Ətraflı axtarış
Baxanların
4563
İnternetə qoyma tarixi: 2011/04/16
Sualın xülasəsi
İslam və şiəlik nəzərindən ixtiyar və azadlığın hüdudları nədir?
Sual
İslam və şiəlik nəzərindən ixtiyar və azadlığın hüdudları nədir?
Qısa cavab

Azadlığın müxtəlif mənaları vardır və bu mənalara diqqət yetirməklə onun hüdudları bir-birindən fərqlənir:

1. Vücud baxımından istiqlaliyyət mənasına olan azadlıq.

Bu, mütləq vücuda – mutəal Allahın müqəddəs zatına məxsusdur ki, Onda heç bir məhdudiyyət yoxdur.

2. İxtiyar mənasına olan azadlıq.

Bu da kəlam elmində olan bir bəhsdir. Yəni insan iradə üzündən olan felləri və əməlləri yerinə yetirməkdə ixtiyara malikdir, hüquqi və şəri baxımdan o işlərə məhdudiyyət və qadağa qoyulsa belə.

3. Hüquqi azadlıq (insanın məskən, geyim, iş, həyat yoldaşı seçməkdə azadlığı, eləcə də , söz azadlığı, əqidə azadlığı və s).

İslam və şiəlik nəzərindən bunun hüdudları insanın dünya və axirət, maddi və mənəvi məsləhətlərinə maneçilik törətməməsi ilə şərtlənir.

Siyasi bəhslərdə əsas və önəmli bir məsələ olan mədəni və ya ictimai azadlıq bu (üçüncü) qisimdə yerləşir. “İctimai azadlıq” bölməsinə əsas sual bundan ibarətdir ki, dövlət və ya qanun fərdi azadlıqları hansı həddə qədər məhdudlaşdıra bilər?

Cavabı: İslamın siyasi təfəkküründə nə insanın mənəvi həyatının fəsadına və puçluğuna səbəb olan ifrat azadlığa icazə verilir, nə də insana bədbin nəzər salaraq onu, hər növ ədalətsiz və zalım hökuməti qəbul etməyə məcbur edir ki, onun bütün insani kəramətlərini məhv edib aradan aparsın, nəticədə fəal, məsuliyyətçi, ixtiyar sahibi olan belə bir insandan xar, zəlil və iradəsiz bir varlıq düzəltmiş olsun.

Ətreaflı cavab

İnsanın təbiətində heç bir şey istiqlaliyyət və azadlıq qədərində dəyər kəsb etmir. Belə ki, əgər bir şəxsin fəaliyyətlərini müəyyən bir yerdə məhdudlaşdırsalar, bununla belə bütün dünya naz-nemətlərini və ləzzətlərini onun ixtiyarına versələr, yenə də razı olmaz və azadlığı bunların hamısından artıq sevər.

İlahi peyğəmbərlərin müqəddəs adlarının bəşər cəmiyyətləri arasında əbədi qalma səbəblərindən biri də bu məsələdə gizlənmişdir: bəşər övladı bir tərəfdən həmişə özünün təbii və titri haqqı olan azadlığa ehtiyac duyur, digər tərəfdən də ilahi peyğəmbərlər ilk şəxslər ünvanı ilə bəşər övladının bu böyük haqqını – azadlığı müdafiə etmiş, onun tanıtdırılması və həyata keçməsi üçün səy göstərmişlər. Onların bəşəriyyət üçün ərməğan gətirdikləri maariflər ən gözəl prinsiplərə – insanlar arasında azadlığın qorunub saxlanmasına şamildir. Məhz buna görə də peyğəmbərlər həmişə insanların xatirələrində canlı və əbədi qalmışlar. Amma texnika aləmində ixtiraçılar cəmiyyətin maddi ehtiyaclarını təmin etməyə çalışsalar da, sonradan elm, sənaye və texnikada yeni-yeni ixtiralar, daim irəliləyişlər baş verdiyi üçün onların adları bir müddətdən sonra xatirələrdən silinib təmizlənir. Misal üçün, bugünkü dövrdə bir şəxs Misir fironlarının dövründə ixtira olunan şüşə üçün heç bir müqəddəslik görmür və onun ixtiraçısını yad etmir.

Amma azadlıq insanın təbii haqqı, onun fitrəti və təbiəti ilə qaynayıb qarışmış bir istəyidir. Bu müqəddəs haqq barəsində nəzərdə almaq lazımdır ki, onun məfhumu müxtəlif mənalar kəsb edən məfhumlar sırasındadır. Bir kəsin bilə-bilə, yaxud bilməməzlik üzündən azadlığın bir mənasına aid olan hökmü onun başqa mənalarına da götürməsi  mümkündür! Azadlığın məfhumu barəsində sözdə olan sofistikaya düçar olmamaq üçün gərək onun müxtəlif mənaları ilə tanış olaq:

a) Vücud baxımından istiqlaliyyət mənasına olan azadlıq

Azadlığın mənalarından biri budur ki, bir varlıq tamamilə və hər bir cəhətdən müstəqil olsun, digər varlıqlardan heç birinin nüfuz və təsir dairəsində olmasın. Misal üçün, Allaha etiqadı olmayan insanlar deyirlər ki, varlıq aləmi (kainat) heç bir şeyə bağlı deyildir, özü-öz ayaqları üzərində dayanmışdır. Yaxud Allaha imanlı olan şəxslərdən bəziləri deyir ki, Allah-taala aləmi xəlq etdikdən sonra onu öz başına boşlamışdır və xəlq edildikdən sonra aləmin Allaha ehtiyacı yoxdur! Belə şəxslər aləmdə insan üçün də bu qəbildən olan azadlığa inanırlar. Lakin İslam nəzərindən bu növ azadlıq (vücud baxımından istiqlaliyyət) yalnız Allah-taalanın müqəddəs zatında həsr olunur və vücud məhdudiyyəti yalnız Allah-taalada yoxdur, yalnız O, hər bir cəhətdən müstəqil və ehtiyacsızdır, digər varlıqların hamısı bütünlükdə Ona bağlı və Ona ehtiyaclıdır.

b) İxtiyar mənasına olan azadlıq [1]

Azadlığın ilahiyyat, fəlsəfə, kəlam, eləcə də fəlsəfi psixologiya sahələrinə aid olan digər bir mənası da cəbr (məcburiyyət) qarşısında olan azadlıqdır. Qədim dövrlərdən nəzər sahibləri və mütəfəkkirlər arasında belə bir bəhs olmuşdur ki, görəsən insan doğrudanmı öz rəftar və davranışında azad və ixtiyar sahibidir, yoxsa azad olduğunu sadəcə güman edir, həqiqətdə isə məcburdur və özündən heç bir iradəsi yoxdur?! [2]

Bu bəhsdə üç nəzəriyyə mövcuddur:

1. Məcburiyyət və iradəsizlik: Bu nəzəriyyənin ardıcılları [3] deyirlər ki, insanlar öz əməl, rəftar və davranışlarında ən azacıq belə, iradə sahibi deyildirlər və bəşər ustanın əlində olan şüurlu bir vasitə, əmək aləti kimidir, baş verən şeylər isə Allahın istək və iradəsidir.

2. Təfviz və ya hər şeyin (mütləq şəkildə) insana həvalə edilməsi. Bu nəzəriyyə ardıcılları [4] deyirlər ki, Allah-taala insanı yaratmış və onda iradə, beyin, şüur, əsəb sistemi qoymuş, işlərinin hamısını onun özünə həvalə etmişdir. Buna əsasən, Allah-taala insanın əməl, rəftar və davranışında heç bir təsir qoymur, qəza və qədərin də heç bir təsiri yoxdur.

3. “Əmrun beynəl-əmreyn” yaxud tam ixtiyarla sırf məcburiyyət arasında olan bir məsələ [5] (nə sırf cəbr, nə də sırf təfviz; əksinə bir növ ixtiyar).

Şiələr Əhli-beytə (əleyhimus-salam) tabe olaraq bu əqidəni seçmişlər. Yəni insanın müqəddəratı onun öz əlindədir, əməl, rəftar və davranışında ixtiyar sahibidir, amma Allahın istəyi ilə, ilahi qəza və qədərin təsiri əsasında. Başqa sözlə, insanla əlaqədar hər hansı bir hadisə və əməldə iki iradə təsiri qoyur: Allahın iradəsi və insanın iradəsi. Bu iki iradə həyata keçməyincə heç bir əməl baş vermir.

Əlbəttə, bu iki iradə eyni səviyyəli, yəni iki səbəbin vahid bir nəticəyə təsir göstəriləsi qəbilindən deyildir. Əksinə, bir-birinin davamındadır və biri digərindən sonrakı mərhələdə gəlir. Yəni hər bir varlığın vücudu ilahi vücud sayəsində və hər bir qüdrət sahibinin qüdrətinin Allahın qüdrətinə bağlı olduğu kimi, hər bir ixtiyar sahibi olan varlığın ixtiyar və iradəsi də Allah-taalanın ixtiyar və iradəsinin davamında gəlir.

Bu nəzəriyyənin düzgünlüyünü çox sadə bir dəlillə isbat etmək olar: Bir tərəfdən Allahın xaliqiyyət və rübubiyyətdə tövhidinə, Onun hər bir şeyə qüdrət və iradəsinin ümumiliyinə diqqət yetirməklə, digər tərəfdən isə, Onun ədalətinə, bütün insanlarda mövcud olan fitrətin və ümumi vicdanına şəhadətinə nəzər yetirməklə insanın ixtiyar və azadlığını dərk etmək olar.

Diqqət yetirilməli məsələ budur ki, bu bəhsdə deyilən azadlıq əyani gerçəklikdən xəbər verən təkvini azadlıq mənasınadır. Bu bəhsdən hüquqi və dəyər azadlığını nəticə almaqla ləfzi müştərəklik (omonim) müğalətəsinə düşmək olmaz.

v) Ürək bağlamamaq mənasına olan azadlıq [6]

Azadlığın üçüncü mənası əsas etibarı ilə  əxlaq və irfanda istifadə olunan bir məfhumdur və məqsəd budur ki, insan dünyaya, maddi ləzzətlərə, dünyəvi və qeyri-ilahi şeylərə ürək bağlamasın. Onun eşq və məhəbbəti yalnız Allah-taalaya bağlansın. Əgər bir şeyi sevirsə, yalnız Allaha məhəbbət sayəsində sevsin, Allahın camalının əks etdiricisi olduğuna görə ona ürək bağlasın. Dəyər mənasından ibarət olan azadlığın bu mənası mütləq şəkildə və heç bir qeyd olmadan istənilmir. Yəni əgər insan hər bir şeyə və şəxsə məhəbbətdən, hətta Allaha məhəbbətdən belə azad olsa, onda bu, dəyərin ziddi olur.  Sapmaların və müğalitlənin də yeri belə hallardadır.

q) İctimai kateqoriyadan biri olan “qul olmaq” müqabilindəki azadlıq”

Qədim dövrlərdə [7] qul alveri rəvacda idi, bəzi insanlar digərlərini qul kimi alır, onları işlədir və istismar edirdilər. Bir qrup insan da azad idi və heç kəsin qulu deyildi. İslamın zühuru ilə eyni zamanda qulların azad olunması istiqamətində əsaslı tədbirlər irəli sürüldü ki, ixtisara riayət etmək üçün onları qeyd etmirik. Əziz oxucular bu barədə yazılan kitablara müraciət edə bilərlər.

d) Hüquq və siyasət terminində olan azadlıq (hakimiyyət haqqı)

Azad insan o insandır ki, qeyrisinin hakimiyyəti altında olmasın, öz həyat, rəftar, davranışını yalnız özü təyin etmiş olsun. Burada iki növ nəzəriyyə mövcuddur:

Birincisində deyilir ki, insan gərək mütləq şəkildə azad olsun və heç kəsin, hətta Allahın belə, hakimiyyəti dairəsində qərarlaşmasın.

Şiənin əqidəsi budur ki, insan gərək sair insanların hakimiyyəti altında olmasın; nəinki Allahın da hakimiyyət dairəsindən azad olsun. Yəni hakimiyyət (haqqı) ilk növbədə və əsas etibarı ilə yalnız Allaha məxsusdur və Allah bu hakimiyyət haqqını (istədiyi) insana həvalə edə bilər.

Onun ən sadə dəlili budur ki, Allah-taala bizim maddi və fiziki vücudumuzu yaratmış və mənşəyi ilahi yönə malik olan ruhu bizə vermişdir. Bundan əlavə, bizə sonsuz nemətlər də vermişdir ki, heç bir vəchlə sayılıb qurtara bilməz. O cümlədən hava, su, yemək, bədən üzvləri, təfəkkür qüvvəsi və insanın həyatı ilə əlaqəli olan hər bir şey. Allahın bu maddi və mənəvi nemətlərlə əlaqədar malikiyyət haqqı heç bir vəchlə alına bilməz. O həqiqi malik, biz isə Onun bəndəsi və Onun mülkiyyətiyik. “Malik öz mülkündə istədiyi hər bir şeyi əncam verə bilər” kimi əqli qanuna əsasən Onun bizim üzərimizdə hər növ təsərrüf etməyə haqqı vardır. Biz gərək Onun müqabilində sözsüz təslim və itaətçi olaq.

Bunu da qeyd edək ki, heç kəs bizim vücud kamalımızdan, ehtiyac və xüsusiyyətlərimizdən xaliqimiz və yaradanımız qədər xəbərdar deyildir, heç kəs də mənəvi kamallara çatmaq yolumuzu Onun qədər bilmir. Deməli, yalnız Allah-taala həm bizim təkamülə çatmağımızı və məsləhətimizi istəyir, həm də təkamülə çatmaq yollarını bilir. Deməli, əgər biz öz məsləhətimizi istəyiriksə, gərək Allahın bizim üçün bəyəndiyi yol və üslublara tabe olaq, Onun hakimiyyətini qəbul edək. [8]

q) Hüquqi azadlıq [9]

“Hüquqda azadlıq” dedikdə məqsəd budur ki, ictimai həyatda elə işlər vardır ki, insan özü onları yerinə yetirə bilər, dövlət və hökumətin də onların qarşısını almağa haqqı yoxdur. O cümlədən, insanın yaşayış yeri, paltar növü, iş, həyat yoldaşı seçməkdəki azadlığı, söz və əqidə azadlığı və s. [10]

Bu barədə azadlıq və hüquqların mütləq olmadığı, habelə müəyyən hədd-hüdudlarda olacağı barədə heç bir mübahisə və münaqişə yoxdur. Keçmiş dövrlərdən indiyə qədər dünyanın heç bir yerində heç bir hüquq sistemi insanlara mütləq azadlıq verməmişdir. Ümumiyyətlə, qanun və hüquq sisteminin tənzim olunmasın özü cəmiyyətdə müəyyən hədd-hüdudun təyin edilməsi mənasınadır. Bəhs yalnız azadlığın hüdudları ilə əlaqədar irəli çəkilir.

Hal-hazırda adətən deyilir ki, azadlığın həddi-hüdudu başqalarının azadlığıdır, yəni insan hər bir işi görməkdə azaddır, yalnız onun rəftar və davranışı başqalarının azadlığına maneçilik törətdiyi hallar istisnadır. Hüquqda liberal nəzəriyyənin qoyuluşu belədir.

Amma bu məsələni İslam nəzərindən araşdırmaq istəsək, cavab bu olacaqdır: azadlığın həddi-hüdudu insanın maddi və mənəvi məsləhətləri, dünya və axirət məsləhətləri əsasındadır. Yəni hər bir əməl, rəftar və davranışın seçilməsində azadlığın ilkin prinsipi budur ki, insanın məsləhətlərini təmin etsin, istər maddi, istərsə də mənəvi. [11]

Bu məsələ ona oxşayır ki, yeyinti məhsulları və dava-dərman istehsal edən bir şəxsə, insan sağlamlığına zərər verən şeylər istisna olmaqla, istədiyi hər növ yeməyi və ya dava-dərmanı istehsal etməkdə azadlıq verilsin. Bir istehsalçının məhsulları içərisində də zəhərli, yaxud insan həyatına zərərli olan bir dərmanın və ya yeməyin varlığına ehtimal əsasında onun istehsalı qadağan olunur. Burada artıq ticarət azadlığından söhbət getmir və heç kəs də bu qadağanın “bəşər hüquqları”nın əksinə olduğunu demir. Uzağı bunu deyə bilərlər ki, dünyada mövcud olan və diqqət mərkəzinə olan şeylər adətən, insanın orqanizminə vurulan zərərlərdən ibarətdir. Amma İslam dini fiziki zərərlərdən əlavə, mənəvi və ruhi zərərləri də nəzərdə almışdır.

 

Yekun bəhs

Siyasi bəhslərdə əsas mehvəri təşkil edən mədəni və ya ictimai azadlıq bu kateqoriyada yerləşdirilir. Bu bölmədə ictimai azadlıqla əlaqədar əsas sual budur ki, dövlət və ya qanun fərdi azadlıqları hansı həddə qədər məhdud edə bilər?

Cavab: İslam nəzərindən insanın, bütün xeyirlərə və mənəviyyatlara dəvət edən ilahi fitrətə malik olmasına baxmayaraq, [12] onun varlığında heyvani meyllərin mənşəyi sayılan maddi təbiət də vardır. Bəşərin əbədi səadəti onun fitrətinin maddi təbiətinə qələbə çalması ilə hasil olur. Əlbəttə, onun təbiəti də öz payına uyğun olaraq layiqincə bəhrələnməlidir.

Digər tərəfdən, insanın dünya həyatını təmin edən qanunçuluq da ilahi hidayət ilə və rəbbani vəhy sayəsində olmalıdır. Çünki, insanın məsləhət və zərərini düzgün şəkildə bilən yalnız Allahdır.

Buna əsasən, islamın siyasi təfəkküründə nə ifratçı azadlığa icazə verilir ki, onun fəsada düşməsinə səbəb olsun, nə də insana bədbin nəzərlə onu hər növ ədalətsiz hökuməti qəbul etməyə məcbur edir ki, onun bütün insani kəramətlərini aradan aparsın, fəal, məsuliyyətli və ixtiyar sahibi ünvanlı bir varlıq əvəzinə ondan iradəsiz, xar və zəlil bir varlıq düzəltmiş olsun. [13]

Bu məqalənin hazırlamasında istifadə olunan mənbələr:

1. “İslamda hüquq nəzəriyyəsi”, Misbah Yəzdi, Məhəmməd Təqi, səh. 303-400

2. “Səadət yolu”, Şərani, Əbul-Həsən, səh. 97-98

3. “Etiqad prinsipləri”, Qaimi, Əsğər, səh. 78-84

4. “Vilayət və diyanət”, Hadəvi Tehranı, Məhdi, səh. 131-134



[1] Bu barədə aşağıdakı görünüşə bax: “İnsan və ixtiyar”, sual 7673 (sayt 7746)

[2] Bu barədə aşağıdakı görünüşə bax: “İnsan və ixtiyar”, sual 10284 (sayt 10240)

[3] Sünnülərin əksəriyyəti, hətta hamısı bu nəzəriyyəni qəbul edilər.

[4] Bu nəzəriyyənin tərəfdarları sünnülərdən mötəzilə adlı bir qrupdur ki, onların nəsli kəsilmişdir və hal-hazırda bu nəzəriyyənin tərəfdarı yoxdur.

[5] Bu barədə aşağıdakı görünüşə bax: “Əmrun beynəl-əmreyn”, sual 7676 (sayt 7751)

[6] Bu barədə aşağıdakı görünüşə bax: “Din və azadlıq”, sual 74 (sayt 317)

[7] Quldarlıq hal-hazırda inkişaf etmiş mədəni dünyada da müxtəlif formalarda mövcuddur.

[8] Bu hakimiyyət növü İslam hökuməti sistemində (vilayəti-fəqih) təcəlli etmişdir. Bu barədə aşağıdakı görünüşə bax: “Vilayəti-fəqih və azadlıq”

[9] “Hüquqda azadlıq” bəhsinin insanların xüsusi və şəxsi həyatı, eləcə də sırf fərdi rəftarları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur ki, hüquq onları məhdud etmək istəsin və ya istəməsin. Əksinə, bu, ictimai həyatla əlaqədar olan bir məsələdir.

[10] Bu barədə aşağıdakı görünüşə bax: “İslamda əqidə azadlığı və mürtədin edam olunması”, sual 53; həmçinin “Söz azadlığının meyar və hüdudları”, sual 92 (sayt 1765

[11] Bu barədə aşağıdakı görünüşə bax: “Din və azadlıq”, sual 74 (sayt 317

[12]   فِطْرَتَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا “Rum” surəsi, ayə: 30

[13] Hadəvi Tehrani, Məhdi, “Vilayət və diyanət”, səh 133-134

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

  • İslam və şiə nəzərində, insan nə vaxt cəbr və ixtiyar sahibidir?
    7345 Qədim kəlam
    Dini mənbələrə müraciət etməklə və Quran ayələri və rəvayətlərdən insanın ixtiyar sahibi olması başa düşülür. Bu o demək deyildir ki, insan hər bir işdə ixtiyar sahibidir və heç bir qüdrət onun rəftar və işlərində təsir qoyub hakimiyyət edə bilməz. Bəklə məqsəd budur ki, bütün bu amillər və ...
  • Peyğəmbəri-əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in nübüvvətə seçilməsindən sonra şeytanların və cinlərin qeybi xəbərlərlə əlaqəsinin kəsilməsi necə olmuşdur?
    3517 Qədim kəlam
    Rəvayətlərə uyğun olaraq tarix boyu kahinlik və nübüvvət bir-birinə tamamilə zidd olan istiqamətlərdə hərəkət etmişdir. Şeytanlar xüsusi və məhdud qeybi məlumatları öz pərəstişkarlarına xəbər verirdilər. Peyğəmbərlərin göndərilməsi ilə onlar tədrici olaraq asimanlardan qovulurdular. İslam Peyğəmbərinin dövründə və Quranının həqiqətinin asimandan nazil olunması ilə eyni zamandan bütün asimanlardan ...
  • Məktub və digər vərəqlərdə olan Allah adlarını aradan aparmağın yolunu qeyd edin?
    3088 Nizamlar hüquq və əhkam
    Allahın adlarına hörmət vacib və lazım və onlara hörmətsizlik haramdır. Deməli, onları torpaqda basdırmaq və onları su ilə xəmirə çevirmək kimi, ürf nəzərdən müqəddəs adlara hörmətsizlik sayılmayan formalarla onları aradan aparmaq və atmağın iradı yoxdur.[1]
  • Dünyada yenidən ərə gedən bir qadın behiştdə özünün hansı həyat yoldaşı ilə birlikdə olacaq?
    3997 Qədim kəlam
    Dünyada bir-birinin həyat yoldaşı olan qadınla kişinin axırıncı vəziyyəti ilə əlaqədar bir neçə fərziyyə mümkündür: 1. Qadın və kişinin hər ikisi behişt əhli olsun;2. Qadın behişt əhli, kişi isə cəhənnəm əhli olsun;3. Kişi behişt, qadın ...
  • Неҹә ола биләр ки, јүз мин нәфәр сәһабә Гәдир-Хум һәдисини ешитсинләр, амма Сәгифә һадисәсиндә онлардан һеч ким етираз етмәсин?!
    4157 Qədim kəlam
    Гәдир Хум һадисәсинин баш вермәси тарихдә нәгли јолла сүбут олунмушдур.Тарихчиләр мүхтәлиф јолларла, о ҹүмләдән јазылы шәкилдә ағыздан-ағыза инанылмыш шәхсләрдән ешитмәклә белә бир тарихи һадисәнин баш вермәсини дәгигликлә доғрулуғуну исбат етмишләр. Белә бир һадисәнин дәлил кими ...
  • Şiə məzhəbində namaza təkid və onun fəlsəfəsi nədir?
    4397 Əhkam və hüquq fəlsəfəsi
    Şübhəsiz ki, İlahi hökmlər dəlil və fəlsəfə əsasındadırlar, amma lazım deyil İlahi əmrlərin hamısında dəlil və fəlsəfə axtaraq. Müsəlman şəxs İlahi göstərişlər qarşısında təslim olmalıdır və bu qəbul və təslim ruhiyyəsi insanın kamil olmasından xəbər verir. Bir sözlə, bəzi İlahi əmrlər ruhum təslim və bəndəlik imtahanı üçündür.
  • Vəhdəti-vücudda məqsəd nədir?
    8716 İslam fəlsəfəsi
    Arif və filosofların vəhdəti-vücudda məqsədi bütöv varlıq aləminin Allah olması deyil. Çünki bu bütövün həqiqi varlığı və vəhdəti yoxdur. Məqsəd Allahın digər varlıqlarla birgələşməsi (eyniləşməsi) də deyil. Çünki birgələşmək (yəni iki şeyin öz əşyalığını və ikiliyini əldən verərək yeni bir ...
  • İnsi- şeytan nədir?
    6079 Qədim kəlam
    "Şeytan" sözü lüğətdə, fitnəkar, hərifləyən, yoldan çıxaran və haqdan boyun qaçıran mənasında olub, ümumilik daşıyan ismlərdəndir. Yəni, Qurani- kərim və başqa ədəbiyyatlarda "şeytan" sözü xüsusi bir varlıqdan xəbər vermir. Əksinə, insana və digər (heyvana) yaranmışlara da şeytan demək olur. HəmçininQurani- kərimdə şərr və fitnəkar insanlar barəsində "şeytan" sözündən istifadə olunmuşdur. ...
  • Əgər bir şəxs təhqiq etmədən öz mərcəi təqlidini seçmişdirsə, indi onun vəzifəsi nədir?
    3736 Nizamlar hüquq və əhkam
    İnsan ilk addımda lazımdır ki, şəriət hökümləri kitabındakı, müctəhidin təyin edilməsi üçün müəyyən hökümlər əsasında,[1] təhqiq edib ələm müctəhidi tanısın. Ələm müctəhidi təyin etdikdən sonra ondan təqlid etməlidir. Bunun üçün də əgər təqlid şəriət qanunları əsasında olmazsa düzgün deyildir.[2] Başqa sözlə desək, əgər bu yollarla ...
  • Bəşər mədəniyyətinin inkişafında İslamın nə kimi təsiri olmuşdur?
    7221 Fiqh tarixi
    Hər bir xalqın mədəniyyəti o xalqın inkişaf və tərəqqisinin göstəricisidir. İslam ölkələrində mədəniyyətin keçmişi – onlarda yeni fikir və əndişə, sərvət, mal-dövlət və qüdrətin olması mənasınadır. Əks halda, heç bir mədəniyyət formalaşa bilməzdi.Mədəniyyət – yəni şəhər yaşayışını, qayda-qanunu, nizam-intizamı və sair ictimai işləri ...

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    120203 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    91475 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    71343 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    55173 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    52894 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    37818 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    26839 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • Həyat yoldaşının öz razılığı ilə onunla arxadan əlaqədə olmağın hökmü nədir?
    26528 Nizamlar hüquq və əhkam
    Möhtərəm mərcə təqlid alimləri buyurublar: “həyat yoldaşı ilə arxadan əlaqədə olmağın çox şiddətli kərahəti var”[1] Kərahət də bu mənadədər ki, bu əməl Allah dərgahında bəyənilməz bir əməldir. Amma, bu iş görülməsə daha yaxşıdır. Lakin, bu əməli edənə heç bir günah yazılmır. Diqqət etmək lazımdır ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    26163 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    25246 Təzə kəlam
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...