Ətraflı axtarış
Baxanların
3469
İnternetə qoyma tarixi: 2009/12/18
Sualın xülasəsi
Məsumların kəlmələrinin və işlərinin höcciyyət ölçüsü nə qədərdir?
Sual
1- Rəvayətlərin nəticəsindən ələ gəlir ki, Məsumların vəzifələrinə bizim elmimiz çatmır. Rəftarlarının səbəbini bəyan etməyənə qədər, onların rəftarlarından xəbərdar ola bilmərik. Burada sual olur ki, necə o kəslərin ki, vəzifələrini bilmirik amma əməllərini özümüzə ulqu və nümunə edirik? 2. Məsumların işləri höccətdir? Cavab müsbət olan halda işin höcciyyəti önəmlidir yoxsa sözün? 3. Bizim onlardan ulqu və nümunə götürməyimiz hansı həddədir? Misal olaraq əgər Əmirəl- möminin bazar ertəsi bir yoldan və ikinci gün başqa bir yoldan keçibsə; bu işin qarşısında vəzifəmiz yoxdur və yaxud bu işlərdən nümunə götürmək bizim üçün faydalıdır? 4. Bunu nəzərə alaraq ki, biz Məsumların vəzifələrini bilmirik, mümkündür ki, onlardan namaz kimi hansısa bir vacibin tərki müşahidə olunsun?
Qısa cavab

İslamın mötəbər dəlillərindən biri, Peyğəmbərin (s) və digər Məsumların (ə) sünnətidir ki, Quran ayələri kimi Müsəlmanlar üçün höccətdir, üç şəkildə bizim əlimizdədir. Məsumun sözü, işi və təsdiqi. Məsumların hədislərdə və rəvayətlərdə gəlmiş sözləri "Məsumun qovlu (sözü)" onların etdikləri fellər və işlər "Məsumun feli" onların başqalarının işini yaxud sözünü təsdiqləməsinə "Təqriri Məsum" deyilir.

Əgər Məsum bir iş edirsə o əməlin mübah olmasına dəlalət edir. Əgər bir işi etməsə onun vacib olmamasını çatdırır. Alla əməlin müstəhəb, haram ya məkruh olması bilinmir... məgər başqa bir dəlildən ya əlamətdən istifadə edək. Əgər bilsək ki, Məsumun etdiyi bir əməl nübuvvət ya İmamət məqamına məxsusdur, bizim vəzifəmiz deyil ki, o işdən nümunə götürüb itaət edək.

Amma o yerdə ki, şəkk edirik Məsumun etdiyi iş onun ixtisası əməllərindəndir ya qeyri ixtisası, təklilərdə müştərəklik qanunu hökm edir: Bizə olan bütün təkliflər, onlarda var, məgər xüsusi yerlərdə ki, dəlilimiz olsun ki, onların təklifi başqadır.

İmamın sözünün dəlaləti onun əməlinin və felinin dəlalətindən daha çox və daha aydındır. Çünki danışıqda kəlmələrdən və xüsusi cümlələrdən istifadə imkanı var ki, bu da kamil şəkildə məqsədi çatdırır və hökmü aşkar edir.

Amma bu barədə ki, Məsumlar namaz kimi bir vacibi tərk etsinlər, demək lazımdır ki, baxmayaraq ki, onlar bir çox yerlərdə təqiyyə edirlər və dostları təqiyyə etməyə əmr edirdilər. Amma deyilməyib ki, onların özü namaz kimi bir vacibi tərk etmiş olsunlar.

Ətreaflı cavab

Hüquqları, vəzifələri və... tanımaqda İslamın mötəbər dəlillərindən biri sünnətdir.

Əhli- sünnətin (ammə) nəzərində Peyğəmbərin (s) sözü, feli və təqriri (təsdiqi) "sünnət" dir. Şiənin nəzərində bütün Məsumların (ə) sözü, feli və təqriri sünnətdir. Çünki İmamlar (ə) Peyğəmbərin (s) vasitəsiylə Allah tərəfindən İmamət məqamına təyin ediliblər.

Onlar İlahi hökmlərə alimdirlər, dedikləri yaxud etdikləri Allah hökmüdür ki, birbaşa və ya Peyğəmbərin vasitəsiylə onlara yetişib.[1]

Buna əsasən İmamlar (ə) İlahi hökmlərin mənbələrindən biridirlər və onların sözləri əməlləri və təqriri bizim üçün höccətdir və onlara riayət etməliyik. Allah onların məqamı o cür edib ki, biz vəzifələrimizi onlardan almalıyıq. Quran buyurur: "Ey iman gətirən kəslər! Allaha itaət edin! Və itaət edin Allahın Peyğəmbərinə və sahiblərinə (Peyğəmbərin vəsilərinə)! Və hər zaman bir şey haqqında mübahisə (savaş) etsəniz, onu Allaha və Peyğəmbərə qaytarın (onlardan hakimlik tələb edin)..."[2] Əziz İslam Peyğəmbəri bu barədə buyurur: "Mən sizin aranızda iki dəyərli və qiymətli şey qoyuram: Allah kitabını və itrətimi ailəmi. O zamana qədər ki, bu iki şeyə yapışmısınız heç vaxt azğın olmayacaqsınız və mənim iki yadigarım heç vaxt bir- birlərindən ayrılmazlar, hovzun kənarında mənə qovuşana qədər".[3]

Bunlara əsasən Məsumlar (ə) ki, Allah tərəfindən təyin olunublar onların sünnəti (söz, iş, təqrir) höccətdir və onlardan itaət etmək hamıya lazımdır.

  1. Məsumun sözü

Məsumların sözləri və danışıqları ki, rəvayətlərdə gəlibdir "qövlu Məsum" adlanır.

O yerlərdə ki, İlahi hökmlər Məsumların (ə) sözlərində bəyan olub, fəqih və müctəhid üçün kifayətdir ki, şəraitinə uyğun ona istinad etsin.

İmamın sözlərinin dəlaləti onun əməlinin və felinin dəlalətlərindən daha çox və daha aydındır. Çünki danışıqda kəlmələrdən və xüsusi cümlələrdən istifadə imkanı var ki, kamil şəkildə məqsədi çatdırır və hökmü aşkar edir.

  1. Məsumun feli (işi)

Məsumun etdiyi işlər və fellər "feli Məsum" adlanır.

Məsumun (ə) felinin dəlalətinin miqdarı budur ki, əgər bir iş etsə o işin mübah olmasını çatdırır (o işi etməyin heç bir eybi yoxdur). Amma işin vacib ya müstəhəb olmasını çatdırmır. Əgər bir iş etməsə dəlalət edir ki, ən azından o iş vacib deyil. Amma o işin haram ya məkruh olmasına dəlalət etmir. Məgər başqa dəlildən ya əlamətdən, vacib, haram müstəhəb ya məkruh olmasını anlayaq.[4]

Əlbəttə bu o haldadır ki, o əməl nübüvvət ya İmamət məqamına məxsus olan əmələrdən olmaya. Amma əgər bilsək ki, Məsumdan görünən iş onun xüsusi əməllərindəndir, o əməldə itaət və nümunə götürmək vəzifəmiz deyil. Məsələn gecə namazının Peyğəmbərə vacib olması, ya dörd xanımdan çox daimi evlənmək.

Habelə o zaman ki, şəkk edirik Məsumun (ə) etdiyi əməl onun ixtisası əməllərindəndir ya qeyri ixtisası, belə bir halda nənanı qoyuruq ki, onun ixtisası əməllərindən və vəzifələrindən deyil. Çünki Peyğəmbər (s) və İmamlar (ə) birinci dərəcədə bizim kimi insanlardırlar. İştirak qanunu tələb edir onlarda bizim vəzifələrimizlə şərik olsunlar. Xüsusi yerlərdə başqa ki, dəlilimiz və əsasımız olur ki, onların vəzifəsi başqadır.

İlahi qanunlar və hökmlər Məsumun əməllərində təcəlla etdiyi halda fəqihlər Müctəhidlər və Müsəlman camaat şəraitə uyğun ona istinad edib və onun əsasında fətva verib əməl edə bilərlər.

Buna əsasən Məsumun feli və əməli şəri hökmü bəyan edir, amma onun dəlaləti kəlam və danışıq qədər deyil.

  1. Məsumun təqriri (təsdiqi və imzası)

Məsumlar (ə) tərəfindən digərlərinin sözünün ya əməlinin təsdiqləməsinə və imzalanmasına "Məsumun təqriri" deyilir.

Təqriri bu cürdür ki, əgər Məsumun huzurunda bir söz deyilsəydi ya hüzurunda bir əməl baş versəydi ki, onların razılığı və təsdiqi olsaydı, bir cürə ki, öz təsdiqlərini və razılıqlarını o əməlin və ya sözün qarşısında bildirirdilər. Məsələn Məsumun hüzurunda dəstəmaz alırdılar ya namaz qılırdılar, ya bir söz deyirdilər və yaxud bir nisbət verirdilər, həzrət onun qarşısında sükut edirdilər. Bu sükut Məsumun o sözdən ya əməldən razılığını və təsdiqinin əlamətidir ki, ona Məsumun "Təqriri" deyilir. Çünki Əgər o əməl ya söz şəri cəhətdən səhv olsaydı əmr be məruf və nəhy əz münkər dəlilinə əsasən Məsuma lazımdır ki, onun qarşısını alsın.

Əlbəttə təqririn höcciyyətinin bir sıra şəraiti var ki, aşağıdakılardan ibarətdir:

  1. O söz ya əməl Məsumun hüzurunda deyilə ya icra oluna. Əgər Məsumun hüzurunda deyilsə xəbəri Məsuma yetişə və Məsumda onu təsdiqləyə.
  2. Məsumun o əmələ ya sözə nisbət diqqəti və məlumatı olsun.
  3. Məsumun qüdrəti və imkanı olsun ki, şəxsləri səhv danışdığı ya əməl etdiyi halda qarşısını alıb agah etsin, məsələn təqiyyə halında olmasın.

Nəticədə Məsumun "Təqriri" digərinin sözü ya əməlidir. Belə bir təqrir müctəhid üçün də höccətdir və müctəhid şəraitinə uyğun ona istinad edə bilər. Deyilənlərdən belə nəticə almaq olar; sözün dəlaləti daha çox və daha aydındır. Çünki danışıqda kəlmələrdən və xüsusi kəlmələrdən istifadə imkanı var ki, kamil şəkildə məqsədi çatdırır və hökmü aşkar edir. Bir halda ki, əməlin (işin) dəlalət miqdarı çox məhduddur. Və xüsusi şəraitdə ancaq işin cayiz olmasına ya vacib olmamasına dəlalət edir. Sualınızın sonuncu hissəsinin cavabında deməliyik. Baxmayaraq ki, Məsumlar bir çox yerlərdə təqiyyə edirdilər və dostlarını təqiyyə etməyə əmr edirdilər. Amma deyilməyib ki, onların özü namaz kimi bir vacibi tərk etmiş olsunlar.

Artıq məlumattoplamaq  üçün, baxın:

1 Göstərici: Sünnətin höccəiyyətinin və etibarının dayirəsi, sualın xülasəsi: Sünnətin höcciyyəti dünyəvi işlərdədir ya axirət işlərində? Sual 5831 (sayt: 6504).

2. Göstərici: Peyğəmbərin (s) kəlmələri və vəhy, sualın xülasəsi: Əziz Peyğəmbərin (s) bütün sözləri və kəlmələri vəhy olub ya yox? Sual 12422 (sayt: az12189).

 


[1] - Biharul- ənvar, cild 31, səh 433;

«فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ عَلَّمَنِي أَلْفَ بَابٍ مِنَ الْعِلْمِ يَفْتَحُ كُلُّ بَابٍ أَلْفَ بَاب»

[2] - Nisa surəsi, ayə 59:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا أَطيعُوا اللَّهَ وَ أَطيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ...»

[3] - Vəsailüş- şiə, cild 27, səh 34;

«أَنَّه (ص) قَالَ إِنِّي تَارِكٌ فِيكُمُ الثَّقَلَيْنِ مَا إِنْ تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا كِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِي أَهْلَ بَيْتِي وَ إِنَّهُمَا لَنْ يَفْتَرِقَا حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ»

[4] - Müzəffər, Muhəmməd Rza, Üsuli- fiqh, cild 2, səh 57- 62 darut- təaruf nəşriyyatı, Beyrut, Dördüncü çap, 1403b h 1983 M.

 

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

  • Məgər niyabətən yerinə yetirilən ibadət, ibadəti satın almaq deyil?
    383 Təfsir
    Əsas qannunların kənarında bəzi qanunların olması qanunla idarə olunan bir cəmiyyətdə  və ya qanunvericilik baxışında vacib bir məsələdir. Əsas qanundan sonra bəzi qanunların olması qanundan sui istifadə etmək mənasında deyildir.Namaz,oruc və həcc kimi məsələləri hər bir şəxsin özü həyatda ikən yerinə yetirməlidir.Bir şəxs həyatda ikən (məcbur olmadığı ...
  • Bilmədən olan qətlin diyəsi nə qədərdir? Bu gün dinar və dirhəm neçə dollardır?
    5105 Nizamlar hüquq və əhkam
    Dirhəm və dinar peyğəmbər s. və əimmə ə. dövrünün pul vahidləridir. Şəri və hüquqi məsələlərdə istifadə olunur və bu gün də bəzi məsələlərdə istifadə olunur.Dinar qızıldan, dirhəm isə gümüşdən olan metal pullardır. Buna görə də dinar və dirhəmdə istifadə olunan qızıl və gümüşün vəznini bilməklə onun bugünkü qiymətini təyin ...
  • İslam nəzərindən təzim səcdəsi etmək olarmı?
    5455 Təfsir
    İslam və Əhli- beyt məktəbi nəzərindən səcdə ibadətin kamil və gözəl formasıdır ki, uca Allaha məxsusdur və Allahdan qeyrisinə qadağandır. Amma həzrət Yusifə edilən səcdə, ibadət səcdəsi deyildi, əksinə əslində Allaha ibadət idi. Biz Kəbəyə tərəf namaz qılıb və ona tərəf səcdə edirik, ama heç vaxt bu səcdə və namaz ...
  • “Rəd” surəsinin 31-ci ayəsinin mənası nədir?
    4594 Təfsir
    Yuxarıdakı ayədə məqsədin nə olması ilə əlaqədar təfsirçilərin arasında iki nəzəriyyə vardır:1. Ayənin mənası budur: “Əgər aləmdə oxunduğu zaman dağların hərəkətə gətirilərək yer üzərində seyr etməsinə səbəb olan, yaxud onun vasitəsi ilə yer parça-parça edilən, yaxud ölülərin dirilməsinə və danışmasına səbəb olan bir ...
  • Quranın müqəttiə hərflərinin mənası nədir?
    8297 Quran elmləri
    Müqəttiə hərfləri o hərflərdir ki, bəzi surələrin əvvəlində gəlir və müstəqil mənaları yoxdur. Bu hərflərin təfsirində müxtəlif nəzərlər və rəylər deyilibdir ki, ən doğru nəzər budur ki, bu hərflər rəmzdirlər Peyğəmbər və övliyalar ondan xəbərdardırlar. «صراط علی حق نمسکه» Cümləsi bəzi mühəqqiqlərin sözüdür və rəvayətlərdə kökü yoxdur. ...
  • Nə üçün Allahın nemətlərinin qarşısında şükr etmək lazımdır?
    4651 Qədim kəlam
    Şükr lüğətdə zehndə neməti təsəvvür etmək və danışıqda və rəftarda onu göstərməkdir. Allahın nemətləri qarşısında şükr etməyin vacib olması haqqında bir neçə nöqtəyə diqqət etmək lazımdır. 1.     Nemət verənə şükr etmək fitri bir işdir ki, hər insan öz əqlinə ...
  • Daşqalaq hökmünün tarixi hansı dövrə qayıdır? Müasir zamanda belə bir hökmün icrası İslama zərər yetirmir?
    7565 Nizamlar hüquq və əhkam
    Daşqalaq – rəcm cəzası İslamdan əvvəlki müxtəlif dinlər və xalqlar arasında da rəvacda olmuşdur. Bu cəza tədbiri İslamda şəri cəza ünvanı ilə qəti bir məsələdir və çox ağır cinayət törədənlər üçün nəzərdə alınmışdır. Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih)-dən nəql olunan çoxlu rəvayətlərdə bu məsələyə təkid edilmişdir. Bu ...
  • Heyvanlar və bitkilər Allahı necə zikr edirlər?
    5918 بندگی و تسبیح
    İnsan elmi təbiətdə olan varlıqlara qarşı məhdud və həddindən artıq azdır. Amma təbiətdə olan varlıqlar Allahı necə zikr edirlər, bu mövzulardan biridir ki, onun necə olmasına bəşər elm və yol tapmamışdır. Bir çox ayə və rəvayətlərdə bəyan olmuşdur ki, həyatda olan hər bir şey Allahı zikr edir. Bu ...
  • İslam Peyğəmbərinin (sələllahu ələyhi və alihi və səlləm) səhabələrindən on nəfərə behişt müjdəsinin verilməsi”- rəvayəti səhihdirmi?
    3754 Fiqh
    Əhli-sünnə rəvayətlərinin mənabelərində belə bir rəvayət vardır. O cümlədən, “onluq müjdəsi” və o rəvayətdə deyilir ki: “İslam Peyğəmbərinin (sələllahu ələyhi və alihi və səlləm) səhabələrindən on nəfərə behişt müjdəsi verib.” Amma, şiə alimləri belə bir rəvayəti qəti dəlillərlə rədd edir və rəvayətin saxta olmasını isbat edir. ...
  • Mal sahibi öz mülkünün yarsını bir xeyriyyə müəssisəsinə verir və şərt burada mədrəsənin olmas yaxud ona çevrilməsidir. Müəssisə buranı digər məqsəd üçün istifadə edə bilmərmi?
    2920 Nizamlar hüquq və əhkam
    Bu barədə üç nöqtəyə diqqət etmək lazımdır: 1. Yuxarıda qeyd olunan əqdin şərtinin pozulması caiz deyil. Yəni, bu məkanı dəyişdirmək yaxud da başqa məqsəd çün istifadə etmək olmaz. Həzrət Ayətullah uzma Xameneinin dəftəri: Əgər şərt əqddə lazım və zəruri hesab edilərsə, ...

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    114097 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    86981 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    65927 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    49530 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    38711 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    36233 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    25074 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    24380 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    24063 Təzə kəlam
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...
  • Dünyanın ilk yaranmasını təşkil edən maddə nədir, Quran və hədislərin bu mövzuda nəzəri nədir?
    22115 Qədim kəlam
    Təbiət şünas alimlərinin bu mövzuda olan dəqiq nəzəriyyələri budur ki, varlığın ilk maddəsini təşkil edən ünsürlar bunu isbat edir ki, əslində fəzada dağılmış "sedyom"- ların təşkil olmasıyla yaranmışdır. Bu maddə uzun zamanlardan təqribiylə 13 milyard il şiddətli partlayış nəticəsində, hissələr və qismətlərə bölünmüşdür, günəş, ulduzlar, göy (səma) yer və...özlərinə məxsus ...