Qeyd olunmuş sualın cavabını verməzdən əvvəl bir neçə nöqtəyə diqqət etmək lazımdır:

1.            Şeytan kəlməsi ərəb qramatikasında (şətənə) maddəsindən götürülmüş və (şatin) isə "xəbis və çirkin" mənasında işlədilmişdir. Şeytan təkəbbür və qovulmuş varlığa şamil olur, istər insan olsun istərsə də cin və ya başqa varlıqlardan olsun ki, haqdan uzaq və ən şərr ruha da deyilmişdir ki, əslində bütün bunlar bir mənaya qayıdır.[1]

2.            Allah Taala Quranda buyurur: O zaman ki, mələklərə dedim Adəmə səcdə edin, hamısı səcdə etdilər yalnız iblis ki, boyun qaçıraraq təkəbbür etdi və o kafirlərdən idi".[2]

Quranın sözlərinə əsasən, iblis cin nəslindən idi və çoxlu ibadət əhli olduğu üçün mələklər arasında ibadət etməyə nail olmuşdu.

Amma ayə və rəvayətlərdən bunu əldə etmək olur ki, şeytan həqiqi iman gətirməmişdir: " و کان من الکافرین"[3] çünki həqiqi ibadət odur ki, Allah istəsin nəin ki, şəxsin istədiyi kimi olsun.

İblis Allaha səcdə etməyə hazır idi, amma Adəmə səcdə etməsin və bu da onun təkəbbür və bəyənilməz ruhiyyəsindən qaynaqlanırdı ki, onun bədbəxtliyinə səbəb oldu. Baxmayaraq İblis ibadət edirdi, amma təslim və bəndəlik rugiyyəsi ki, Allah qarşısında ibadət etməliydi, malik deyildi. Bu böyük İlahi imtahanında ki, mələklər iftixarla qəbul olurlar amma şeytan isə lənətləndi. İblis üç böyük müxalifətə əl qoymişdur:

A: Əməlində müxalifətçilik; Allahın əmr və göstərişlərindən boyun qaçırdı ki, onun fasiq olmasına səbəb oldu.[4]

B: Əxlaqında müxalifətçilik; təkəbbür olması ki, onun behiştən və duzəx aləmindən qovulmasına səbəb oldu.[5]

C: Etiqadında müxalifətçilik; "( و کان من الکافری)"[6] Allah Taalanın ədalətini inkar etdi.[7]

3.            Şeytan, insanın aşkar və ən böyük düşməni olaraq, gizli vəsvəsə vasitəsiylə insanların qəlbində yer tapıb onları öz yoluna dəvət edir.[8] İnsanların çirkin əməllərini onların gözlərində gözəl cilvələndirir.[9]

4.            O cür ki, şeytan (Quran və rəvayətdə və yaxud digər səmavi kitablara əsasən) insanın ən böyük düşməni sayılır və insanları haqq yoldan azdırır; Qurani kərimdə insanlara tövsiyə olunmuşdur: "Ey Adəm övladı! Şeytan sizi aldatmasın, o cür ki, sizin ata və ananızı behiştdən çıxartdı və libaslarını əyinlərindən soyundurdu ki, övrətlərini onlara aşkar etsin! Elə ki, o və onun köməkçiləri sizin görmədiyiniz yerlərdən sizi görürlər (amma bilin) biz şeytanı o şəxslərin vəlisi qərar verdik ki, iman gətirmirlər.[10]

Başqa bir yerdə buyurur: Və hər kəs Allahı yad etməkdən və (Qurandan üz çevirsə şeytanı onun üçün yoldaş seçərik ki, həmişə onunla olsun,[11] hətta şeytan özü insanları azdırmaq üçün Allah dərgahına and içmişdir.[12]

Bunun üçün də şeytanın aşkar düşmən olmasını nəzərə alaraq, Allah- Taala insana bu cür tövsiyə edir: Əgər şeytan tərəfindən sənə vəsvəsə olunursa Allaha pənah apar.[13]

5.            İndi isə o cür ki, şeytanın xüsusiyyətlərini açıqladıd, mümkündür bu sual fikrimizdə yaransın ki, Allah tərəfindən şeytanın yaradılmasının fəlsəfəsi nədir?

Cavabında deyəcəyik:

Birinci: Alah Taala şeytanı şeytan olaraq yaratmamışdır, bu dəlilə əsasən ki, illərlə mələklərlə bir olmuş və pak fitrətdə olmuşdur, amma tuğyan etdi.

İkinci: Yaradılış baxımından, imanlı şəxslər üçün ki, haqq yolunu istəyirlər, heç bir ziyanı yoxdur, bəlkə onların bu yolda möhkəm olmasına səbəb olur. Daha ətraflı desək, insan nə qədər ki, güclü düşmənlə qarşı- qarşıya gəlməzsə heç bir zaman özünü gizli qüvvəsini olunla mübarizə etməyə toplamaz.[14]

Qurani kərim şeytanı insanların imtahanı üçün olduğunu bildirir ki, öz vəsvəsəsiylə haqqı və haqq əhlini qaranlığa çevirsin: "Hədəf və məqsəd bu idi ki, Allah şeytan vəsvəsəsini imtahan qərar versin o şəxslər üçün ki, ürəklərində xəstəlik vardır və onlar ki, qəlbləri daşdır.[15]

Bütün bu deyilənlərə diqqət yetirərək bu nəticəni almaq olar ki, bütün o şeylər ki, şeytanın öz məqsədinə çatmasına mane olan hər bir işdə narahat olaraq nalə çəkmişdir. Odur ki, rəvayətlərdə gəlmişdir: İblis dörd yerdə nalə və fəryad etmişdir:

Birinci: O gün ki, həzrət Adəmə (ə) səcdə etmədiyi üçün və təkəbbüt etdiyində, Allahın lənətinə düçar oldu.

İkinci: O gün ki, Allahın əmrindən boyun qaçırdığı üçün, Allah dərgahından qovularaq, yer üzünə endirildi.

Üçüncü: O gün ki, həzrət Məhəmməd (s) Allah tərəfindən insanların hidayəti üçün Peyğəmbərliyə seçildi.

Dördüncü: O gün ki, (Fatigətul- kitab) həmd və ya fatihə surəsi həzrət Məhəmmədin (s) qəlbinə nazil oldu.[16]

Bunun üçün də bu dörd böyük hadisə insanın həyatında bir hidayət yolu kimi rol oynamağa malikdir.