Ətraflı axtarış
Baxanların
3086
İnternetə qoyma tarixi: 2011/06/19
Sualın xülasəsi
Niyə mərcə təqlidin ölümündən sonra fətvaları etibarsız sayılır?
Sual
Əgər mərcə təqlid Quran və hədisə əsaslanaraq fətva verirsə, niyə ölümündən sonra verdiyi fətvalar etibarsız sayılır?
Qısa cavab

Qeyd etmək lazımdır ki, ictihad bir sıra fərqli elementlərə malikdir; o cümlədən ictihad mənbələri (Quran, sünnət, ağıl və s.) kimi və yaxud onların mövzu və şərtləri (elm, müctehidin dini mətnlərdən çıxarışı və s.) kimi bu qəbildən olan elementlərə işarə etmək olar. Hər bir müctehid, daim bu fərqlilik və ziddiyyətləri diqqətə almalıdır. Buna əsasən xüsusi bir məsələ barəsində müctehidin verdiyi fətvanın zaman axarında dəyişməsi mümkündür. Ümumi qaydaya görə əgər mərcə təqlidin rəy və fətvası dəyişilərsə, keçmiş fətvasına yox, yeni fətvasına əməl etmək lazımdır.

Dünyasını dəyişən müctehidin verdiyi ilk fətvanın qüvvədə qalmasını ya ölümdən sonra (həqiqətləri kəşf etdikdən sonra) bu nəzərinin dəyişdiyini bilmirik. Ona görə ki, təkcə ölümdən sonra hansı rəyin daha dolğun olduğu üzə çıxır. Daha aydın desək müctehid ölümündən qabaq kitab əsasında fətva verirdisə, ölümündən sonra həqiqətin özü ona əyan olur.

Bunlarla yanaşı müctehidin fətvası ölümündən sonra etibarsız sayılmır. Əksər fəqihlərin nəzərincə ölən müctehidin müqəllidləri diri müctehidin icazəsi ilə ona təqlidi davam etdirə bilərlər. Hətta bəzi elm adamları meyit müctehidə “ibtidai təqlid”i icazəli bilirlər.

Ətreaflı cavab

İctihad bir sıra fərqli və dəyişkən elementlərə malikdir; o cümlədən ictihad mənbələri (Quran, sünnət, ağıl və s.) və yaxud onların mövzu və şərtləri (elm, müctehidin dini mətnlərdən çıxarışı və s.) bu qəbildən olan elementlərdəndir. Bir müctehid öz fətvaları qarşısında öhdədar və məsul olduğu üçün Allah dərgahında onlara görə cavab verməlidir. Deməli, müctehid daim ictihad və ünsürlərin dəyişkənliyini fətvalarında nəzərə almalıdır. Bu əsasla müctehidin bir məsələ barəsində rəyi zaman çərçivəsində dəyişkənliyə məruz qalır.

Bu o vaxtdır ki, müctehid diri və “istinbat” qüdrətinə malikdir. Eyni zamanda onun elmi hökmləri, mövzuları, onların şərait və qeydlərini, həmçinin şərait və qeydlərin dəyişkənliyini əhatə edir. Müctehid dünyasını dəyişdiyi və ya “istinbat” qüdrətini itirdiyi təqdirdə isə elementlərin dəyişkənliyini öz fətvalarında diqqətə ala (emal edə) bilməyəcəkdir. Bu motivdən əksər fəqihlərin rəyi budur ki, bu cür müctehidə "ibtidai təqlid" (yəni ona yeni təqlid etmək istəyənlər) düzgün deyil və diri vaxtında ona təqlid edənlər təqlidi davam etdirmək üçün diri müctehidin icazəsi şərtdir. Amma yeni məsələlərə görə diri müctehidə təqlid edilməlidir. Deməli, müctehidin fətvasının ölümündən sonra qüvvədən düşməsi fikri qəbuledilməzdir. Necə ki, bəzi məşhur alimlər, o cümlədən mühəqqiq Qumi, "Şərif əl-üləma" (Şeyx Ənsari) vəfat etmiş ələm müctehidə "ibtidai təqlid"i icazəli bilirlər.[1]

Bu məzmun (mərcə təqlidin diri olma şərti), şiə ictihadının diri və tədqiqatçı olmasına sübutdur ki,[2] nəinki fətvasının keçərli olmasından ötrü müctehid diri olmalı, bəlkə həyatdan əlavə istinbat qüdrətinə, ağıl və fikri sağlamlığa da sahib olmalıdır. Buna əsasən şüur və fikir sağlamlığını itirən müctehidə təqlid etmək olmaz.

Baxmayaraq ki, müctehidin keçmiş fətvaları sağlığında ona təqlid edən müqəllidlər üçün etibarlı (diri müctehidin izni ilə) və mütəxəssis nəzəri ünvanında əhəmiyyət və etibara malikdir, elm ocaqlarında dərslik olaraq alimlərin tədqiqat predmeti kimi istifadə olunur.

Yaxşı olar ki, cavabımızı əllamə Cəvadi Amulinin sözləri ilə təkmilləşdirək. O, bu temanın isbatında buyurur: "Vəfat etmiş müctehidə təqlidi davam etdirməyin düzgün olub-olmadığımı məsələsində müctehid və fəqihin vəfatı ilə fikir və rəylərinin aradan getməsi, bununla da ona təqlidin etibarsızlığı məsələsi mühüm çətinlik deyil. Çünki ölüm ruhun məhvi deyildir. Bəlkə ölüm ruhun bədəndən ayrılmasıdır. Ölən ruh yox, nəzarətçisini itirən bədəndir. Deməli, rəy sahibi ölməmişdir və ya ölən, rəy sahibi deyildir.

Beləliklə, müqəllidin diriliyində təqlid etdiyi müctehidə təqlidini davam etdirməsi məsələsi həllini tapmışdır.

Əsas çətinlik bundadır ki, ümumi bir qanun əsasında əgər müctehidin fətva və rəyi yenilənərsə, köhnə fətvasına əməl etmək olmaz. Bəlkə onun yeni fətvasına əməl edilməlidir. Müctehidin dünyadan köçəndən sonra (həqiqətləri kəşf etməklə) əvvəlki nəzərinin dəyişib-dəyişməməsi bizə məlum deyil. Ona görə ki, ölümdən sonra hansı rəyin düzgünlüyü məlum olur. Belə ki, müctehid diriykən fətvaları kitablardan çıxarış edirdisə, ölümündən sonra isə kitab, mədrəsə, hövzə söhbəti yoxdur. Bəlkə həqiqət onun üçün aydınlaşır. Görəsən bu şəxs vəfatından sonra keçmiş nəzərində qalmışdır yoxsa öldükdən sonra başqa bir məsələ onun üçün həllini tapmışdır? Bu əsas çətinlikdir.

Başqa bir şübhə müctehiddə olan mötəbər elmdir ki, müqəllidlər sözügedən elm əsasında mərcələrə təqlid edirlər. Bu sübutlu və nəzəri elm, kitab, sünnət, icma, nəzəri və əqli dəlillərdən istinbatla hasil olmuşdur. Yəni, ictihad üçün bir sira bünövrələr, həmçinin istinbat üçün əsaslı ictihad mənbələri mövcuddur ki, müctehid məlum əsasları və qaydaları o mənbələrdən çıxarış edərək fətva verir. Amma vəfatından sonra sözügedən mənbələrdən istifadəyə ehtiyac olmur. Bəlkə bütünlüklə nəzəri elm şühudi (həqiqi) elmə çevrilir. Mədrəsə elmi bağlanır, qəlb elmi zühur edir. Müzakirə edilən çətinlik bundadır ki, əgər diri müctehid üçün hər hansı bir məsələ kəşf və sühud vasitəsilə aydın olarsa, (mümkündür bu onun özü üçün sübut və dəlil olsun) başqaları da məlum məsələdə ona təqlid edə bilərlər ya yox?

Cavabında demək lazımdır ki, yalnız hövzəvi, terminoloji mənbə və köklərdən istinbat edən müctehidin fətvaları mötəbərdir. Amma əgər bir kəs nəfsi saflaşdırma sayəsində, mədrəsə, fiqh, üsul yolunu keçmədən şəri hökmlər onun üçün sabit olarsa, ona təqlid etmək olmaz. İntəhası müctehid özü həqiqəti kəşf etdiyi üçün yaxşı olar ki, öz fətvasına əməl etsin. Əlbəttə, əvvəli kəşf və şühudla başlayan elmlə, həyat boyu hövzəvi mənbə və əsaslardan istinbat olunan, ölümdən sonra isə vasitəsiz elmə çevrilən elm arasında fərq var. Hər bir surətdə fikir ayrılığı müctehidin vəfatından sonra (nəzəri elmi kəşf və şühuda çevrilməklə) yenə onun fətvasına əməl edilib-edilməməsi məqamındadır.

Vəfat etmiş müctehidin təqlidində qalmaq kimi məsələlərdə hədəf, bədənin elmə təsirində deyil, bəlkə can və ruhun elmdə rolu vardır. Ruh və can ölümdən sonra nəzəri elmi vasitəsiz elmə çevirir və bu elm öz növbəsində kəşf, şühud və nəfsi saflaşdırmaqla əlaqəlidir.[3]



[1] - Məhəmməd Həsən Nəcəfi, ("Sahibi- Cəvahir"), "Məcmə əl- rəsail" (Məhşi), səh. 13

[2] - Bu fikrin fayda və təsirlləri barəsində ətraflı məlumat üçün, "Diri müctehidə təqlidin faydaları"

[3] - "Qadın Cəlal və Camal aynasında", səh. 253- 255

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    109942 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    83629 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    61800 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    45187 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    34314 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    30925 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    23628 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...
  • islam sözünün mənası Ali- imran surəsinin 19- cu ayəsinə əsasən nədir?
    23343 Təzə kəlam
    İslam sözü lüğətdə "Allahın" müqabilində kamil surətdə təslim olmaq" deməkdir. Yəni heç bir qeyd və şərt olmadan ilahi qanunlara tabe olmaq. Din deyəndə isə "bəşəriyyətin bütün hallarda (ictimai və fərdi) ilahi qanunlara əsaslanması və Allahla insanların rabitəsi" başa düşülür. Bu səbəbdəndə bütün əsrlərdə peyğəmbərləri qəbul etmək onların gətirdiyi dinə (qeyd- ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    22736 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • Dünyanın ilk yaranmasını təşkil edən maddə nədir, Quran və hədislərin bu mövzuda nəzəri nədir?
    21343 Qədim kəlam
    Təbiət şünas alimlərinin bu mövzuda olan dəqiq nəzəriyyələri budur ki, varlığın ilk maddəsini təşkil edən ünsürlar bunu isbat edir ki, əslində fəzada dağılmış "sedyom"- ların təşkil olmasıyla yaranmışdır. Bu maddə uzun zamanlardan təqribiylə 13 milyard il şiddətli partlayış nəticəsində, hissələr və qismətlərə bölünmüşdür, günəş, ulduzlar, göy (səma) yer və...özlərinə məxsus ...