanşünaslıq.

a) İdeal cəmiyyət

İnsanın yüksəliş modeli və ya utopik cəmiyyət barəsində təfəkkür irəli sürən ən mühüm müsəlman alimi Əbu Nəsir Farabi, İbni Sina, İbni Rüşd və İbni Xəlqundur. Bunların arasında bir təsisçi məqamına malik olan Farabi ilk dəfə olaraq siyasi fəlsəfəni islam mədəniyyətinə tənzimatlı şəkildə gətirmişdir. İbni Sina, İbni Bacə, İbni Tüfeyl, İbni Rüşd kimi alimlər də ondan təsirlənmişlər. İslami mədəniyyətin intibahının zirvə həddində İran ölkəsinin görkəmli hikmət və mütəfəkkiri Əbu Nəsir Farabi ideal cəmiyyət quruluşunu özünün “İdeal cəmiyyət əhalisinin rəyləri” adlı kitabında irəli çəkmiş və ideal cəmiyyəti fəlsəfi təfəkkür əsasında və islam şəriəti məfhumları qalibində irəli sürmüşdür. Farabinin siyasi-fəlsəfi terminləri əsas etibarı ilə Qurandan götürülmüşdür. “İdeal” sifəti cəmiyyət üçün yüksək kamal axtarışında olan filosofun məramını bəyan edir. Belə bir görüş “ideal islam ölkəsinin” islam məfhumlarından qaynaqlanmaqdan əlavə müxtəlif xalqların coğrafi sərhədlərinin fövqündə irəli çəkilir. Farabinin kamil və ideal cəmiyyət barəsindəki nəzəri çoxlu xalqlardan təşkil olunmuş böyük bir cəmiyyətdir. İdeal cəmiyyətin rəhbəri ölkəyə hakimiyyət edən zaman ideal cəmiyyət onun rəhbərlik dairələrində həyata keçəcəkdir. Farabinin təqdim etdiyi bu həyat tamamilə ruhani və mənəvi bir cəmiyyətdir, onun incəliklərini təsvir etmək olduqca çətindir. Onun apardığı bəhslər geniş səviyyəli və müfəssəl olsa da, hər yerdə külli nəzəriyyə ilə kifayətlənir və hiss olunacaq siyasi və ictimai əlaqələrə toxunmur. İdeal cəmiyyətdə cəmiyyətin siniflərini dərk etmək üçün Farabinin fəlsəfi nəzərlərindən qısa şəkildə agah olmaq zəruridir. Çünki onun təqdim etdiyi ideal cəmiyyətin quruluşu əql əsasındadır və kainatın quruluşundan biridir. Farabinin fəlsəfə görüşlərində bütün kainat ilkin vücudun feyzlərindən – Pərvərdigarın zatından mənşə tapır, aləm varlıqları dəyişkən və sabit olmayan bir sistemdə qərarlaşmışdır. Yəni aləmin müxtəlif mərhələlərində olan varlıqlar hər şeyin ilki və əvvəli olan birinci varlıqdan, həm də nöqsan tərtiblərinə uyğun olaraq kamaldan nöqsana doğru seyr edərək elə bir mərhələyə çatır ki, ondan aşağıdakı mərhələ sırf yoxluqdan ibarətdir. Buna görə də Farabinin ideal cəmiyyətində ən fəzilətli xeyir – insan səadəti və ən üstün yaxşılıq yalnız ideal cəmiyyətdə əldə olunur, nəinki o cəmiyyətdə ondan aşağıda da və ya naqis olsun, insanlar alın yazısının hökmünə əsasən, kamala çatmaq üçün cəmiyyət təşkil etməyə və həmkarlığa ehtiyaclı olsunlar. İnsanın ehtiyacları o qədər çox və müxtəlifdir ki, heç kəs təklikdə onların hamısını təmin edə bilməz.[2] İşlərin bölgüsü əsasında olan bu cəmiyyət özünün bütün üzvlərinin öz istəklərinə çatmasını öhdəsinə alır. Buna əsasən, ideal cəmiyyət ictimai bölgünün məhsuludur və yalnız belə bir cəmiyyətdə insan özünə layiq olan kamal və səadətə nail olur.

İbni Sina və Xacə Nəsrəddin Tusi ilə eyni zamanda Farabi insanın cəmiyyətdəki məqamına onun təbiəti və istedadı əsasında nəzər salır və inanır ki, əgər insan cəmiyyətdə öz təbiətinin tələbi olan işləri görsə, ictimai və siyasi dərəcələr silsiləsi insanların ləyaqəti əsasında təşkil olunsa, yer üzündə ideal cəmiyyət həyata keçəcəkdir. Onun nəzərinə əsasən siyasətin özü hədəf deyil; əksinə hədəf səadətdir ki, o da cəmiyyət olmadan əldə olunmur.[3]

Farabi yekun hədəflərinə əsasən siyasi quruluşları iki qismə bölür:

1. İdeal siyasi quruluş;

2. Qeyri-ideal siyasi quruluş.

İdeal siyasi quruluşda əsas və yekun hədəf həqiqi və gerçək səadətdir, qeyri-ideal siyasi quruluşda isə xəyali bir səadətdir.[4] Farabinin nəzərinə görə ideal dövlətin hökuməti  daim fəaliyyətdədir, iradə və ixtiyar üzündən olan səciyyə və sünnətləri ölkədə, xalqda, hətta dövlətin özündə belə, dəqiq şəkildə icra edə bilər, insan və cəmiyyət onların sayəsində həm dünya və bunun ardınca da axirətdə həqiqi səadətə nail ola bilər. Buna görə də belə böyük bir işi görə bilən siyasi quruluşa, dövlətə və hökumətə “ideal siyasi quruluş” deyilir. Bu, təkamülə çatmış, mötədil bir quruluşdur, belə hökumətə tabe olan ölkə və xalqlara ideal ölkə və xalq deyilir.[5]

İdeal cəmiyyətin sakinlərinin taleyi bir-biri ilə qırılmaz əlaqədədir. Farabinin irəli sürdüyü ideal cəmiyyətdə bir nəfərin xoşbəxt, digərinin isə bədbəxt olması mümkün deyildir: bu cəmiyyətin əhalisi ya hamılıqla xoşbəxtdir, ya da hamılıqla bədbəxtçilikdə və nikbətdə olan əsirlərdir. Bu bəyanla aydın olur ki, son dərəcə ideal və yüksək mədəni bir cəmiyyətdə bir dəstənin rifah və firavanlığın son həddində yaşaması, əksəriyyət təşkil edən xalq kütlələrinin isə ac-yalavac, səfil və qara günlü olması mümkün deyildir. Buna görə də Farabi belə bir mədəniyyəti rədd edərək inanır ki: Səadət bir külldən (məcmuədən) ibarətdir və ideal cəmiyyətin üzvlərinin hər biri onda bərabər paya malikdir.[6] Buna əsasən, belə bir cəmiyyətin fəziləti kütləvi şəkildə aparılan səylərin nəticəsidir.

Farabi ideal cəmiyyətdə rəhbərlik və siyasət barəsində yazır: “Bu cəmiyyətdə insanların ən fəzilətlisi olan bir şəxs hökumət edir, onun siyasəti də ideal siyasətdir ki, yalnız belə bir cəmiyyətdə həyata keçməsi mümkündür.”[7]

Bu cəmiyyətdə xarici islahatlar əvəzinə daxili və batini dəyişikliklər qərarlaşır. Buna görə də insanın əqli həqiqətləri qəbul etmək üçün dəlil-sübuta ehtiyaclıdır, onun qəlbi də qane olmağı istəyir. Farabi qələbəni, hər bir vasitə ilə olursa olsun – istər güc işlətməklə, istərsə də riyakarlıq üzündən –  insani kəramətin və şərafətin düşməni hesab edir və bu işin mədəni olmaq üçün yetərsiz bir çarə yolu olduğunu deyir. Bu ideal şəhərin əhalisini başqa cəmiyyətlərdən fərqləndirən  şey asimani prinsiplər barədə nəzəri mərifətə malik olmaq, əməldə əxlaqi fəzilətlərə iltizamlı olmaqdır. Farabi, cəmiyyət üzvlərini iş-peşələrinin növlərinə və cəmiyyətə etdikləri xidmətin dəyərinə görə müxtəlif siniflərə bölür.[8]

İdeal cəmiyyətin vücudi fəlsəfəsi insanları səadətə çatdırmaqdır. Bu cəmiyyətdə rəyasətin yekun hədəfi əhalinin səadətini əldə etmək yollarını asanlaşdırmaqdır. Buna görə də Farabinin mədəni fəlsəfəsini hərtərəfli başa düşmək onun ideoloji sistemində səadətin tərifinə bağlıdır. Onun səadət barəsində verdiyi tərif (fərd deyil) növ olmaq, maddəyə ehtiyaclılıq mərtəbəsindən yüksəkliyə doğru hərəkət edərək maddədən ayrılmaq, onu tərk etmək, insanın vücudi kamalına çatmaq və həmin halda qalmaqdan ibarətdir. Səadət bir insanın nail ola bildiyi xeyrin eyni, əşyaların ən böyüyü və yekunudur. Səadətin əldə olunması yolu da iradə və ixtiyar üzündən yaxşı işlər görmək, fəzilətləri işlərə iltizamlı olmaq, şərdən, rəzalət və bədbəxtlik gətirən işlərdən uzaq olmaqdır. Həqiqətdə səadət yaxşı işləri görməyin və nəfsin istəklərindən uzaq olmağın nəticəsidir.[9]

Farabinin təqdim etdiyi hər iki növ ideal cəmiyyətdə əsas prinsip səadətdir. Amma onun nəzərindən xalqların və ölkələrin inkişafına, siyasi irəliləyişinə, ideal adət-ənənələr, sünnətlər, mədəniyyətlər və təşkilatların genişlənməsinə səbəb olan həqiqi səadət yalnız ideal siyasi hökumətdə əldə oluna bilər. Buna görə də Farabi özünün siyasi fəlsəfə əsaslarının ilk prinsipini – səadət, onun tanınması, tanıtdırılması, habelə xəyali və həqiqi səadətləri bir-birindən seçmək qərar vermişdir. O, ideal siyasi quruluşların xüsusiyyətlərini sadaladıqdan sonra bunun müqabilində fasid (eybəcər) cəmiyyətin xüsusiyyətlərini bəyan etməyə çalışır, özünün siyasi fəlsəfəsində dörd fasid cəmiyyətin olduğunu qeyd edir:

1. Cahil cəmiyyət; bu cəmiyyətin əhalisi nə səadəti tanımışlar, nə də səadət onların fikrinə gəlmişdir. Bütün xeyirlər arasında maddi ləzzətlərdən başqa heç bir şeyi tanımırlar.

2. Fasiq (günahkar) cəmiyyət; bunlar ideal cəmiyyətin əhalisinin Allah və fəal əql[10] ilə əlaqədar tanıdıqları şeyləri bilirlər, lakin əməlləri cahil cəmiyyətin əməlləri kimidir; onlar deyirlər, lakin əməl etmirlər.

3. Məsx olunmuş cəmiyyət; onların rəyləri və əməlləri ideal cəmiyyətin əhalisinin əməlləri kimidir, lakin onda dəyişiklik edərək əməllərini fəsadla qarışdırmışlar.

4. Zəlalətdə olan cəmiyyət. Bu cəmiyyətin əhalisi Allah və əql barəsində fasid (yanlış) əqidələrə malikdirlər və onun rəisi də yalandan vəhy və nübüvvət iddiası edir.[11]

b) İnsanşünaslıq

Farabinin insan barəsindəki nəzəri Ərəstunun nəzəri kimidir. Çünki o, insanın zatını təbii olaraq mədəni hesab edir və inanır ki, insan öz həyatını qoruyub saxlamaq və özünün insani kamallarını əldə etmək üçün bir çox şeyə ehtiyaclıdır ki, onları təklikdə əldə edə bilməz. Həqiqətdə insanın ehtiyaclarının təmin olunması bir cəmiyyətin təşkil olunmasına bağlıdır ki, onun üzvlərinin hər biri bu ehtiyacların bir qismini təmin etməyi öhdəsinə alsın. Buna görə də insan öz fitrətinin tələbinə uyğun olaraq cəmiyyətə meyl edir və insan növləri ilə qonşuluqda yaşamaq istəyir. Həqiqətdə insanların bir-birinə olan qarşılıqlı ehtiyacları cəmiyyətin təşkil olunmasının amilidir ki, insanlar bir-birinin yanına yığışaraq qarşılıqlı kömək və həmkarlıq sayəsində kamala və səadətə yaxınlaşsınlar.[12]

Farabi vəhy, siyasət və şəriət məfhumları arasında heç bir fərq olmadığına inanır, üstəlik ən çox səylərini onların arasında uyğunluq yaratmağa çalışır. Ümumiyyətlə, Farabinin əsl fərziyyəsi siyasət və hikmət arasında bağlılıq yaratmaq olmuşdur, çünki o, insanın yekun hədəfini səadət, səadətin həyata keçməsini də hikmətli siyasət sayəsində mümkün bilir. Belə olan halda siyasətin hikmətlə münasibəti zəruri olur. Onun nəzərinə görə insanın həqiqi səadətə çatmasının yolu ədalətdir və ədalət insanın kamal yolunda hərəkəti və səadətə nail olması üçün əsas mehvərdir.[13]

Farabi inanır ki, ölkə əhalisinin ümumi rəyi və hamılıqla nəzərdə tutduqları məqsədlər, yəni islahatçı bir şəxsin siyasətləri və xeyirxah insanların bir qrupunun onunla həmkarlıq etməsi səadətin hasil olma şərtidir. İdeal rəis olan bu islahatçı kamil insandır ki, həm əql, həm də mə’quldan ibarətdir. Bu şəxsin ruhu fəal əqlə qovuşmuşdur və mərifəti vəhy yolu ilə fəal əqldən alır. Cəmiyyətin rəisi ya Peyğəmbərdir, ya da imam.[14]

 


[1] Hüseyni Kuhsari, İshaq, “İslam fəlsəfəsinin tarixi”, səh 89, Tehran, “Beynəlxalq” nəşriyyatı, 1387-ci şəmsi il

[2] Farabi, “İdeal cəmiyyətin əhalisinin rəyləri”, səh. 77-78

[3] Hüseyni Kuhsari , “İslam fəlsəfəsinin tarixi”, səh. 88

[4] Keyxa, İsmət, “Farabinin siyasi fəlsəfəsində qüdrət və əxlaq arasında əlaqə”, hövzənin saytı, 23 ordubehişt, 1385-ci şəmsi il, nömrə 182

[5] Yenə orada

[6] Yenə orada

[7] Farabi, “İdeal cəmiyyətinin əhalisinin rəyləri”, səh. 86

[8] Keyxa, İsmət, “Farabinin siyasi fəlsəfəsində qüdrət və əxlaq arasında əlaqə”

[9] Yenə orada

[10] Fəal əql: Əqllərin tuli silsiləsində (bir-birinin davamında olan) onuncu əqldir. Farabinin təbiri ilə Ruhul-əmin, yaxud Ruhul-qüdüs sonuncu səmavi müfariqə (mücərrəd) əqldir ki, nə maddədə olmuş, nə də maddədə olacaqdır, bu əql həmişə fəaldır. O, fəal qəli Vahibul-südur (süduru əta edən) hesab edir ki, mə’qullar onda mövcuddur və onları insanın əqlinə təqdim edən də odur.

[11] Hüseyni Kuhsari , “İslam fəlsəfəsinin tarixi”, səh. 90

[12] Novruzi, Fərşad, “Ayətullah Xomeyni və Farabinin şəxsiyyəti və siyasi-ictimai təfəkkürlərinin tədqiqi”, “Yeni fəlsəfəni dirçəldənlər”, əncüməninin rəsmi saytı

[13] Yenə orada

[14] Farabi, “İdeal cəmiyyətin əhalisinin rəyləri”, səh. 86

 

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

  • Qeyri-müsəlmandan bir şey oğurlamaq caizdirmi?
    3113 Nizamlar hüquq və əhkam
    Mərcəyi-təqlidlərin dəftərxanalarından aşağıdakı cavablar gəlmişdir: “Qeyri-İslam ölkələrində yaşayan qeyri-müsəlmanların mal-dövlətini qəsb edib onlara sahib çıxmaq əgər müsəlmanlarla müharibə şəraitində olmasalar, caiz deyildir və əgər müsəlmanlarla müharibə şəraitində olsalar, yaxşı olar ki, müsəlmanlar belə işi görməsinlər.”[1] Həzrət Ayətullah ...
  • İnsan Allahın sevimlisi necə ola bilər?
    4327 Əməli əxlaq
    "Məhəbbət" "hubb" kəlməsindəndir və dostluq mənasınadır. Allahın bəndələrinə olan məhəbbəti ürfi mənanı daşımır. Çünki, ürfi məna nəfsin təsir altına düşməsidir ki, Allah ondan uzaqdır. Allahın bəndələrinə olan məhəbbəti öz zatına olan məhəbbətindən qaynaqlanır. Allah öz etdiyti işləri sevir. Yaratdıqları da onun etdiyi işin nəticəsi olduqlarına görə, onları da sevir. İlahi ...
  • Allah insanların həyatında nə baş verəcəyini bilirdi, bunu da bilirik ki, çox insanlar cəhənnəmə gedəcək, əgər bunlardan biri qiyamət günü Allahdan sual etsə ki, nə üçün məni yaratdın? Sən bilirdin ki, mən cəhənnəm əhli olacağam, Allahın ona cavabı nə olacaq?
    4545 Qədim kəlam
    İnsan o zaman ilahi əzaba düçar olur ki, insanın ixtiyarında olan hidayət vasitəsi olan daxili və xarici peyğəmbərlərdən istifadə etmir. Allahaın insanların gördüyü işlərdən agah olması, onları xəta işlərə məcbur etmir. Həqiqətdə isə Allahın elmi insanların rəftarını bəyan ...
  • Qurani kərimdə sirat körpüsü barəsində məlumat verilibmi?
    8737 Quran elmləri
    Düzdürki, "sirat körpüsü" termini Quranda işlədilməmişdir, amma bəzi hədislər onun haqq olduğunu təsdiq edirlər. İmam Sadiq (ə) Fəcir surəsinin 14- cü ayəsində işlədilən "Mirsad" sözünü "cəhənnəmin üstündən keçən körpü" kimi təfsir etmişdir. Mövzunun daha da aydınlaşması üçün bir neçə mətləbə işarə etməklə "sirat" sözünün ...
  • “Silsilətuz-zəhəb” hədisində imamətlə tövhidin əlaqəsi nədir?
    4307 Qədim kəlam
    Bu rəvayətdən məlum olur ki, tövhid məqamına nail olmaq insanı ismət (toxunulmazlıq) məqamına daxil edir. Bu məqama daxil olmaq da “Allahın güzgüsü (göstəricisi)” mənasına olan vilayətə (daxil olub ondan) keçmədən mümkün deyildir.Bu məsələni dərindən dərk etmək üçün bir neçə məsələni araşdırmaq lazımdır:1. Əgər “vilayət yalnız Allaha məxsusdur” deyilsə, ...
  • Məsihilərlə evlənməyin şərt və hökmləri hansıdır?
    3611 Nizamlar hüquq və əhkam
    İslam nəzərindən, məsihilər kitab əhlindəndirlər. Şiənin təqlid mərcələrinin nəzərinə əsasən, müsəlman qadın onlarla evlənə bilməz. həm daimi evlilik həm də müvəqqəti evlilik. Müsəlman kişi də kitab əhlindən olmayan kafir qadınlarla daimi ya müvəqqəti evlənə bilməz. Amma müsəlman kişilərin kitab əhli qadınlarıyla müvəqqəti evlənməsi barəsində möhkəm nəzər icazəli olma və daimi ...
  • Hədis elmində Şazz və müəllil hədis hansı məna da işlədilir?
    3062 Hədis elmləri
    Şazz hədis: O rəvayətə deyilir ki, bir sənədi olsun, amma rəvayəti nəql edənlərin hamısı siqə (inanlmış və dürüst) insanlar olsun. Lakin mətn baxımından məşhurun nəql etdiyi rəvayətlə müxalif olsun. Şazz rəvayətə Nadir rəvayətdə deyilir[1]. Fiqh elmində Şazz adı çox vaxtı o ...
  • Məhşərin yeri necə bir yerdir?
    3223 Qədim kəlam
    Məhşər və ya qiyamətin yeri vücudi cövhər (zat) baxımından dünya torpağı ilə, qiyamətin vücud mərtəbəsi də dünya və təbiət aləmi ilə fərqlidir. Dünya cisimlərində mövcud olan dəyişkən hissələrin varlığı qiyamətin vücud mərtəbəsi ilə ziddir. Buna görə də cismani məada inananlar deyirlər ki, dünya aləmində kəsif əxlat (çirkli ...
  • Nə üçün "Əhli- beyt" deyəndə bir neçə nəfər nəzərdə tutulur?
    5336 Qədim kəlam
    "Əhli- beyt" deyəndə, peyğəmbər (s) ailəsindən əsas beş nəfər; həzrət peyğəmbər (s), Əli (ə), Fatimə (s) imam Həsən (ə) və Hüseyn (ə) nəzərdə tutulur. Bununla da əsas səbəbi şiə və sünni hədisçiləri tərəfindən nəql olunmuş çox sayda olan hədisıərdir. Həmçinin bu hədis, əhli sünnənin yetmiş və şiənin yetmişdən çox ...
  • Təfsiri be rəylə o təfsir ki, onda bir açıq fikirli (xəbəri vahidi müvəssəq) nəzərdən istifadə olubdur, fərqi nədir?
    3578 شیعه و قرآن
    Bəzi elmlərin Quranla əlaqəsi bir cürdür ki, onlar olmadan Quran ayələrini təfsir və təhlil etmək olmur; sərf və nəhv və bəyan, lüğət və... Quranı daha yaxşı anlamaqda dəxaləti olan bütün elmlərin, müfəssir mahir şəkildə bilməlidir. Quranda am və xas, mütləq və müqəyyəd, nasix və mənsux ...

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    110005 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    83679 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    61871 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    45274 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    34342 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    31047 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    23647 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    23358 Təzə kəlam
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    22765 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • Dünyanın ilk yaranmasını təşkil edən maddə nədir, Quran və hədislərin bu mövzuda nəzəri nədir?
    21356 Qədim kəlam
    Təbiət şünas alimlərinin bu mövzuda olan dəqiq nəzəriyyələri budur ki, varlığın ilk maddəsini təşkil edən ünsürlar bunu isbat edir ki, əslində fəzada dağılmış "sedyom"- ların təşkil olmasıyla yaranmışdır. Bu maddə uzun zamanlardan təqribiylə 13 milyard il şiddətli partlayış nəticəsində, hissələr və qismətlərə bölünmüşdür, günəş, ulduzlar, göy (səma) yer və...özlərinə məxsus ...