Ətraflı axtarış
Baxanların
4556
İnternetə qoyma tarixi: 2010/11/22
Sualın xülasəsi
Гијамәт ҝүнүндә Аллаһ-тааладан башга бүтүн варлыглар, һәтта, Әзраил дә (ә) өләҹәкми?
Sual
Гијамәт ҝүнүндә Аллаһ-тааладан башга бүтүн варлыглар, һәтта, Әзраил дә (ә) өләҹәкми?
Qısa cavab

   Суала ики бөлмәдә ҹаваб верәҹәјик;

1. Гијамәтдә өлүмүн маһијјәти вә әһатәси

2. Бу һаләтдән истисна олунмушлар

Биринҹи һиссә;

    Гуран нөгтеји-нәзәдән һәр шејин өлүмү о замандыр ки, “әҹәли” (сон вахты) чатмыш олсун. Башга тәрәфдән бүтүн јаранмышларын, истәр инсан вә истәрсә дә гејри-инсан, әҹәли олдуғундан, демәли, һәр шејин әҹәли вә сону вардыр.

   Һәр бир шејин әҹәли вә сону даими вә сону олмајан Аллаһ-тааланын јанындадыр. Өлүм исә, “мүвәггәти вә фани дүнјадан Аллаһ дәрҝаһында әбәди вә һәмишәлик бир аләмә кечид” демәкдир. Елә бир өлүм ки, бүтүн варлыглары әһатә едәр вә Гијамәт ҝүнү чатан вахт бүтүн варлыглар бу өлүмү дадар вә әслиндә, Гијамәтдә һамы өлүмдән сонра дирилиб, Аллаһ-тааланын һүзуруна ҹәм оларлар.

   Гуранда белә бир һадисәнин әввәли “шејпурун чалынмасы” илә бүтүн јаранмышларын өлүмү, икинҹи дәфә јенә шејпурун чалынмасы илә һамынын тәзәдән дирилмәси илә билдирилир. Бу сәбәбдән бир груп ајә вә рәвајәтләр јерин вә ҝөјләрин парчаланмасы вә дағылмасыны, диҝәр тәрәфдән башга бир груп ајә вә рәвајәтләр исә бу заман бүтүн јаранмышларын мәһв олмасыны ачыглајыр. Башга бир груп ајә вә рәвајәтләр исә Гијамәт ҝүнү бүтүн өлүләрин тәзәдән дирилиб әбәди һәјатын тәҹәллиси олан Гијамәт сәһнәсинә дахил олмагларыны хәбәр верир.

  Бүтүн бу ајә вә рәвајәтләри арашдырдыгдан сонра мәлум олур ки, јерләр вә ҝөјләр, бәрзәх аләми вә онларын ичиндә оланларын һамысы һәтта, әрши-әланы һәмл едәнләр, Аллаһ-тааланын дәрҝаһына јахын мәләкләр (Ҹәбраил, Микајил, Әзраил вә Исрафил) дә белә дәһшәтли, әзәмәтли һадисәдән вә ики шејпур сәсиндән, јәни, һамыны әһатә едән өлүм вә һамылыгла дирилмә һадисәсиндән, аманда галмајаҹаглар.

  Икинҹи һиссә;

   Әввәлдә гејд етдијмиз ајә вә рәвајәтләрин һамысы белә бир әзәмәтли һадисәнин баш верәҹәјиндән хәбәр верир. Гејд етдикләримиздән әлавә, бәзи ајә вә рәвајәтләр белә бир әзәмәтли һадисәнин горху вә вәһшәтиндән аманда галан бир дәстәнин дә хүсусијјәтләрини гејд едирләр ки, онлар бу ики шејпур сәсинин горху вә вәһшәтиндән тамамилә аманда олар вә өз һәјатларына давам едәрләр. Гуран ајәләринә әсасән, белә шәхсләрдә ики мүһүм хүсусијјәт өзүнү даһа чох бүрузә верир. Әслиндә бу ики хүсусијјәт бир һәгигәтә гајыдыр;

 1.Салеһ әмәл саһиби олмаг вә там шәкилдә һәр ҹүр ҝүнаһ вә чиркинликдән пак вә узаг олмаг;

 2.Халис олмаг вә Аллаһ-таалаја мүхлис (ихласлы, саф вә пак) бәндә олмаг;

Бу инсанлар о кәсләрдир ки, дүнјада Аллаһ јолунда етдикләри әмәлләр вә чәкдикләри әзијјәтләрә ҝөрә һәм дүнјаја бағлылыглардан ајрылмыш вә бәрзәх аләминин чәтинликләриндән азад олмуш вә һәм дә дүнјада өз һесаб-китабларына јетишдикләринә ҝөрә бирбаша Аллаһ-тааланын дәрҝаһында беһиштин ән јүксәк дәрәҹәсинә чатмышлар. Нәтиҹәдә, нә бәрзәх аләминдә чох дајаныблар вә нә дә Гијамәтин горху вә вәһшәтләри онлары тута билмишдир. Әслиндә, онлар өз нәфсләриндә “өлмәмишдән әввәл өлүн” һәдисинә там шәкилдә әмәл етмиш бәндәләрдәндир.

   Белә бир дәстәнин ән башлыҹа нүмунәси он дөрд мәсумлардыр (әлејһимуссалам). Бахмајараг ки, пејғәмбәрләр, өвлијалар вә өз нәфсләринин пакланмасы илә һәдәфә чатмыш ариф инсанлар да он дөрд мәсумун (әлејһимуссалам) вилајәтинин көлҝәсиндә вә онларла дүшмәнчиликдән узаг олдуглары тәгдирдә өзләринә ујғун олан белә бир мәгама чата биләрләр вә ики шејпурун вәһшәт вә горхусундан аманда галанлардан сајыла биләрләр.

Ətreaflı cavab

Суала лазымынҹа ҹаваб вермәкдән өтрү әввәлҹә Гијамәт баш верән вахтында өлүмүн маһијјәти һаггында изаһ вериб, даһа сонра Гијамәтин әһатә даирәси һаггында арашдырма апармаг лазымдыр. Сонда белә бир мәсәләни ачыгламаг лазымдыр ки, елә кәсләр вар ки, белә бир өлүмүн вәһшәт вә дәһшәти онлары тутмасын, јохса јох? Әҝәр варса, онларын әламәт вә сифәтләри нәдир? Хариҹдә нүмунәләри вар вә варса кимләрдир?

Биринҹи һиссә:     

  Гуран бахышында һәр шејин өлүмү о замандыр ки, “әҹәли” (сон вахты) чатмыш олсун. Башга тәрфдән бүтүн јаранмышларын истәр, инсан вә истәрсә дә гејри-инсан, әҹәли олдуғундан, демәли, һәр шејин әҹәли вә сону вардыр.[1] Бүтүн варлыглар өз һәрәкәтләриндә сонда елә бир јерә чатаҹаглар ки, артыг орда сакин оларҹаглар. Белә бир нөгтә вә мәканын неҹәлији вә вахты Гуранынын хәбәр вердији кими Аллаһ-тааланын дәрҝаһындадыр. (Гәти әҹәл Аллаһ дәрҝаһындадыр)[2] Аллаһ јанында олан һәр бир шеј исә әбәди вә даимидир. (Аллаһ јанында нә варса әбәдидир)[3]  Бу ҹәһәтдән, варлыглар Аллаһ-тааланын дәрҝаһына чатдыгда Онун һүзурунда олаҹаглар, әбәди вә даими бир һәјат тапаҹаглар. Бүтүн варлыглар, истәр инсан вә истәрсә дә гејри-инсан, һамысы өз јашајышларында Аллаһа тәрәф һәрәкәтдә олуб, сонда Она тәрәф гајыдаҹаг вә Гијамәт ҝүнүнда Онун һүзурунда (дәрҝаһында) һазыр олаҹаглар. Варлыгларын Аллаһ-таалаја тәрәф белә гајыдышына “өлүм” дејилир вә бу да дүнјанын мүвәггәти, дәјишән, фәсад, заман, гаранлыг, чохлуг вә дағыныг һәјат тәрзиндән чыхыб, Аллаһ дәрҝаһында әбәди, даими, ҝениш, нурани јеҝанә вә с... һәр бир нөгсандан пак олан бир Ахирәт аләминә дахил олмагдан ибарәтдир. Демәли, белә бир нәтиҹә алмаг олар ки, ҝөј, јер вә онларын арасында олан бүтүн варлыглар вә јаранмышларын һамысы белә бир өлүмү дадаҹаглар. Бахмајараг ки, белә бир һалдан мүхтәлиф тәбирләрлә ад апарырлар; мәсәлән, инсанын руһунун бәдәндән чыхмасына “өлүм”, гејри-инсанын өлүмү үчүн исә башга адлардан истифадә едилир ки, бәһсимизин давамында она ишарәләр едәҹәјик.

   Бүтүн аләмләрдә олан варлыгларын һамысыны әһатә едән белә бир өлүм вә әҹәл Гијамәт ҝүнү баш верәҹәк вә о гәдәр әһатәли олаҹаг ки, Аллаһдан башга бүтүн варлыглара аид олаҹаг. Әслиндә, Гијамәтин вахты чатдыгда һәр бир шејин әҹәли тамам олаҹаг вә бүтүн јаранмышлар өлүб, тәзәдән дирилдикдән сонра Гијамәт сәһнәсинә, јәни - Аллаһ-тааланын һүзуруна, ҹәм олаҹаглар.

Башга сөзлә десәк, Гијмәт вә мәһшәр ҝүнүнүн јахынлашмасы вә баш вермәсинә аз галмыш јер вә ҝөјләр, дүнја вә бәрзәх аләми бир-биринә дәјиб, парчаланаҹаг вә дүнја әһли, бәрзәхдә оланлар вә ҝөјдә оланларын һамысы (мәләкләр вә с..) фани олаҹагдыр. Онун ардынҹа Гијамәт бәрпа олаҹаг вә јаранмышлар Аллаһ-тааланын һүзуна ҹәм олуб, там әбәди вә даими бир һәјата дахил олаҹаглар. Белә бир ахирәт һәјатынын ачыгланмасыны вә изаһыны (Аллаһ дәрҝаһында олмаг вә Гијамәтдә һәјат тәрзи) Гуран вә рәвајәтләрдә она аид ҝәлән хүсусијјәт вә вәсфләри арашдырмагла әлә ҝәтирә биләрик. Амма белә бир мөвзунун там шәкилдә ачыгланмасындан өтрү хүсуси бир китаба еһтијаҹ вардыр.

Гурандан белә бир һәдисәнин баш вермәси “сурун (шејпурун) чалынмасы”[4] илә ифадә олунмушдур. Һәмчинин, шејпурун чалынмасы, һәм Гијамәтин башланмасы илә бүтүн варлыгларын өлүмүнә, ејни һалда икинҹи дәфә шејпурун чалынмасы илә бүтүн өлмүшләрин дирилмәсинә вә Аллаһ-тааланын Гијамәт сәһнәсиндә онун һүзуруна јетишмәсинә, Гијамәтин һесаб-китаб сәһнәсинин бәрпасына дәлаләт едир.

    Һәмчинин, белә бир һадисәдән Гуранда “сәјһә”[5], “зәҹрә” (сәјһә)[6], “саххә”[7], “вә нугирру фин-нәгир” (сәс чыхаран бир шејдән чалмаг)[8] кими үнванларла ад апарылмышдыр.

Әслиндә, бир һәгигәти ачыглајан бүтүн бу сөзләрин ҹәминдән белә бир нәтиҹә әлә ҝәлир ки, “сур” вә “ики дәфә чалмаг” һәмин мәнаны верир ки, һәрби һиссәдә әсҝәрләр үчүн шејпур чалыныр. Биринҹи дәфә чалыныр ки, һамы сакит вә һәрәкәтә һазыр олсун, сонра икинҹи дәфә чалыныр ки галхсынлар вә ....[9]

 Белә бир әзәмәтли һадисәнин Гуран вә рәвајәтләрдә шәрһи ики дәстәдир;

 1.Шејпурун чалынмасы илә өлүмүн вә сакитлијин бәрпа олунмасы, јер вә ҝөјләрин парчаланмасыны билдирән ајәләр. Мәсәлән, Гуранда охујуруг: “Сурун бирҹә дәфә үфүрүләҹәји; јер вә дағларын галдырылыб бирҹә дәфә бир-биринә чырпылаҹағы (әзилиб тоза дөнәҹәји) заман - мәһз о ҝүн (ваге олаҹағына һеч бир шүбһә олмајан) Гијамәт гопаҹагдыр!”[10]  Диҝәр ајәдә охујуруг: “Ҝөјү тумар сəһифəси кими бүкүб гaтлaјaҹaғымыз ҝүнү (Гијaмəт ҝүнүнү) јaдынызa сaлын.”[11] Јахуд башга бир ајәдә вар; “Һaлбуки, Гијaмəт ҝүнү јeр бүтүнлүклə Oнун гүдрәт oвҹунун ичиндə oлaҹaг,...”[12] һәмчинин, бунлара бәнзәр диҝәр ајәләр вар ки[13], һамысы Гијамәт астанасында елә бир һадисәнин баш верәҹәјиндән хәбәр верир ки, сур вә ја она бәнзәр бир шејин чалынмасы илә бүтүн каинат бу сәсин тәсири алтына дүшәҹәк вә гејд олунмуш һадисәләр вар верәҹәкдир.

 Бүтүн бу ајәләрдә дәгиг тәфәккүр етмәклә јер вә ҝөјләрин өлүмүнүн кејфијјәтини белә тәсәввүр етмәк олар ки, онларын һазыркы гурулушу тамамилә дәјишәҹәк вә Гијамәт сәһнәсинә ујғун формаја дүшәҹәк.  

 2. Икинҹи груп ајәләр буна дәлаләт едир ки, шејпурун чалынмасы илә јер вә ҝөјләрдә нә варса һамысы фани олаҹаг. Мәсәлән, Гуранда охујуруг: “Сур чaлынaҹaғы ҝүн Аллaһын истəдиклəриндəн бaшгa, ҝөјлəрдə вə јeрдə oлaнлaр (бүтүн мəxлугaт) дəһшəтли бир гoрxујa дүшəр вə oнлaрын һaмысы Oнун һүзурунa мүт’и (зəлил) вəзијјəтдə ҝəлəр.”[14]  Башга бир ајәдә охујуруг: “Сур (биринҹи дəфə) чaлынaҹaг, Аллaһын ҝөјлəрдə вə јeрдə oлaн истəдији кимсəлəрдəн бaшгa, дəрһaл һaмы јыxылыб өлəҹəк.”[15]. Ајәдә “нәзә” сөзү әрәбҹәдән, шиддәтли горху вә вәһшәтә, “сәигә” исә биһуш вә дәһшәтә дүшмәјә дејилир. Әслиндә бу ики кәлмә бирликдә бәһсимизин әввәлиндә ачыгладығымыз өлүмә ишарәдир. Јәни - өлүм ҝөјләрдә вә јердә һәр нә варса һамысыны дәһшәтли вә вәһшәтли шәкилдә тутаҹаг.

 Бүтүн бунлары нәзәрә алмагла демәк олар ки, әввәлән, бәрзәх аләми дүнја аләминин сону вә тамамлајыҹысыдыр ки, ондан гәбр аләми[16] вә ја онун беһиштиндән “дүнја беһишти”[17] үнаны илә ад апарылыр; икинҹи, бүтүн дүнја әһли истәр узун сүрсүн, истәрсә дә гыса, бәрзәх аләминдән кечмәјә мәҹбурдурлар.[18] “Јер үзүндә оланлар”дан мәгсәд, бәрзәх аләминдән әввәл јер үзүндә һәјат сүрәнләр јох, бәлкә дә бәрзәх аләминә дахил оланлардыр. “Ҝөјдә оланлар”дан мәгсәд исә мәләкләр вә хошбәхт руһлардыр.[19] О варлыглар ки, бәрзәхин сурәт вә мисал аләминдән азад олуб, бәрзәх аләминдән фөвгдә, јәни - ҝөјләрдә гәрар тутмушлар.

Сур чалындыгда бу ики дәстәнин өлүмү (бәрзәх вә ҝөјләр аләминдә оланларын). Онлар, дүнја вә торпагдан олан сурәт вә нишанәләриндән азад олмагдан әлавә, бәрзәх аләминдәки сурәт вә шәкилләриндән дә азад олараг, ҝөјләрдән кечиб Аллаһ-тааланын пак затында фәна олаҹаглар.

3. Башга бир груп ајәләр дә биринҹи шејпурдан сонра фани олмуш бүтүн варлыгларын тәзәдән әбәди һәјата[20] гајтарылмасынын ачыгламасыдыр. Бу ајәләрин ачыгланмасыны бәһсимизин гыса формада олдуғуну нәзәрә алараг сахлајырыг.

Рәвајәтләрин дә гејд олунмуш ајәләр кими үч мөвзуда ачыгламалар вердијини мүшаһидә едирик. Гыса да олса онларын мәзмунуну белә изаһ етмәк олар;

 Исрафил ады мәләк Аллаһын изни илә өлүм шејпуруну чалаҹаг. Онун ардынҹа ҝөјләрдә вә јердә оланларын һамысы - һәтта, илаһи әрши һәмл едәнләр дә (Ҹәбраил вә Микајил) өләҹәкләр. Исрафилин өзү дә Аллаһын әмри илә өләҹәк[21] вә бүтүн шејләр батил олаҹаглар.[22] Дүнјанын фани олмасындан сонра нә заман вә нә дә мәкан вар. Әҹәл вә заманлар јох олар, илләр вә анлар арадан ҝедәр.[23] Аллаһ-тааладан башга һеч бир шеј галмаз.

Бир мүддәт сонра[24] тәзәдән шејпур чалынар, ҝөјләрдә вә јердә нә арадан ҝетмишдирсә тәзәдән дириләр. Һәр шеј өз варлығына гајыдар. Неҹә ки, әввәлдә Халиги онлары белә јаратмышдыр.[25]    

  Бүтүн бу ајә вә рәвајәтләри арашдырдыгдан сонра мәлум олур ки, јер вә ҝөјләр, бәрзәх аләми вә онларын ичиндә оланларын һамысы, һәтта, әрши-әланы һәмл едәнләр, Аллаһ-тааланын дәрҝаһына јахын мәләкләр белә бу дәһшәтли, әзәмәтли һадисәдән вә ики шејпур сәсиндән, јәни - һамыны әһатә едән өлүм вә һамылыгла дирилмә һадисәсиндән аманда галмајаҹаг вә бу һадисә онларын һамысына аид олаҹагдыр.

Амма бу бөјүк һадисәнин баш вермәсини тәсдигләјән бүтүн гејд олунмуш вә олунмамыш ајә вә рәвајәтләрдә бүтүн дедикләримиздән әлавә, бир дәстә хүсуси сифәтләрә малик бәндәләрә дә ишарә олунур. Онлар ики шејпурдан сонра баш верәҹәк дәһшәтли вә горхулу һадисләр вә әзијјәтләрдән тамамилә истисна олунурлар вә бүтүн бу һадисләрдән кәнарда там шәкилдә әмин-аманлыгла өз һәјатларына давам едәрләр.

Икинҹи һиссә;

  Бүтүн бу һадисәләрдән истисна олунмушларын вәсф вә изаһы Гуран вә равајәтләрдә белә нәгл олунмушдур;

  А) Гурани-кәрим ики ајәдә (Зүмәр сурәси 67 вә Нәмл сурәси 87) “биринҹи сур” чалынмасы мөвзусуну ачыгладыгдан вә ҝөјләрдә, јердә вә онларын арасында оланларын һамысынын “горху” вә “дәһшәтә” дүшдүкләрини хәбәр вердикдән сонра хүсуси ифадә илә (истисна) бир дәстәни бу һадисәләрин горху вә дәһшәтиндән истисна едир.  Нәмл сурсинин 89-90-ҹы ајәләриндә исә онлары тәфсир етмиш вә бујурмушдур: “Онлар (истисна олунмушлар) о кәсләрдир ки, јахшы әмәлләри олмушдур.”

  Б) Һәмчинин, “һәјат верән шејпур сәсини” ачыглајан ајәләрдән мәлум олур ки, икинҹи сур чалындыгдан сонра биринҹи шејпурун сәсиндән өлмүш бүтүн варлыглар тәзәдән дирилиб әбәди вә даими һәјата гајтарылаҹаглар. Онларын һамысы Аллаһ-тааланын һүзурунда һазыр олаҹаглар вә бу мөвзу Гуранын Зүмәр сурәсинин 68-ҹи вә Јасин сурәсинин 53-ҹү ајәсиндә ачыгланыр. Бүтүн бунлара бахмајараг, Аллаһ-таала Саффат сурәсинин 127-128-ҹи ајәләриндә бир дәстә “мүхләс бәндәләрини” белә бир һүзур вә чағырышдан да истисна едибдир.

  Бунунла да мәлум олур ки, һәм “јахшы әмәл саһибләри” вә һәм дә “мүхләс бәндәләр” һәр ики сур чалымындан сонра баш верән дәһшәт вә горхудан тамамилә амандадырлар. Бу мөвзуда бу ики кәлмәнин (јахшы әмәл саһиби вә мүхләс) мәналарыны билмәклә белә бәндәләри даһа дәгиг вә јахындан танымаг олар. Она ҝөрә дә бу ики сөзү Гуран ајәләри вә рәвајәтләрдә арашдырмагла онларын мәналарыны әлә ҝәтирә биләрик;

  1.“Һәсәнә”дән (јахшы әмәл) мәгсәд, мүтләг јахшы иш вә әмәлдир. Јәни, елә јахшы әмәл ки, һеч бир ҝүнаһла гатышмыш олмасын вә мүтләг јахшы әмәл саһиби оланлар хүсуси шәхсләрдән олуб, затлары һәр нөв ҝүнаһ, ширк, нифаг вә күфрдән пак вә пакизә олуб, һеч вахт гәлбәриндә Аллаһдан башгасына јол вермәзләр. Бүтүн ишләрини Аллаһа тапшырмыш вә Онун мүгабилиндә там тәслим вә тәвәккүл һаләтиндәдирләр. Һеч бир тәкәббүр вә мүстәгил гүдрәт изһар етмәдән, Аллаһ-тааланын пак затында фани олублар. Бүтүн бу хүсусијјәтләр “вилајәт” мәгамынын ачыгламасыдыр. Она ҝөрә дә рәвајәтләрдә “јахшы әмәлдән” мәгсәд Әмирәл-мөминин Әлинин (әлејһиссалам) вилајәти,[26] она олан мәрифәт вә Әһли-Бејтин (әлејһимуссалам) мәһәббәтидир, “ҝүнаһдан” исә вилајәтин инкары вә Әһли-Бејтә (әлејһимуссалам) кин вә гәзәб үнваны илә ад апарылыб.[27]

   2. Амма “мүхләсләр” о кәсләрдир ки, Гуран онлар һаггында бујурур: “(Иблис) дeди: "Сəнин иззəтинə-гүдрəтинə aнд oлсун ки, oнлaрын (Адəм өвлaдынын) һaмысыны (һaгг јoлдaн) aздырaҹaғaм; Јaлныз Сəнин мухләс (сaдиг) бəндəлəриндəн бaшгa!” [28] Бу инсанлар диҝәрләриндән сечилир, чүнки, шејтанын вәсвәсәләри вә тәләләри (Ибраһим сурәсинин 22-ҹи ајәсинә әсасән)  инсаны өз вәсвәсәләри вә јалан вәдләри илә алдадыр вә диҝәр тәрәфдән инсан бу вәсвәсәләрә тәслим олдугда исә “ширк” вә зәлаләтә дүчар олур. Һалбуки, мүхләс бәндәләр о кәсләрдир ки, һәр ҹүр ширк, ҝүнаһ вә чирикинликләрдән узаг олуб, јалныз Аллаһ-таалаја садиг нијјәтлә бәндәчилик едирләр.

Бу ики кәлмәнин мәна вә мәфһумуна диггәт едәндә ҝөрмәк олар ки, һәр ики кәлмә ваһид бир һәгигәтә дәлаләт едир. Бу ҹәһәтдән, һәр ики шејпур чалымынын вәһшәт вә дәһшәтиндән аманда галан вә истисна олан бәндәләрин сифәтләрини белә вәсф етмәк олар; онлар елә инсанлардырлар ки, Аллаһ-тааладан башга һеч бир вүҹуду мүстәгил санмыр вә һәр шејин адынын вә үнванынын јалныз Аллаһа мәхсус олдуғуну билирләр. Өзләринә ихтијар, өлүм вә һәјат мөтәгид дејилләр вә бүтүн вүҹудларыны Аллаһ-тааланын разылығы вә затында фани олмагда ҝөрүрләр. Бүтүн ишләрини Аллаһа тапшырыр вә онлардан Аллаһ-тааланын разылығы олан әмәлдән башга бир әмәл баш вермир. Јалныз, Аллаһын разылығыны ахтарырлар. Она ҝөрә дә Аллаһ-таала онларын ҝөзүнә, әлинә вә гулағына чеврилир; јәни, онлар бу әзалардан јалныз Аллаһ разы олан јолда истифадә едиләр.[29] Һеч бир шиширтмә вә мүбалиғә олмадан онлар, Аллаһ-тааланын јер үзүндә пак ајнасыдырлар. Јәни, һәгигәтдә онлар јер үзүндә “вәҹһуллаһ”дырлар. Вәҹһ  - јәни, һәр бир шејин батини вә һәгигәтидир ки, онун васитәси илә инсан һәр бир шејә “камил мәрифәт” әлә ҝәтирир. Бу бәндәләрин вәҹһуллаһ олмалары исә бу мәнададыр ки, онлар јер үзүндә Аллаһ-тааланын камил, пак бәндәләри вә ајәтләридир. Аллаһ-таала бујурур: ”Онун пак затындан башга һәр шеј фанидир.” јәни, Аллаһ-тааладан башга һәр шеј фанидир вә өлүмү дадаҹаг.[30] О ҹәһәтдән бүтүн варлыглар (јер вә ҝөјләр, онларын арасында олан бүтүн варлыглар, бәрзәх әһли вә ҝөјләрин әһли; мәләкләр, һәтта ән јахын мәләкләр) биринҹи шејпурун чалынмасындан сонра фани оланда бу мәхсус бәндәләр белә вәһшәт вә дәһшәтләрдән тамамилә әмин-аманлыгда галаҹаглар. Онларын вүҹудлары һәр бир өлүм вә мәһв олмагдан узагда галар. Она ҝөрә ки, онларын варлығы Аллаһ-тааланын пак затында артыг әримиш вә Онда фани олмушдур. Артыг онлар үчүн Аллаһ-тааланын варлығы вә вүҹудундан башга бир вүҹуд јохдур. Онларын нә бәрзәх аләминдә дајанаҹаглары вар, нә Гијамәтдә чох галаҹаглар вә нә дә һесаб-китаб үчүн сорғу-суала чәкиләрләр; чүнки, бундан әввәл онлар дүнјада Аллаһ јолунда чәкдикләри зәһмәт вә чалышмалары илә бүтүн дүнја бағлылығындан, һәтта бәрзәх аләминдәки бәрзәх сурәти вә мисалындан да ајрылмыш һалда, өз һесаб-китабларына јетишдикләри үчүн бирбаша Аллаһ-тааланын беһиш затына говушмаға јол тапмышлар.  Ора елә бир мәгамдыр ки, һәр кәс ора јол тапса там шәкилдә әмнијјәтдә гәрар тутар вә архајынлашар.[31]  Бу сәбәбдән онлар Гијамәтин бүтүн чәтин вә дәһшәтли һадисәләриндән, истәр биринҹи өлүм шејпурунда, истәрсә дә икинҹи әбәди һәјат шејпурунун горху вә чәтинликләриндән, там шәкилдә әмин-аманлыгдадырлар. Чүнки, бу бөјүк һадисәнин ән башлыҹа һәдәфи бүтүн јаранмышлары “мүкафатларына чатдырмаг вә јетишдирмәк”, онлары истедад вә ләјагәтләринә ҝөрә Аллаһ-таала јанында әбәди һәјата говушдурмагдыр.  Һалбуки, бу бәндәләр сур чалындыгдан сонра башгаларынын мүкафатландырылаҹаглары камил вә әбәди һәјатдан да камил вә јүксәк сәвијјәли бир әбәди һәјаты артыг дүнјада өз әмәлләри вә бәндәчиликләри илә Аллаһ-тааланын јанында әлә ҝәтирмиш, бу јолда артыг әввәлҹәдән өзләринә тәдарүк ҝөрмүшләр.

  Бүтүн гејд олунмушлара диггәт етмәклә белә нәтиҹә алмаг олар ки, онлар, “өлмәздән әввәл өлүн!” һәдисинин там вә камил нүмунәләридирләр вә “вәҹһуллаһ” олмалары сәбәбиндән Гијамәтдә һүзур тапыб һәшрә ҝәлмәләри дә башгалары илә фәрглидир. Белә ки, онларын Гијамәтдә һамыја әһатә вә елмләри олаҹаг.   

   Белә бәндәләрин камил вә һәгиги нүмунәси - “јахшы әмәл”,[32] “вәҹһуллаһ”[33], Аллаһ-тааланын ҝөзәл адлары”[34], “бөјүк ајәләр”[35] вә буна бәнзәр мөвзу һаггында нәгл олунмуш рәвајәтләрә әсасән, Ислам Пејғәмбәри (с) вә Онун Әһли-Бејти (әлејһимуссалам) ки, (онлардан он дөрд мәсум (әлејһимуссалам) үнваны илә ад апарылыр) сајылыр. Амма пејғәмбәрләр, өвлијалар, арифләр вә Әһли-бејтә гаршы гәлбләриндә кин-күдурәт олмајан Әһли-бејт севәнләр өз мәгамларына мүнасиб бир сәвијјәдә вә вилајәтә тәрәф чалышмаларында әлә ҝәтирдикләри мәгамларына мүнасиб олараг мүәјјән мәнада “белә бәндәләр” сырасындадырлар вә Гијамәтдә онларла гәрар тутаҹаглар.

Сонда ону да гејд етмәк истәрдик ки, бу бөјүк һадисә өз әзәмәт вә әһатәсинә ҝөрә бу јазыдан даһа ҝениш бир мәтнлә арашдылырмалыдыр. Бу ҹәһәтдән тәклиф олунур ки, бу мөвзуда даһа чох билик әлдә етмәкдән өтрү бу мөвзуда јазылмыш елми китаблара мүраҹиәт олунсун ки, Аллаһ-тааланын лүтф вә мәрһәмәти сајәсиндә бу әзәмәтли һадисә һаггыныда олан сирләр вә һәгигтәләр һаггыныда даһа чох мәлуматыныз олсун.

    Даһа чох мүталиә үчүн әлавә әдәбијјата бах;

  1. Теһрани, Мәһәммәд Һүсејн, Мәад, ҹ.4

  2. Ҹавад Амули, Әбдуллаһ, Гуранда мәад,

  3. Тәбатәбаи, сејјид Мәһәммәд Һүсејн, Өлүмдән сонракы һәјат, тәрҹүмә: Сејјид Мәһди Нәбәви вә Садиг Лариҹани, сәһ.48-62



[1] Рум сурәси 8; Мəҝəр oнлaр өз-өзлүклəриндə Аллaһын ҝөјлəри, јeри вə oнлaрын aрaсындaкылaры aнҹaг һaгг-əдaлəтлə вə мүəјјəн бир мүддəт үчүн јaрaтдығыны дүшүнмүрлəрми?

[2] Әнам сурәси 2

[3] Нәһл сурәси 96

[4] Нәмл сурәси 87; Зүмәр сурәси 68; Һаггә сурәси 10-15...

[5] Јасин сурәси 53; “Јaлныз бир дəһшəтли сəс гoпaн (Исрaфилин axырынҹы дəфə суруну чaлaн) кими oнлaр һaмысы (һaгг-һeсaб үчүн) гaршымыздa һaзыр дурaҹaглaр.”

[6] Назиат сурәси 13-14; “Доғрудан да, о (сурун ахырынҹы дәфә чалынмасы) анҹаг тәк бир дәһшәтли сәсдир (нә’рәдир)! Онлар дәрһал (гәбирләриндән чыхыб) дүмдүз бир јердә олаҹаглар! “

[7] Әбәсә сурәси 33-34; “Нәһајәт, гулаглары кар едән (о дәһшәтли сәс) ҝәләндә (Исрафил суруну чаланда); О ҝүн инсан гачаҹаг өз гардашындан;...”

[8] Мүддәссир сурәси 8-10; “Елә ки, сур чалынды, О ҝүн чох ағыр бир ҝүн лаҹагдыр;...”

[9] Мөвзу; өлүмдән сонракы һәјат, сәһ.49-50

[10] Һаггә сурәси 13-14

[11] Әнбија сурәси 104

[12] Зүмәр сурәси 67

[13] Назиат сурәси 6-7; Зүмәр сурәси 14; Һәҹҹ сурәси 1-2; Тәкфир сурәси 1-3-4-6; Гариә сурәси 5; Гијамәт сурәси 7-9; Инфитар сурәси 2 вә с...

[14] Нәмл сурәси 87

[15] Зүмәр сурәси 68

[16] Тәфсир Нурус-сәгәлејн, ҹ.3; сәһ.254

[17] Ләалил-әхбар, ҹ.4; сәһ.252

[18] Мөминун сурәси 100; “Oнлaрын өнүндə дирилиб (һaгг-һeсaб үчүн Аллaһын һүзурундa) дурaҹaглaры ҝүнə (Гијaмəт ҝүнүнə) гəдəр мaнeə (өлдүкдəн сoнрa гијaмəтəдəк гaлaҹaглaры бəрзəx aлəми) вaрдыр.”

[19] Мөвзу; өлүмдән сонракы һәјат, сәһ.51

[20] Зүмәр сурәси 68; Јасин сурәси 51-53; Кәһф сурәси 99; Таһа сурәси 102; Нәбә сурәси 18; Гаф сурәси 20-42; вә с..

[21] Кафи, ҹ.3; сәһ.265

[22] Еһтиҹаҹ, ҹ.2; № 223, сәһ.245

[23] Нәһҹүл-бәлағә, хүтбә 186; бәнд.23

[24] Кафи, ҹ.3; сәһ.265

[25] Еһтиҹаҹ, ҹ.2; № 223, сәһ.245

[26] Тәфсир Гумми, Биһарул-Әнвар, ҹ.7; сәһ.117, 175; ҹ.27;сәһ.45

[27] Һаким Һәскани, Шәваһидут-тәнзил, ҹ.1;сәһ.426; Кафи, ҹ.1; сәһ.185, һ.14

[28] Сад сурәси 82-83

[29] Кафи, ҹ.2; сәһ.352 (јахын нафиләләр һәдиси)

[30] Мөвзу: јер үзүндәки шејләрин фани олмағы; (Әр-Рәһман сурәси 26-ҹы ајәсинин тәфсири).суал 162

[31] Фәҹр сурәси 27-30; "Еј (өз иманындан, әмәлиндән вә Аллаһын вә’диндән) хатирҹәм олан кәс! (Вә ја: "Еј архајын нәфс!") Дөн Рәббинә, сән Ондан разы олараг, О да сәндән! (Әмәлисалеһ) бәндәләримин зүмрәсинә дахил ол! (Онларла бирликдә) Ҹәннәтимә варид ол!"

[32] Биһарул-Әнвар, ҹ.7; сәһ.117 вә 175; ҹ.24; сәһ.45

[33] Биһарул-Әнвар, ҹ.4; сәһ.5-7; ҹ.24; сәһ.114-116

[34] Биһарул-Әнвар, ҹ.25; сәһ.4, һәдис 7

[35] Биһарул-Әнвар, ҹ.23; сәһ.206

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    127771 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    96895 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    78490 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    67124 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    61761 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    39304 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Həyat yoldaşının öz razılığı ilə onunla arxadan əlaqədə olmağın hökmü nədir?
    33233 Nizamlar hüquq və əhkam
    Möhtərəm mərcə təqlid alimləri buyurublar: “həyat yoldaşı ilə arxadan əlaqədə olmağın çox şiddətli kərahəti var”[1] Kərahət də bu mənadədər ki, bu əməl Allah dərgahında bəyənilməz bir əməldir. Amma, bu iş görülməsə daha yaxşıdır. Lakin, bu əməli edənə heç bir günah yazılmır. Diqqət etmək lazımdır ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    28713 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    28315 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • Müvəqqəti evlənməinin sözləri nədir?
    26394 Nizamlar hüquq və əhkam
    Müvəqqəti əqdin (mütənin) oxunmasından ötrü bir neçə şərt lazımdır: 1.Müvəqqəti əqdin oxunması; bu mənada ki, müvəqqəti evlənmədə təkcə qadınla kişinin bu əmələ razı olmaları kifayət etməz. Əqdin oxunması xüsusi kəlmələrlə bu əməlin inşa olunmasının niyyəti ilə oxunmalıdır. 2.Ehtiyat vacib budur ki, ərəb dilində düzgün qaydada oxunmalıdır. Əgər ...