Ustadın tələbə və şagirdə qarşı və əksinə, şagirdin və tələbənin ustada qarşı olan vəzifə və hüquqları iki qismə bölünür:

1. Müəllimin şagird və tələbə qarşısındakı vəzifəsi. Bu da iki qismə bölünür:

a) Əxlaqi və tərbiyəvi vəzifələr, o cümlədən:

1. Şagirdlərə və tələbələrə qarşı mehribançılıq və məhəbbət göstərmək;[1]

2. Şagirdlərə və tələbələrə qarşı təvazökarlıq və mülayim rəftar etmək;[2]

3. Tələbələrin və şagirdlərin vəziyyəti barədə məlumat əldə etmək;[3]

4. Şagirdin və tələbənin adı və xüsusiyyətləri barəsində məlumat əldə etmək;[4]

5. Şagirdin şəxsiyyətinə ehtiram qoymaq, onun fikir və düşüncələrinin əhəmiyyətinə etiraf etmək;[5]

6. Şagirdlərə və tələbələrə diqqət yetirmək və məhəbbət göstərməkdə bərabərliyə riayət etmək;[6]

7. Şagirdlərin və tələbələrin keçmişinə riayət etmək,[7] (elm və ləyaqətdə) onların məziyyətlərinə diqqət yetirmək;[8]

8. Layiqli müəllimləri şagirdlərə və tələbələrə tanıtdırmaq;[9]

9. Ədəb-ərkanla və nəzakətlə yanaşı oturub-durmaq;[10]

10. Dərsdə vüqar və mətanətə riayət etmək;[11]

11. Şagirdlərdə və tələbələrdə məsuliyyət və inzibatçılıq hissini icad etmək;

12. Şagirdlərlə və tələbələrdə dostluq, onlarla müdara etmək və suallarını düzgün cavablandırmaq;[12]

13. Təzə gələn şagird və tələbələrlə əlaqədar məhəbbət, mehribançılıq, üzü açıqlıq və gülərüzlülük;[13]

14. Məlumatı olmayan məsələlərdə acizlik və bacarıqsızlığını etiraf etmək;[14]

15. Dərsin qurtarmasından qabaq tədrislə əlaqədar səhvləri xatırlatmaq;[15]

16. Dərsdən sonra sinifdən çıxmağı bir qədər təxirə salmaq;[16]

17. Şagirdlər və tələbələr üçün nümayəndə təyin etmək;[17]

18. Dərsləri əxlaqi nəsihət və dua ilə sona çatdırmaq.[18]

b) Elmi və tədris vəzifələri:

1. Şagirdləri və tələbələri elmi və əməli cəhətlərdən addımbaaddım irəli aparmaq;[19]

2. Şagirdlərdə və tələbələrdə elmə bağlılıq, savada şövq və maraq icad etmək;[20]

3. Şagirdlərin və tələbələrin istedadlarına riayət etməklə mətləbləri başa salmağa səy etmək;[21]

4. Tədris edərkən elmlərin külli qayda-qanunlarını xatırlatmaq;[22]

5. Tələbələri elmi məşğuliyyətlərə təşviq etmək və dərslərin təkrarına həvəsləndirmək;[23]

6. Dəqiq məsələləri irəli çəkmək və dərsi onlardan soruşmaq;[24]

7. Dərsi başa salmaq üçün ən gözəl tədris üslublarından və ən yaşı metod və qayda-qanunlardan istifadə etmək;

8. Elm və məlumatın məntiqi tərtibinə riayət etmək;[25]

9. Məsələlərin izah və bəyanında normal həddə kifayət etmək;[26]

10. Sinfin münasib fəzasına diqqət yetirmək (narahatçılıq yaradan hər növ amillərdən uzaqda olmaq);[27]

11. Tədris vaxtının təyin olunması ilə əlaqədar şagirdlərin və tələbələrin məsləhətlərinə diqqət yetirmək;[28]

12. Tədris zamanı səsə və bəyana diqqət yetirmək;[29]

13. Dərsdə nəzm və inzibatı qoruyub saxlamaq.

2. Müəllimin şagirdlər və tələbələr üzərində olan hüquqları aşağıdakılardan ibarətdir:

1. Ustada dəyər vermək, elm və savad məqamını əzizləmək;[30]

2. Müəllimin qarşısında təvazökarlıq etmək;[31]

3. Ustadla amiranə söhbətdən uzaq olmaq;

4. Ustadı ehtiramla yad etmək;

5. Ustadı özünə nümunə və örnək qərar vermək;

6. Ustadın xəbərdarlıq etməsi və yol göstərməsi qarşısında təşəkkür etmək;

7. Ustadın ehtimali kobud hərəkətlərinə dözmək;

8. Ustadın intizarını çəkmək və onun hüzuruna şərəfyab olmaq;

9. Ustada maneçilik törətməmək;

10. Ustadın yanına gedərkən daxili və zahiri cəhətdən bəzənmək;

11. Tədris vaxtını zorla ustada qəbul etdirməmək;

12. Ustadın istirahətinə maneçilik törətməmək;

13. Ustadın hüzurunda ədəb-ərkanla və nəzakətlə oturmaq;

14. Ustadın hüzurunda olarkən rəftar və davranışda ehtiyatlı olmaq;

15. Ustadın hüzurunda səsi və danışığı tənzim və riayət etmək;

16. Ustadın sözlərində olan çatışmaz cəhətləri incə işarələrlə düzəltmək;

17. Ustad birinə sual verdikdə başqa şagirdlər cavab verməsin;[32]

18. Ustadın sözlərinə dəqiq qulaq asmaq və fikri cəm edib təmərküzləşdirmək;

19. Ustadın izahlarına dəyər vermək;

20. Vaxtı tələf edən və yorucu sualları təkrar etməmək;

21. Sualı müəllimdən vaxtında soruşmaq;

22. Ürəyə yatan və xoşa gələn suallar vermək;

23. Utancaqlıq və xəcalət çəkməyə görə sual verməkdən çəkinməmək;

24. Elmi mətləbləri dərk etmədiyini etiraf etməkdə ürəkli olmaq;

25. Hər bir halda ustadın hörmətini saxlamaq, riayət etmək;

26. Ustad barəsində pis sözlərdən çəkinmək;[33]

27. Ustad barəsində hər növ yaranmaz və yersiz ittihamları dəf etmək;[34]

28. Ustadın eyiblərini gizlətmək, yaxşı xislətlərini zahir etmək;[35]

29. Ustadın düşmənləri ilə oturub-durmamaq, onun düşmənlərini özünə dost seçməmək;[36]

30. Ondan Allaha görə elm öyrənmək;[37]

31. Dərsdə sükuta riayət etmək.[38]

Əlavə məlumat üçün doktor Seyid Məhəmməd Baqir Höccətinin tərcümə etdiyi “Adabu təlim və tərbiyə dər İslam” kitabına müraciət etdin.