Ətraflı axtarış
Baxanların
5785
İnternetə qoyma tarixi: 2010/03/11
Sualın xülasəsi
(Ла ҹәбрә вә ла тәфвиз, бәл әмрун бејни әмр) “Нә сырф мәҹбуријјәт вә нә сырф азад, бәлкә дә бу ики мәнаја ортаг мәна” ифадәсиндән мәгсәд нәдир?
Sual
(Ла ҹәбрә вә ла тәфвиз, бәл әмрун бејни әмр) “Нә сырф мәҹбуријјәт вә нә сырф азад, бәлкә дә бу ики мәнаја ортаг мәна” ифадәсиндән мәгсәд нәдир?
Qısa cavab

 Нә сырф мәҹбуријјәт вә нә сырф азад, бәлкә дә бу ики мәнаја ортаг мәна” – ифадәси мәсум Имамлар (әлејһимуссалам) тәрәфиндән, “сырф мәҹбуријјәт вә сырф азад” нәзәријјәсинә ҹаваб олараг чох һәдисләрдә нәгл олунмуш вә бу нәзәријјә рәдд олунмушдур. Әслиндә, бу ганун елә бир елми ганундур ки, инсанын ихтијар вә ирадәсини ачыг шәкилдә бәјан едир. Үмумијјәтлә, гејд олунан үч нәзәријјә инсанын ихтијары барәсиндәдир. Ҝөрәсән, инсанын ихтијары Аллаһын сырф ихтијарындадыр вә инсанын өзүндән һеч бир ихтијары јохдур? Јахуд, инсанын јалныз өзүнә мәхсус ирадәси вар вә инсанын әмәлинин Аллаһла һеч бир әлагәси јохдур? Јахуд, инсанын әмәлләри һәм өз ихтиајрындадыр вә һәм дә Аллаһын гүдрәтинә бағлыдыр?  Әшаирә мәзһәбиндә оланлар бу нәзәријјәни ирәли сүрүрләр ки инсанын бүтүн ихтијары Аллаһ-тааланын ихтијарындадыр вә нәбатат (биткиләр) кими өзүндән һеч бир ихтијары јохдур. Бу нәзәријјә, онларын мәктәбиндә сырф мәҹбуријјәт нәзәријјәси адланыр. Мөтәзилә тәрәфдарлары исә мөтәгиддирләр ки, инсанын әмәлләри сырф азад шәкилдә өз ихтијарындадыр. Белә ки, Аллаһ-таала инсаны хәлг етдикдән сонра өз башына бурахмыш вә инсанын ирадәсинә дәхаләт етмир. Бу да онларын һәмин, “сырф азад” нәзәријјәсидир.  Амма, шиә мәзһәбинин мәсум Имамларын (әлејһимуссалам)  нәзәринә әсасән, етигады будур ки, инсан ихтијар вә ирадәсиндә нә сырф азад вә нә дә сырф мәҹбурдур. Инсан өз әмәлини иҹра вә ја тәрк етмәкдә ихтијар саһибидир, амма, бу гүдрәт вә ихтијары Аллаһ-таала она вермишдир вә бәшәрин гүдрәти илаһи гүдрәти инкар едә билмәз. Башга сөзлә десәк, “ сырф мәҹбуријјәт” нәзәријјәсинин әсли инсанын ондан баш верән әмәлләриндә һеч бир ихтијарын олмамасы, “сырф азад” нәзәријјәсинин әсасы исә инсанын бүтүн әмәлләриндән јалныз, онун өзүнүн там ихтијары илә олмасыдыр. “Ики мәнаја ортаг мәна” нәзәријјәсинин әсасы будур ки, инсанын әмәлләри әввәл Аллаһдан, сонра исә онун өзүнүн ихтијарындан асылыдыр.

Беләликлә, (әмрун бејни әмрејн) “ики мәнаја ортаг мәна” нәзәријјәси бундан ибарәтдир ки, инсанын ондан баш верән әмәлләринин онун өзүнә нисбәт верилмәсинә бахмајараг, Аллаһын да зати ирадәси бу әмәлдә вардыр. Амма инсанын ирадә вә ја ихтијары Аллаһын ирадә вә гүдрәти илә ејни сәвијјәдә дејил ки, бунунла да Аллаһын ирадәсинә шәрик олмуш олсун. Инсанын ирадә вә ихтијары Аллаһын ирадәсинин дахилиндә гәрар тутур. Јәни, инсанын ирадә вә ихтијары онун етдији әмәлин там сәбәбләриндән бир гисмидир. Белә ки, инсан мәҹбур дејил. Чүнки, ихтијарын мејары олан гүдрәт вә ирадә инсанда мөвҹуддур. Буна бахмајараг, инсан там шәкилдә мүтләг ихтијар саһиби дә дејил. Чүнки әмәлин мүгәддимәси онун ихтијарында дејил. Бу инсанын бүтүн әмәлләринә аид олан “ ики мәнаја ортаг мәна” нәзәријјәсинин мәнасыдыр. Беләликлә, “ики мәнаја ортаг мәна” нәзәријјәси инсанын ирадәсини, сәбәб вә нәтиҹә ганунун һифз етмәклә сүбута јетирир вә бу ирадәнин Аллаһын ирадәсинә бағлы олдуғуну бәјан едир. Һалбуки, әввәлки ики нәзәријјә јәни, сырф мәҹбуријјәт вә ја сырф азад нәзәријјәләри, инсанын әмәлин ихтијары илә нечә ујғун ҝәлмәсини ајдынлашдырмагда аҹиздир.  

Ətreaflı cavab

Нә сырф мәҹбуријјәт вә нә сырф азад, бәлкә дә ики мәнаја ортаг мәна” – ифадәси мәсум Имамлар (әлејһимуссалам) тәрәфиндән, “сырф мәҹбуријјәт вә сырф азад” нәзәријјәсинә ҹаваб олараг чох һәдисләрдә нәгл олунмуш вә бу нәзәријјә рәдд олунмушдур. Әслиндә, бу ганун елә бир елми ганундур ки, инсанын ихтијар вә ирадәсини ачыг шәкилдә бәјан едир.[1] Ҹәбр вә ихтијар вә ики мәнаја ортаг мәна олан нәзәријјәләр мөвзусу фәлсәфә, кәлам вә әхлаг елминин чох чәтин вә долашыг бәһсләриндән биридир. Бу бәһсдә јүксәк тәфәккүр вә дәркә еһтијаҹ вар. Әввәлҹә тәк-тәк кәлмәләр һаггында бир сыра изаһлар верәк вә сонра бәһси ачаг.

 “Ҹәбр” (мәҹбуријјәт); јәни, инсан өз әмәлләриндә мәҹбур олсун вә өзүндән һеч бир ихтијары олмасын. Башга сөзлә десәк, инсанын бтүн һәрәкәт вә әмәлләри Аллаһа нисбәт верилмиш олсун.[2] Амма, ҹәбрин мүгабилиндә дејилән мәзһәб” тәфвиз” (там азад) етигадыдыр.[3] О да бу мәнададыр ки, инсанын бүтүн һәрәкәт вә әмәлләринин мәншәји онун өзү олмуш олсун. Истәдији һәрәкәтин тәрки ја иҹрасы јалныз онун ихтијарында олсун вә һәтта, Аллаһ-таала да инсанын әмәл вә һәрәкәтинин тәрк ја иҹрасына һеч бир дәхаләт етмир. Башга сөзлә десәк, бәндә өз әмәлләриндә тамамилә мүстәгил олуб там һәрәкәтинин там сәбәби сајлысын. Белә ки, инсаннын әмәли илә Аллаһ-таала арасында там шәкилдә әлагә олмасын.[4]  Мөтәзилә мәзһәби бу нәзәријјәни гәбул едир.

Әшаирә алимләри инсанын әмәлләрини там шәкилдә Аллаһ-таалаја нисбәт верир, белә ки,  инсанын да биткиләр кими өзүндән һеч бир ихтијары јохдур. Бу да онларын “ҹәбр” ады илә мәшһур олан идиоложи мәктәбидир.     

Амма, шиә мәзһәби, мәсум Имамларын (әлејһимуссалам) нәзәри әсасән, етигады будур ки инсан ихтијар вә ирадәсиндә нә там шәкилдә азад вә нә дә там шәкилдә мәҹбуријјәтдәдир. Инсан өз әмәлинин иҹра вә ја тәрк етмәкдә ихтијар саһибидир. Амма, бу гүдрәт вә ихтијары Аллаһ-таала она вермишдир вә бәшәр илаһи гүдрәти инкар едә билмәз. Башга сөзлә десәк, бир дәстә инсанын ихтиајрыны там шәкилдә инкар едир (мәҹбуријјәтчиләр). Диҝәр дәстә исә  инсандан Аллаһын гүдрәтини инкар едирләр (тәфвиз-мүтләг ирадә тәрфдарлары). Амма бизим нәзәримизә ҝөрә инсанын гүдрәт, ирадә вә ихтијары Аллаһын гүдрәтиндән мәншә алыр.  

      Нүмунә ҝәтирмәклә ола билсин ки, бәһс даһа ајдын олсун. Фәрз един ки, бир нәфәр бир ушағы көрпәлик чағындан өз нәзарәти алтында тәлим-тәрбијә едиб бөјүдүр. Лазым олан бүтүн тәһсил вә рифаһ вәсиләләрини онун ихтијарында гојур. Һәдди булуға јетәндә өз гызыны онун әгдинә ҝәтирир вә онлары мүнасиб бир евлә дә тәмин едир. Онунла шәрт кәсир ки, нә гәдәр сағдыр онун гызынын һәјатыны тәмин етсин вә ону һимајәт етсин. Амма, бу шәртлә ки, онун өзүнүн һимајәси алтында јашасынлар. Әҝәр десәк ки, бу ҹаванын өзүнүн һәјатында һеч бир ролу јохдур вә һәјатынын бүтүн ишләри, хәрҹ-мәхариҹи, еви-ешији, бир сөзлә һәр шеји о еһсан саһибин ихтијарындадыр. Онда ҹәбр (мәҹбури ирадә) тәрәфдары олуруг. Әҝәр десәк ки, о бир нәфәр еһсан саһиби өз еһсаны илә бүтүн маликијјәтиндән әл чәкди вә кәнара чәкилди, күрәкән артыг өзү һәр бир иши өһдәсинә алды вә еһсан саһибинә һеч бир дәхаләти јохдур, онда “сырф ихтијар” (тәфвиз) нәзәрјјәсинн тәрәфдары олуруг. Амма әҝәр десәк ки, о күрәкән вә малик (еһсан саһиби), һәр икиси маликдирләр. Бу фәрглә ки еһсан саһиби бүтүн мүлкүн саһиби вә ихтијар саһиби сајылыр, күрәкән исә јалныз, о там маликин она иҹазә вердији мигдарда еһсан саһибинин мал вә мүлкүндан бәһрәләнир. Онда  биз “ики мәнаја ортаг мәна” (әмру бејнәл-әмрејн) нәзәријјәсини гәбул етмиш олуруг. Бу да о демәкдир ки, күрәкәнин ихтијар вә маликијјәти мүлк саһибинин маликијјәт вә ихтијарынын дахилиндә гәрар тутур. Амма күрәкәнин бу ихтијары һеч вахт әсл мүлк вә ихтијар саһибини ондан ајырмыр.

      Чох ајдындыр, ики мәнаја ортаг мәна ( нә сыр мәҹбуријјәт вә нә дә сырф азад) елә бир дәгиг мөвзуду ки, белә нүмүнәләрлә там шәкилдә тәсәввүр олунма билмәз. О ҹәһәтдән, бу дәрин мәсәләнин изаһы үчүн әввәлҹә нечә фәлсәфи мәсәләјә ишарә етмәлијик. Хүласә шәкилдә ону гејд едирик ки, һәр бир мөвҹудун варлығы Аллаһ-тааланын варлығына бағлыдыр. Аләмдә елә бир зәррә јохдур ки, илаһи гүдрәтсиз тәсәввүр олунсун. Бу ҹәһәтдән варлыг аләминдән баш верән һәр бир һәрәкәт вә әмәл Аллаһыг гүдрәтиндән асылыдыр. Беләликлә, һәр бир варлыг, әһвал вә һиссијјат Аллаһдан олдуғу кими инсанын һәрәкәт, әмәл вә әсәрләри дә әслиндә Аллаһын гүдрәтинә гајыдыр. Бу нәзәријјәјә диггәт етдикдә, диҝәр ики нәзәријјә јәни, сырф ҹәбр вә сырф азад ирадә мәсәләсинин батиллији ајдын олур. Чүнки, инсан бир һәгиги варлыг кими  һәгигәти өзүнә нисбәт вердији кими, онун варлығы һәгигәтдә Аллаһа да нисбәт верилир вә инсан өз варлығыны һәр шејә варлыг верән Аллаһдан алыр. Бу минвалла инсанын һәрәкәт вә әмәли әслиндә Аллаһындыр вә Она нисбәт верилир. Чүнки, инсанын бүтүн варлығы Аллаһдан ордуғу кими һәрәкәт вә әһваллары да Она бағлыдыр.[5]

   Беләликлә, инсанын ихтијары әмәл вә һәрәкәтләри әслиндә онун өзүнә, һәгигәтдә исә Аллаһа мәнсубдур. Инсана она ҝөрә нисбәт верилир ки, һәр бир әмәл вә һәрәкәтдә инсанын ирадә вә ихтијар вә гәрара ҝәлмәк хүсусијјәтләри вардыр. Аллаһа нисбәт верилир она ҝөрә ки, инсанын бүтүн ихтијари әмәлләри Ондан гүдрәт алдығы кими, онун варлығы да әслиндә Аллаһдан гүдрәт алыр.

   Беләликлә, “ики мәнаја ортаг мәна” нәзәријјәси бундан ибәрәтдир ки, инсанын ондан баш верән әмәлләрин онун өзүнә нисбат верилмәсинә бахмајараг, Аллаһын да зати ирадәси бу әмәлдә вардыр. Амма инсанын ирадә вә ја ихтијары Аллаһын ирадә вә гүдрәти илә ејни сәвијјәдә дејил ки, бунунла да Аллаһын ирадәсинә шәрик олсун. Инсанын ирадә вә ихтијары Аллаһын ирадәсинин дахилиндә гәрар тутур. Јәни, инсанын ирадә вә ихтијары онун етдији әмәлин там сәбәбләринин бир һиссәсидир. Белә ки, инсан сырф мәҹбур дејил. Чүнки, ихтијарын мејары олан гүдрәт вә ирадә инсанда мөвҹуддур. Буна бахмајараг инсан там шәкилдә мүтләг ихтијар саһиби дә дејил. Чүнки, әмәлин мүгәддимәси онун ихтијарында дејил. Бу инсанын бүтүн әмәлләринә аид олан “ ики мәнаја ортаг мәна” нәзәријјәсинин мәнасыдыр. Беләликлә, “ики мәнаја ортаг мәна” (әмру бејнәл-әмр) нәзәријјәси инсанын ирадәсини сәбәб вә нәтиҹә ганунун һифз етмәклә сүбута јетирир вә бу ирадәнин Аллаһын ирадәсинә бағлы олдуғуну бәјан едир.[6] Һалбуки, әввәлки ики нәзәријјә, јәни, сырф мәҹбуријјәт вә ја сырф азад ирадә нәзәријјәләри инсанын ихтијары илә нечә ујғун ҝәлмәсини ајдынлашдырмагда аҹиздир.



[1] Биһарул-Әнвар, баб әввәл вә икинҹи, әбвабул-әдл, 5-ҹи ҹилд, сәһ-84.

[2] Әл-Ҹорҹани, Сејјид Әли ибни Мүһәммәд, Әт-Тәрифат, тәһгиг вә тәлиг доктор Әбдур-Рәһман Умејрә, сәһ-106, әламул-кутуб, Бејрут 1407; Сәҹҹади, Сејјид Ҹәфәр, Фәрһәнҝи улуми әгли, сәһ-189, Әнҹумән ислами һикмәт вә фәлсәфеји иран 1361.

[3] Ихтијар, о мәнададыр ки, инсан өз әмәлинин иҹра ја тәркиндә ихтиајр саһиби олсун. Бу да гүдрәтин лазымы әламәтиндәндир. Сән елә ки, дејирсән, буну едирәм, ону едирәм бу һаләт өзү ихтијар әламәтиндәндир вә фәлсәфә елми гәти дәлилләрлә инсанын ихтиајрыны сүбут едир. “Ики әмр арасында” нәзәријјәси дә һәмин ихтијары изаһ едир. Амма мөтәзилә фиргәсинин тәрәфдарлырынын нәзәријјәси олан “тәфвиз” (сырф азад) нәзәријјәси бу ихтијарын инсанда мүтләг шәкилдә олмасыны бәјан едир. Белә ки, инсанын һәрәкәти Аллаһ-тааладан там үзүлсүн.

[4] Фәрһәнҝ улуми әгли, сәһ-37

[5] Устад Ҹәфәр Субһани, Ҹәбр вә ихтијар, Әли Рәббани Ҝүлпајгани, “Сејјидиш-Шүһәда” адына елми вә тәһгигат мүәссисәси , Гум, сәһ-291-286. Сәиди Меһр, Мүһәммәд, Амузеш кәлами ислами, 1-ҹи ҹилд, сәһ-358-359, Мәрәкзи ҹаһан улуми ислами.

[6] Тәбатәбаи, Мүһәммәд Һүсејн, Усул фәлсәфә вә рәвиш реализм, 3-ҹү ҹилд, сәһ-358-359, павәрәгә, устад Шәһид Мүтәһһәри, Интишарат Сәдра.

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    119986 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    91332 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    71212 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    55043 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    52526 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    37787 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    26812 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • Həyat yoldaşının öz razılığı ilə onunla arxadan əlaqədə olmağın hökmü nədir?
    26328 Nizamlar hüquq və əhkam
    Möhtərəm mərcə təqlid alimləri buyurublar: “həyat yoldaşı ilə arxadan əlaqədə olmağın çox şiddətli kərahəti var”[1] Kərahət də bu mənadədər ki, bu əməl Allah dərgahında bəyənilməz bir əməldir. Amma, bu iş görülməsə daha yaxşıdır. Lakin, bu əməli edənə heç bir günah yazılmır. Diqqət etmək lazımdır ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    26119 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    25218 Təzə kəlam
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...