Ətraflı axtarış
Baxanların
6789
İnternetə qoyma tarixi: 2010/06/13
Sualın xülasəsi
Бәшәрин Аллаһы танымасы мүмкүндүрмү? Мүмкүнсә, һансы һәддә гәдәр вә бу танымағын дәјәри нәдир?
Sual
Бәшәрин Аллаһы танымасы мүмкүндүрмү? Мүмкүнсә, һансы һәддә гәдәр вә бу танымағын дәјәри нәдир?
Qısa cavab

Инсан мүхтәлиф јолларла Аллаһы таныја биләр. Бу маариф, ола билсин ја әгли, ја да гәлби јолла олсун. Бәзән философлар вә һикмәт саһибләри һүсули елм (инсанын беш дәрк гүввәси васитәси илә әлә ҝәтирдији елм), һисс вә әгл васитәси илә Аллаһ-таалаја елми әлә ҝәтирирләр. Бәзи шәхсләр исә, арифләр кими, һүзури елм (инсанын батини һисси илә она ҝәлән аҝаһлыг) васитәси илә өз мәшугларына мәрифәт тапырлар вә буна шүһуд (батини ҝөзлә ҝөрмәк) дејилир. Мәслән, атәшин варлығына јәгинлик тапмагдан өтрү бәзән, әламәт олараг түстүнүн олмасы кифајәтдир. Бәзән исә, атәшин өзүнә бирбаша бахмагла атәши дәрк етмәк олур. Јахуд бәдәнин бир мигдарыны атәшдә јандырмагла онун варлығына јәгинлик тапылыр вә һисс олунур.

     Һәр һалда бу ики гајдада, јәни, һүсули вә һүзури елмдә бәзән јол, гајда вә һәдәф бир олур; мәсәлән, фәрд илаһи ајәләри вә каинатын нәзмини мүталиә етмәклә Аллаһ-тааланын варлығына чатыр. Бәзән дә белә дејил, јәни, гајда вә јол вә ја јол вә һәдәф бирдир. Мәсәлән, фәрд, өз нәфсини танымагла Аллаһа чатыр вә бу икинҹи гисмә аиддир. Илаһи сифәтләр вә адларда тәфәккүр етмәклә Аллаһа јетишән јол исә үчүнҹү гисм маарифдәндир.

Бу гисмләрин һансы бириндә јол вә һәдәф бир олса вә инсан өз әлә ҝәтирдикләрини мүшаһидә едә билсә белә маариф ән јүксәк мәртәбәјә маликдир. Ајә вә рәвајәтләрдә бу үч јол бәјан олунмушдур вә гејд олунмушдур ки, Аллаһ-тааланын варлығындан ајдын вә заһир һеч бир шеј јохдур. Она ҝөрә дә Онун васитәси илә Она јетишмәк олар. Аллаһ елә бир варлыгдыр ки, Ону ҝөрмәкдән өтрү башгасына еһтијаҹ јохдур. Әҝәр Онун мүшаһидәсиндән гафиликсә, бунун сәбәби ҝөзүмүзүн өнүндә олан гәфләт пәрдәсинин һүсули вә һүзури елмләримизин үстүнү өртмәсидир.

    Бизим елмә елмимиз јохдур. Бу мүрәккәб елмә чатмагдан өтрү зүлмәт вә нур һиҹабларыны ҝөзүмүзүн өнүндән узаглашдырмалыјыг. Она ҝөрә дә Аллаһы танымаг һаггында дејилир ки, бу елм фитридир вә әҝәр бу јолда һансыса елмдән истифадә едилирсә бу сәбәб дејил, ајыглыг үчүндүр.

    Әлбәттә, гејд етмәк лазымдыр ки, Аллаһ-тааланын затынын вә сифәтләринин дәринлији нә һикмәт саһибинин дәрк гүдрәтиндә вә нә дә арифләрин мүшаһидәсиндә мәһдудлашмыр. Бундан башга јердә галан диҝәр хүсусијјәтләр дәрк вә шүһуд олунмаг габилијјәтинә маликдирләр.  

Ətreaflı cavab

Бу суала ҹаваб вермәкдән өтрү әввәлҹә маариф вә танышлыг васитәләри илә таныш олмаг лазымдыр. О да үчдүр; һисс, әгл вә гәлб.

Заһири һисс үзвләри, әшјанын сырф заһири вә онун тәсирләри илә бағлыдыр вә онун батининә нүфуз едә билмир. Һәмчинин, инсана вердији ҝениш мәлумата бахмајараг заман вә мәкан ҹәһәтдән мәһдуддур.

Әгл, елә бир хүсуси гүввәдир ки, әсас вәзифәси күлли мәфһумларын (дәрк олнумаг габилијјәти олан шејләрин) дәркидир. Бу ҹәһәтдән инсан үчүн чох бөјүк әһәмијјәтә маликдир  вә вәзифәләриндән бири дә һансыса бир мәсәләдә дәлил ҝәтирмәклә ону исбат етмәкдир. (истидлал).

Амма танышлыг васитәләри бу ики јола мүнһәсир дејил вә инсан гәлб јолу илә дә әзәмәтли маариф әлә ҝәтирә биләр. Һәмчинин, гәлб диҝәрләринин дәлил јолу илә әлә ҝәтирмәк истдикләрини батини мүшаһидә јолу илә әлә ҝәтирир вә арифләр Аллаһы бу јолла танымаға даһа чох үстүнлүк верирләр.[1]  Башга сөзлә десәк, үмуми шәкилдә мәрифәт ја һүсули, ја да һүзури вә шүһудидир.

Һүсули мәрифәт, фәлсәфи вә әгли дәлилләри нәзәрә алмагла зеһни мәфһумларын нәтиҹәсиндә әлә ҝәлир. Һүзури мәрифәт исә әввәлҹәдән фәрдин јанында һеч бир мәна, мәфһум вә зеһни сурәтин васитәси олмадан әлә ҝәлир. Һүзури мәрифәтә ирфани вә шүһуди мәрифәтләри мисал ҝөстәрмәк олар ки, бу заман бир шејин әсл һәгигәти батини ҝөзлә мүшаһидә олунур. Әлбәттә, һүсули (әгли) мәрифәтдә һисс вә тәҹрүбә кими мәгәддимәләрдән дә истифадә етмәк олар. Мәсәлән, тәфәккүр јолу илә каинатын нәзминдә Аллаһ-тааланын гүдрәт әламәтләринә диггәт јетириб бунунла да садә дәлил әлә ҝәтирмәк олар. Амма, бир јердә ки, инсан даһа чох мәрифәт әлә ҝәтирмәк истәсә, сырф әгли мүгәддимәләрдән бәһрәләнмәлидир.

Һәр һалда диггәт етмәк лазымдыр ки, биринҹиси, инсанларын әлиндә олан тәҹрүбә лабораторијалары, тәһгигат мүәссисәләри вә сырф тәҹрүби елмләрин сајәсиндә Аллаһ-тааланын исбат вә ја инкарыны әлә ҝәтирмәк олмаз.[2]  Чүнки, тәҹрүбә һиссинин әһатәси о гәдәр аздыр ки, әзәмәтли метафизик аләмә әл тапа билмир вә бу јолда сырф әгли мүгәддимат дәлилләриндән бәһрәләнмәк лазымдыр. Икинҹи; бахмајараг ки, ислами мәтнләрдә һәгигәтә чатмагдан өтрү каинат[3] вә онун мөҹүзәликләри һаггында дүшүнмәк сифариш олунуб, амма бир мәсәләдән гафил олмаг лазым дејил ки, белә арашдырмалар вә варлыгларын гурлушу вә нәзми һаггында дүшүнмәк јалныз, бүтүн бунларын архасында илаһи гүдрәт вә һикмәтин олмасыны анламагдан өтрүдүр. Јохса, сырф белә арашдырмаларла Аллаһ-тааланын Өзүнүн заты вә ја сифәтләринин кејфијјәти вә саир һаггында ачыг вә ајдын маариф әлә ҝәтирмәк олмаз.

Амма, һүзури мәрифәт үч ҹүр тәсәввүр олунур: а) сәбәбин (илләтин) нәтиҹәјә (мәлула) олан һүзури елми; б) мүҹәррәд варлығын өз затына олан һүзури елми; в) нәтиҹәнин (мәлулун) сәбәбә (илләтә) һүзури елми.

Јаранмышларын Аллаһ-таалаја һүзури елмләри (мәрифәтләри) биринҹи вә икинҹи гисмдән јох, мәһз үчүнҹү гисмдәндир. Инсанын гүсур вә мәһдудијјәти Аллаһ-таалаја олан мәрифәтинин азлығына сәбәб олур. Аллаһ-тааланын бүтүн варлыглара (о ҹүмләдән инсана) јахын олмасына бахмајараг, јаранмышларын өзләринин нагислији вә мәһдудијјәти сәбәб олур ки, Ондан мүхтәлиф мәсафәләрдә гәрар тутсунлар.

   Мүһәггиг Туси (рәһ) мәрифәт һаггында јахшы бир мәсәл чәкәрәк јазыр: “Аллаһ-таалаја мәрифәт тапмаг атәши танымаг кимидир. Атәши танымағын ән сон мәртәбәси башгасында атәш һаггында бәзи сифәтләри ешитмәкдир. Икинҹи мәртәбәси, узагдан атәшин олмасына елм әлә ҝәтирмәкдир; үчүнҹү мәртәбәси исә атәши һисс едиб, нуруну ҝөрмәкдир; ән сон мәртәбәси исә о атәшдә јаныб күл олмагдыр.”[4]

 Бу мәгамда бир мәсәләни дә гејд етмәк лазымдыр ки, бу мөвзуда мәрифәт бәһсиндә бәзән Аллаһ-тааланын варлығынын сүбутундан вә бәзән дә Онун хүсусијјәтләри вә сифәтләриндән сөз ҝедир. Һәр ики мөвзуда инсан һәм тәфәккүрүндән вә һәм дә гәлбинин көмәјиндән бәһрәләнә биләр. Башга сөзлә десәк, һәм һүсули елмдән вә һәм дә һүзури елмләрдән истифадә едә биләр. Биринҹи јол “бурһан”, икинҹи јолу исә “ирфан” јолу адланыр. Әлбәттә, бурһан фәлсәфәсиндәки ади мәрифәт јолу ирфан јолу илә әлә ҝәлән мәрифәтә чата билмәз.

  Һәр һалда истәр әгл вә истәрсә дә гәлб васитәси илә үч јолла Аллаһ-таалаја нисбәт мәрифәт әлә ҝәтирмәк олар. Һәр һалда салик вә мүтәфәккир мәгсәдинә чатмаг үчүн һәрәкәт етдији јолда үч һалдан хариҹ дејил. 1) Јол ҝедән; (салик); 2) јол (мәсләк); 3) һәдәф (јолун сону). Бунларын һәр үчү бири диҝәриндән ајрыдыр. Мәсәлән, инсан каинатын јарадылышы вә нәзми һаггында мүталиә вә тәфәккүр едәрәк вә белә нәтиҹәјә ҝәлир ки, варлыг аләминин әввәли вар вә бу аләм еһтијаҹсыз вә мүтләг бир гүдрәт саһибинә мөһтаҹдыр, бунунла да инсан өз мәгсәдинә, јәни, Аллаһ-таала һаггында мәрифәтә чатыр. Ајә вә рәвајәтләрдә  бу јолла мәрифәтә чатмаға чох дәвәт олунур.[5]

   2. Ҝедән үчүн јол ејнидир. Мәсәлән, инсан өз батини аләминдә фикирләшир ки, мән кимәм? Һарадан ҝәлмишәм, нәјә ҝөрә ирадәләр вә истәкләр мәним өз ихтијарымда дејил? Нәјә ҝөрә өз гәлбими рам едә билмирәм ки, мәним иҹазәм олмадан һеч бир фикир гәлбимдән кечмәсин.....? Бәзән инсан, бир нөв Аллаһа чатыр.

  Әмирәл-мөминин Әли (әлејһиссалам) бу јолу белә тәфсир едир: “Аллаһ-тааланы мөһкәм ирадәләрин зәифләмәси, чәтин дүјүнләрин ачылмасы вә нијјәтләрин пәракәндә олмасындан таныдым.”[6] “Һәр кәс өзүнү таныса Рәббини дә таныјар.”[7]  

Гуранда охујуруг: “Еј имaн ҝəтирəнлəр! Нəфслəринизи гoрумaг сизин бoрҹунуздур. Сиз дoғру јoлдa oлсaныз, (һaгг јoлдaн) aзaнлaр сизə һeч бир зəрəр јeтирə билмəзлəр.”[8] Бу јол, әввәлки јолдан дәрин вә даһа фајдалыдыр.

   3. Јол, һәдәфин өзүдүр. Јәни, јол ҝедән ариф вә алим, өз мәгсәдинә диггәт етмәклә арзусуна чатыр. Бу јол, нә дәрин јолдур. Чүнки, каинатда вә өзүндә олан мөҹүзәликләрин дәрки мәрһәләсиндән кечиб мүтләг шаһидә диггәт етмәклә баша дүшүр ки, мүтләг шаһид Аллаһдыр. Гуран бујурур: “(Ја Пејғәмбәр!) Мәҝәр Рәббинин һәр шејә шаһид олмасы (сәнин дедикләринин доғрулуғуна) кифајәт дејилми?!”[9] Әввәл О таныныр вә гәлбин ҝөзү илә ҝөрүнүр. Сонра сонсуз каинат. Чүнки, О, јерин вә ҝөјләрин нурудур. “Аллaһ ҝөјлəрин вə јeрин нурудур.” "Мəҝəр ҝөјлəри вə јeри јaрaдaн Aллaһa дa шүбһə eтмəк oлaрмы?!”[10] Она ҝөрә дә Пејғәмбәринә (сәллаллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) хитабән бујурур: “(Она белә дејиләҹәкдир:) "Сән (дүнјада) бундан (бу мүдһиш ҝүнә уғрајаҹағындан) гафил идин. Артыг бу ҝүн ҝөзүндән пәрдәни ҝөтүрдүк. Сән бу ҝүн сәрраст ҝөрүрсән!"[11] Нә һәгигәтдән, нә дә өзүндән хәбәрин вар иди. Имам Һүсјен (әлејһиссалам) Әрәфә дуасында һәмин үчүнҹү јолун адыны чәкир вә бујурур: “Илаһи! Сәндән гејрисинин нуру вар ки, Сәни ишыгландырсын?! Вә Сәндән гејрисиндә елә бир нур вар ки, Сәндә јохдур! Нә вахт гејбдә олдун ки, Сәндән өтрү дәлилә еһтијаҹ олсун! Нә вахт узаг идин ки, јаратдыгларын вә әсәрләрин бизи Сәнә јахынлашдырсын!”[12] Узагда дејилсән ки јахына, чығырым! Гејбдә дејилсән ки, Сәни ахтарым! Сәни (гәлб ҝөзү илә) ҝөрмәјән ҝөзләр кор олсун! Илаһи! Сәндән сәнинлә ҝөрүшү истәјирәм! Сәнин вүҹудунла өзүнә дәлил истәјирәм!” Бу сөзләрдә бәјан олунур ки, мәнәви јол ҝедән инсан үчүн Алллаһ-таала јер вә ҝөјәләрдән вә ағаҹларын јарпагларындан да ашкардыр. Имам Садиг (әлејһиссалам) бу мөвзуја белә ишарә едир: “Һазыр вә ашкар олан әввәл өзүнү сонра исә сифәтләрини танытдырмалыдыр. Амма гејби сифәтин мәрифәти Онун затындан өзүнә мүгәддәмдир.” Неҹә ки, һәзрәт Јусифин (әлејһиссалам) гардашлары әввәл Јусифин өзү барәсиндә фикирләшдиләр сонра ону таныдылар. “Онлар дедиләр: сән Јусифсән? Јох, Јусиф сәнсән?” јәни, гаршыларында олананын өзү һаггында дүшүндүләр вә сонра баша дүшдүләр ки, о Јусифдир. Башгаларындан бу һагда сорушмадылар.[13]

     Бу анламлардан истифадә етмәклә сүбут олунмушдур ки: Мүмкүн варлыглар елә һәгигәтләрдәир ки, Аллаһ-таалаја там шәкилдә бағлы вә Онун сәјәсиндә јаранан варлыглардыр. Әкс тәгдирдә онларын өзлүјүндә еһтијаҹсыз олмалары гаршыја чыхыр. Нәтиҹәдә онларын варлығы ваҹиб олар вә бу да гејри-мүмкүн вә батилдир. Демәли, онлар бүтүн варлыглары илә Аллаһ-тааалја бағлы олуб, Онсуз ҝөрүнмәләри гејри-мүмкүндүр. Јәни, нәтиҹәнин (мәлулун) мүсәтәгил тәсәввүр олунмасы гејри-мүмкүндүр. Чүнки, һәр бир варлыг мадди дә олса, өз варлығында Јарадана бағлы олдуғуна ҝөрә онларын дәрк вә тәсәввүрү Јараданла бирҝә нәзәрә алыныр.[14]

    Әлбәттә, елм ики нөвдүр: Бәсит (садә) елм вә мүрәккәб елм; һәмчинин ҹәһаләт дә бу һиссәләр бөлүнүр. Садә елм, һәр һансы бир мәтләбә һеч бир дәрин вә икинҹи мәрифәт олмадан садә елми олмуш олсун. Мүрәккәб елм одур ки; бу елмдә мәсәләјә икинҹи мәрифәт олсун. Јәни, шәхс билсин ки, билир. Биз дә белә һесаб едирик ки, һәр кәс истәр һүсули вә истәрсә дә һүзури јол илә Аллаһ һаггында мәлумат әлдә етмәлидир. Јәни, инсанын истәр һүсули вә истәрсә дә һүзүури јолла әлдә етдији мәрифәт истәр-истәмәз, Аллаһ-таалаја олан елмләрдәндир.[15]  “Ону һәр кәс, һәтта ҹаһил дә таныјыр”[16]     

    Һәтта, шәккидә олан инсан да өз шүбһәсини билмәздән әввәл, Аллаһ-тааланы ҝөрүр (гәлбән һисс едир) чүнки, онун шәккинин сәбәби Аллаһдыр. Онун шәкки дә Аллаһа бағлы олмағындан хәбәр верир. Бәли, бәзиләри елмин нә олдуғуну билмир вә бу дәркдән гафилдирләр. Әҝәр һәзрәт Әлинин (әлејһиссалам) “Елә бир шеј ҝөрмәдим ки, ондан әввәл Аллаһ-таланы (гәлб ҝөзүмлә) ҝөрдүм.”[17] Јахуд башга јердә бујурур: “Мән (гәлби ҝөзүмлә) ҝөрмәдијим Аллаһа ибадәт етмәрәм!”[18] – демәси буна ҝөрәдир ки, о Һәзрәтин елмә елми вар иди. Имам (әлејһиссалам) о дәрәҹәјә чатмышды ки; “Шəрг дə, Гəрб дə Аллaһындыр: һaнсы тəрəфə јөнəлсəниз (үз тутсaныз) Аллaһ oрaдaдыр.”[19] Бәс, саһибсиз тәрәфи мүшаһидә етмәк мүмүкүн дејил. О ирадә өлүмү илә (ирадә өлүмү, инсан өзү өз руһуну бәдәнинидән чыхармасы вә јенидән өз бәдәнинә гајтармасына дејилир) һәјатда олан һалда Аллаһы гәлби ҝөзлә мүшаһидә едән вә Аллаһдан гејрисинин ҝизлиндә олмасыны ҝөрән бир арифдир. Јалынз, Јарадан мүшаһидә олунур вә заһирдир. Она ҝөрә дә Һәзрәт башга јердә бујурур: “Әҝәр пәрдәләр ҝөзүмүн өнүндән ачылса, зәррә гәдәр јәгинлијим артмаз.”[20]

  Инсанын мәрифәт ҝөзүнүн гаршысыны алан шејә һиҹаб (пәрдә-өртүк) дејилир. Һиҹаб ја зүлмәт ја да нуранидир. Гаранлыг һиҹаб мадди өртүкдүр вә онда үч шејин олмасы лазымдыр; өртүлән, өртән вә өртүрүлән. Амма, нурани өртүкдә ики шеј вар; өртүлән вә өртүрүлән. Бу һиссәдәдә өртүк өртүрүләнин чох нуранијјәти вә ја дәгиг өртүләнин зәифлијиндәндир. Мәсәлән, инсан бәзән дивар вә ја тозун тәсириндән ҝүнәши ҝөрә билмир.[21] Бәзән дә ҝүнәшин нурунун шиддәтиндән вә ја ҝөзләринин зәифлијиндән ҝүнәши мүшаһидә етмәкдән мәһрум олур.

  Һәр һалда үзүндә бир өртүк пәрдәси вар,

Ҹаһан ҝөзүндә ҝизлиндир, ашкарлығындан.    

   Аллаһла мәхлугу арасында мәхлугундан башга бир пәрдә јохдур.[22]  Әҝәр инсан гаранлыг пәрдәләрини вә мәнәмлијини кәнара гојса да нуранијјәт пәрдәсини кәнара гојмаг үчүн дә чалышмалыдыр. Чүнки, Шәбанијјә мунаҹатында Аллаһ тааладан нуранијјәт һиҹабынын парчаланмасы истәнилир.[23] Ислам Пејғәмбәриндән (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) вә Әһли-Бејтдән (әлејһимуссалам) башга кимсәнин нур пәрдәләрини там шәкилдә мәһв етмәјә гүдрәти јохдур. Әлбәттә, Һагг-тааланын зат вә сифәтләринин дәринлијинә чатмаг һәтта, Ислам Пејғәмбәринин (сәлләллаһу әләјһи вә алиһи вә сәлләм) вә Әһли-Бејтин (әлејһимуссалам) гүдрәтиндә дејил[24] вә о Һәзрәтләрин нурани варлығы бу мушаһидә үчүн пәрдә ролуну ојнајырлар. Чүнки, мүмүкүн варлыг өз мәһдудијјәтиндән вә она тәјин олунмуш һүдуддан кәнара чыха билмәз. Онлар, аләмин Пәрвәрдиҝарына (Аллаһ тарафиндән онлара верилмиш) өз (мәхсус) мәһдуд бахышындан гәлб ҝөзләри илә бахырлар.

    Демәли, һәр алимин елми һәмин алимин өзүнүн варлығынын һүдудунда өзү илә Аллаһ-таала арасында нурани пәрдә олур. Һәзрәт Әли (әлејһиссалам) белә бујурур: “Ағыл­лары өз сифәти­нин сәрһәд вә һүдудларындан аҝаһ етмә­миш (чүнки онун затынын ејни олан сифәтләри үчүн һәдд-һүдуд јохдур) вә (анҹаг) онлары ваҹиб һәддә өзүнү танымагдан мәһрум ет­мә­мишдир.”[25] Диҝәр тәрәфдән, бүтүн мүмкүн аләмин варлыглары Һаггын нишанәләридир вә һәгигәтин ҝүзҝүсүдүрләр.[26] Һәмчинин, бүтүн варлыг аләми варлыг саһибиндән кәнарда дејилләр. Бәс, онларын Һаггдан башга һеч бир варлығы јохдур вә јалныз, Һаггын ҹамалыны ҝөстәрирләр. Бахмајарг ки, ушаглар (ушаг фикирли инсанлар) Ону ајрыҹа варлыг билирләр.

   Башга тәрәфдән, “О, елә бир мә’­буддур ки, дәрин дү­шүн­ҹәлиләр белә Ону дәрк едә билмәзләр. Әгл вә фикир дәрјасына да­ланлар (дүшүнҹә дәнизинә баш вуранлар) Онун затынын әслинә вара бил­мәзләр. (Вүҹуду мүмкүн олан Онун за­тынын һәгигәтләрини неҹә дәрк едә биләр?)”[27]  Она ҝөрә дә Аллаһ-таалаја мәрифәт һәмишә аҹизлијә[28] етирафладыр. Бунун да сәбәби јалныз, мәҹһулун мәлумун мигдарына олан нисбәти, јахуд, сонсузун сонлуға нисбәти кимидир. Сонда гејд олунмалы мәсәлә будур ки: бәзи рәвајәтләрдә фитри мәрифәтдән сөз ачылыр вә о да әввәлдә бәһс етдијимиз һүзури елмдән сајылыр.

 Инсанын фитрәти ики гисмә бөлүнүр: а) һеч бир мүәллим олмадан инсанда олан мәрифәтләр вә анламлар; б) јаранышын тәбиәтинә ујуғун олараг инсанда олан мејјләр вә истәкләр. Биринҹијә “Фитри Аллаһшүнаслыг”, икинҹисинә исә “Фитри Аллаһа пәрәстлик дејилир. Амма гејд олундуғу кими “фитри Аллаһшүнаслыг” вә “фитри Аллаһапәрәстлик”  лазыми аҝаһлыгла олан мәрифәт дејилдир. Јәни, бу ади инсанларын Аллаһ-тааланы артыг фикирләшмәдән гәбул етмәсинә сәбәб олан һәддә дејил.

   Амма, Аллаһы танымаг фитри олдуғуна ҝөрә бу јолда әлә ҝәлән дәлилләр инсан үчүн сәбәб јох, тәнбеһ вә ајыглыгдыр. Сәбәблә ахтарышда инсан фикирләшир ки, нә исә тәзә бир шеј кәшф етмишдир. Амма инсан тәнбеһ олдугдан вә мәгсәдинә чатдыгдан сонра бу һиссин өнҹәдән онунла олдуғуну фикирләшир. Она ҝөрә дә Гуран вә рәвајәтләрдә пәрдәнин кәнара чәкилмәсиндән сөз ҝедир. Бу исә сәбәб ахтармаг јох, әксинә тәнбеһ вә ајыглыг демәкдир.

 

         Истифадә олунмуш әдәбијјат:

А) Тәһрир тәмһид, Әһ-Гәваид, Ајәтуллаһ Ҹавад Амули, 1-ҹи ҹилдин икинҹи бөлмәси, сәһ-1-дән 61-ә гәдәр вә 722-дән 785-ә гәдәр.

Б) Рәһигин мәхтум, Ајәтуллаһ Ҹавад Амули, 1-ҹи ҹилдин икинҹи бөлмәси, сәһ-188, 189, 193, 201.

 Г) Тәфсир мөвзуји, Ајәтуллаһ Ҹавад Амули, 1-ҹи ҹилд, сәһ-162-дән 175-ә гәдәр.

Д) Рәһигин мәхтум, Ајәтуллаһ Ҹавад Амули, 1-ҹи ҹилдин үчүнҹү бөлмәси, сәһ-534.

Ч) Мәбәније мәрифәт дини, Мәһәммәд Һүсејнзадә, сәһ-36-44.

Х) Әл-Мизан, Әлламә Тәбатәбаи, 6-ҹы ҹилд, сәһ-85-105.

О)Амузеш әгаид, ајәтуллаһ Мисбаһ Јәзди, сәһ-35-62.

Т) Сејри дәр Нәһҹүл-Бәлағә, Шәһид Мүтәһһәри.

Ф) Гуран, ирфан вә бурһан әз һәмдиҝәр ҹүдаји нәдарәд, (Гуран, ирфан вә бүрһан бир-бириндән ајры дејилләр) Ајәтуллаһ Һәсәнзадә, сәһ-141-142-143.

 



[1] Доғрудур ки, нәгл әсасында да Аллаһ һаггында маариф әлә ҝтирмәк олар. Амма, әввәлҹә нәглин етибары сабит олдугдан сона мәтни дәлилдир. Һәмчинин, Мәсумларын (әлејһимуссалам) һәдисләри әгл вә гәл үчүн мүгајисә мәнбәји дә ола биләр.

[2] Шејх Сәдуг (рүһ), Әт-Төвһид, сәһ-293, баб исбат һүдус аләм, һәдис әввәл.

[3] Фуссиләт сурәси, 53.

[4] “Лигауллаһ” китабындан, ајәтуллаһ Һәсәнзадә, сәһ-26-27. (хүласә илә)

[5] Таһа сурәси, 50; Сәҹдә сурәси, 71; Әла сурәси, 3; Али Имран сурәси, 190.

[6] Нәһҹүл-Бәлағә, гыса кәлмәләр, 250 (тәрҹүмә, Мәһәммәд Дәшти)

[7] Шәрһ Ибн Әбил-Һәдид, 20-ҹи ҹилд; Әсрарул-Бәлағә, сәһ-88.

[8] Маидә сурәси, 105.

[9] Фуссиләт сурәси, 53

[10] Ибраһим сурәси, 10. Нур сурәси, 35.

[11] Гаф сурәси, 22.

[12] Мәфатеһул-ҹинан, сәһ-469.

[13] Төһәфул-Угул, Каламуһу фи вәсфил-мәһәббәт, сәһ-342.

[14] Әсфар, 1-ҹи ҹилд, сәһ-113-120.

[15] “Һеч бир варлыг Аллаһсыз бир шеји дәрк едә билмәз, Аллаһы да Аллаһсыз дәрк етмәк олмаз.” Әт-Төвһид, Сифатиз-зат вәл-әфал, 7-ҹи һәдис, сәһ-143.

[16] Әт-Төвһид, бабут-Төвһид, вә фи тәшбиһ, 15-ҹи һәдис, сәһ-58.

[17] Әсфар, 1-ҹи ҹилд, сәһ-117.

[18] Кафи, 1-ҹи ҹилд, Бабу ибталур-рәвијјә, 6-ҹы һәдис; Әт-Төвһид, баб ма ҹаә фир-рәвијәт, 6-ҹы һәдис:

[19] Бәгәрә сурәси, 115.

[20] Шәрһ Ибн Мејсәм.

[21] Өртүк пәрдәсинин ачыг шәкли јохдур амма, тозлу јолда отур бәлкә баха билдин. (Һафиз)

[22] Имам Казим (әлејһиссалам) бујурур: “Аллаһ-таала илә Онуну јаратдыглары арасында јаранмышлардан башга пәрдә јохдур. Әт-Төвһид, сәһ-179. Баб нәфјил-мәкан вәз-аман вәл-һәрәкәт әнһу тәаала. 12-ҹи рәвајәт.

[23] “Гәлбләримизин нурани олуб Сәнә тәрәф бахмасына хатир нур һиҹабларыны парчала ки, Сәнин әзәмәтинә мүлһәг олсун!”

[24] Али Имран сурәси, 30; “Аллaһ сизи Өз əзaбындaн чəкиндирир.”

[25] Нәһҹүл-Бәлағә, хүтбә-49.

[26] Имам Риза (әлејһиссалам) Имран Сиби илә елми бәһсиндә бујурур: “Нә О јаранмышдадыр вә нә дә јаранмаш Ондадыр. Ҝүзҝү кими нә сән ондасан вә нә дә о сәндәдир. Ҝүзҝү кими илғым дејил ки алдадыҹы ҝөрүнүшү олмуш олсун. Һәм дә һәр бир һәгигәтин Онун сурәтини нишан вермәкдән башга бир сурәти јохдур.” Шејх Сәдуг, Әт-Төвһид, сәһ-434-435.

[27] Нәһҹүл-Бәлағә, биринҹи хүтбә.

[28] “Илаһи! Сәни лазыми мәрифәтлә танымамышыг!” Биһарул-Әнвар, 71-ҹи ҹилд, сәһ-23; Биринҹи рәвајәт белә дә нәгл олунур.”Илаһи! лазым олан кими Сәнә бәндәчилик едә билмәдик!” Миратул-угул, 8-ҹи ҹилд, сәһ-146.

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    124769 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    94423 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    75642 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    61479 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    59025 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    38751 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Həyat yoldaşının öz razılığı ilə onunla arxadan əlaqədə olmağın hökmü nədir?
    30579 Nizamlar hüquq və əhkam
    Möhtərəm mərcə təqlid alimləri buyurublar: “həyat yoldaşı ilə arxadan əlaqədə olmağın çox şiddətli kərahəti var”[1] Kərahət də bu mənadədər ki, bu əməl Allah dərgahında bəyənilməz bir əməldir. Amma, bu iş görülməsə daha yaxşıdır. Lakin, bu əməli edənə heç bir günah yazılmır. Diqqət etmək lazımdır ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    27721 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    27523 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    25894 Təzə kəlam
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...