Sileyi rəhmin lüğəti və fiqhi mənası:

Rəhm lüğərdə və ürfdə yaxınlar və qohumlar mənasındadır.[1] Fiqh terminində də fəqihlərin bəzilərinin rəyi həmin lüğəti mənadır; yəni bütün yaxınlar və qohumlar əlbəttə bu şərtlə ki, nəsəbi olsunlar nəin ki, səbəbi, istər kişi olsunlar istər qadın, istər vərəsələrdən olsun istərsə də yox, məhrəm olsunlar və ya qeyri məhrəm, müsəlman olsun ya kafir. Ata tərəfdən ya ana tərəfdən ya hər iki tərəfdən. Əlbəttə nəsəb cəhətdən çox uzaq olmasınlar. Çünki camaat onları o şəxsin qohumları və yaxınları bilməlidir, əks halda demək olar ki, insanların hamısı bir- birləri ilə qohum əqrabadırlar. Bu nəzərə əsasən bütün bu yerlərdə meyar və ölçü ürfdür.[2] Bu sözlə yanaşı alimlərdən bəzisi rəhmi o qohumlar mənasına bilirlər ki, irsin təbəqələrində qərar tutsunlar ki, bütün övladları hətta xala nəvələrin, dayı nəvələrin, bibi nəvələrin əhatə edir və ümumi olur.[3] Amma sile lüğətdə ehsan və hədiyyə mənasınadır.[4] İstilahda məhəbbət və lütf ilə əlaqə saxlamaq mənasınadır ki, onun müqabilində uzaqlıq və əlaqə kəsmək durur; buna əsasən sileyi rəhm yaxınlarla əlaqə yaratmaq ehsan etməkdir ki, onun müqabilində qəti rəhm (əlaqəni kəsmək)- dir.

Nəticələr və əsərlər:

Məsumların sözlərində sileyi rəhm üçün çoxlu dünya və axirət faydaları sadalanıbdır ki, aşağıdakı iki nümunə ilə kifayətlənirik: Həzrəti İmam Baqir (ə) buyurubdur: Sileyi rəhm (qohumlarla əlaqədə olmaq) "əməlləri" pak, "malları" artıq bəlaları uzaq, hesabı asan edər, və "əcəm" təxirə salar.[5]

Necəki, görürsünüz sadalanan nəticələrin bəzisi dünya işləri ilə əlaqəlidir bəzisi isə axirət işləri ilə.

İmam Sadiq (ə) buyurur: Sileyi rəhm, əxlaqı yaxşı əli bağışlayan, ürəyi və canı xoş edir. Ruzini çoxaldır əcəli və ölümü təxirə salır.[6]

Bu sadə və yaxşı iş o qədər faydalıdır ki, bəzən İlahi təqdir ona xatir dəyişir və Allah bu yaxşı işə mükafat olaraq insanın ömrünü çoxaldır. Əksinə olaraq qohumlarla əlaqəni kəsmək o qədər pis və nifrətlidir və Allah yanında bəyənilməmişdir ki, insanın ömrünü azaldır.

Bu təkan verən hədisə diqqət edin:

İmam Sadiq (ə) buyurub: "Biz sileyi rəhm" kimi bir şey tanımırıq ki, (bir- başa) ömürü çoxaldsın o yerə qədər ki, əgər bir nəfərin ömrünə üç il qalıbdırsa o adam sileyi rəhm edənlərdən olur. Allah otuz il ömrünə artırır və o otuz üç il yaşayır və bəzən bir kəsin əcəlinə otuz üç il qalıbsa qohumlarla əlaqəni kəsdiyi üçün ömrü azalır və əcəlinə üç il qalır".[7]

Sileyi rəhmin sərhəddi:

Bu davranış ədəbi, təqvalı və pak yaxınlara məxsus deyil: Bir əxlaqı vəzifədir ki, günahkarlara bəlkə kafirlərə də qarşı sabitdir. Nə çox imanlı yaxınların ged- gəli bərəkət nə günahkarlarda islah olub təsirləniblər. Əgər bu əlaqənin pis yaxınların rəftarına təsiri olmasa da belə bizim vəzifəmiz əlaqə saxlamaqdır. Rəvayətdə gəlibdir ki, şiələrdən biri İmam Sadiq (ə)- dan soruşur: Yaxınlarımdan bəzisinin əqidəsi və təfəkkürü mənim əqidəmlə fərqlidir onların mənim boynumda haqqı var?

Həzrət buyurdu:

Bəli qohumluq və yaxınlıq haqın heç bir şey kəsmir. Əgər səninlə həm fikir və həm əqidə olsalar sənin üzərində iki haqq varlarıdır. Biri qohumluq haqqı ikincisi İslam və müsəlmançılıq haqqı.[8]

Əgər qohumlar insanı incidsələr də belə əlaqə kəsməyə haqqımız yoxdur. Hədisdə gəlibdir ki, bir kişi Allahın rəsulunun (s) xidmətinə gəlib və dedi: Ey Allahın Rəsulu! Mən qohumlarımla əlaqə saxlayıram amma onlar məni incidirlər qərara gəlmişəm onları tərk edim. Həzrəti Peyğəmbər buyurdu: Onda Allah da səni tərk edər!...

Dedi: Bəs nə edim?

Allahın rəsulu (s) buyurdu: Səni məhrum edənə, əta elə, səninlə əlaqə kəsənlə əlaqə saxla, sənə zülm edəni bağışla, nə vaxt bu cür etsən Allah sənə arxa və dayaq olacaq.[9]

Həzrəti Əli (ə)- dan rəvayət olub ki, buyurdu: Qohumlarınızla əlaqəniz və ged- gəliniz olsun onlar sizinlə əlaqə kəssələr də belə.[10]

əgər bəzi qohumların evinə getmək onları narahat edirsəvə yaxud bizə hörmətsizlik olarsa, yenə də sileyi rəhm vəzifəmiz aradan getmir. Bu halda ki, başqa yolarla ki, problem yaradmır əlaqə saxlanılır. Məsələn evlərinə getmədən telefonla əlaqə saxlamaq və yaxud başqalarının vasitəsi ilə onların əhvalını soruşub və onlara kömək etmək həm maddi və həm də başqalarının qarşısında onlardan dildə himayədarlıq etmək. Hər halda yaxınlarla qəribə kişi rəftar etmək olmaz. Bütün çətinliklərə baxmayaraq qohumlarla əlaqə saxlamalıyıq.[11]

Bəli əgər sileyi rəhmin dünyəvi ya dini zərərlər olarsa gərək zərəri olmadığı həddə dəyişilsin.

Əlaqənin keyfiyyəti:

Aydındır məhəbbətin və ehsanın keyfiyyətində ölçü və meyar ürfdür: Çünki adamların adətlərin və rəsmlərin nəzərə alaraq onların yaxın və uzaq olması fərq edir.[12] Bu əlaqənin növü insanların ehtiyacına bağlıdır mümkündür onların bəzilərinin ehtiyacı olsun və bəzilərinin ehtiyacı olmasın amma eyni halda başqasına ehtiyacı var məsələn əldən düşmüş qoca qadın və kişiyə kömək olunmalıdır. Bəzilərinin ola bilsin fikri və pisixoloji köməyə ehtiyacı var və onlardan bəzisinin hal- əhval tutmaqdan başqa heç bir şeyə ehtiyacı yoxdur.

Hər halda sileyi rəhmin dərəcələri vardır ki, şəxsi qüdrətin, ürfi ictimaiyyəti, adamların ehtiyacın və rəftarın nəzərə alaraq onları cavablandırmaq fərqlidir. Hansı dərəcədə mümkündürsə bu dini proqram icra olunmalıdır.