Ətraflı axtarış
Baxanların
7358
İnternetə qoyma tarixi: 2010/03/11
Sualın xülasəsi
Инсанын өз ишләриндә ихтијары вармы?
Sual
Инсанын өз ишләриндә ихтијары вармы?
Qısa cavab

Дәфәләрлә һәјатымызда өз ичәримиздә гәриб вә тәнһалыг јолларында галырыг. Һәм дә елә бир јол ки, орда һәрәкәт етмәкдән башга чарәмиз јохдур. Бу һәмән сабит вә әввәлҹәдән тәјин олунмуш һәјат јолудур. Јәни, милләт, аилә, бој, гәд-гамәт, гулаг вә саир.. мәсәләләрдә олдуғу кими. Амма, дәфләрлә олуб ки, ики јол арасында һејран вә сәрҝәрдан галырыг. Белә вәзијјәтдә зеһнимизә ҝәлән илк суал бу олур ки, нә едим вә һансы јолу ҝедим?

Бәли, “һансы”, “нәјә ҝөрә” вә “нә” кими кәлмәләр инсанын ихтијар саһиби олмасына дәлаләт едир. Лакин инсанын ихтијарынын әһатәси һаггында гејд етмәк лазымдыр ки, биз, нә бүтүн ишләримизин там сәбәби ола биләрик, нә дә бүтүн ишләримизи мәҹбур вә зәрури олараг јеринә јетиририк. Инсан, ишләринин бүтүн шәраит вә мүгәддәматлары арасында јалныз, нагис сәбәб олдуғуна бахмајараг, әҝәр һәмән нагис сәбәб олмаса, јәни, инсанын ихтијар вә ирадәси олмаса ондан иш баш вермәз. Бунунла да иш нәтиҹә вермәз.

Ətreaflı cavab

Инсандан баш верән һәр бир һәрәкәт каинатын варлыгларындан бири олуб, онун вүҹуда ҝәлмәси каинатын диҝәр варлыглары кими там бир сәбәбә бағлыдыр. Инсанын бу каинат варлыгларындан бири сајылмасы вә о варлыгларла бағлылығы олмасыны нәзәр алсаг, онун һәрәкәтинин диҝәр гисмләринә дә дәхаләти вар.[1]  Мәсәлән, инсанын једији бир тикә чөрәјин әлә, ајаға, ағыза, гүдрәтә вә ирадәјә еһтијаҹы олдуғу кими кәнардан чөрәјин олмасына вә онун әлә ҝәтирилмәсиндән өтрү лазым олан диҝәр шәраитләрә, о ҹүмләдән, заман вә мәкан кими сәбәбәләрә дә еһтијаҹы вар. Бу сәбәбләрин биринин олмамасы диҝәринин дә вүҹуда ҝәлмәмәсинә вә нәтиҹәдә ишин баш вермәмәсинә сәбәб олур. Јахуд да, бүтүн бу шәраитләрин олмасы ишин баш вермәси зәрурәтини гаршыја чыхарыр. Бу шәраитләри һамысы бирликдә “там сәбәб” адланыр.[2]

Белә олан һалда бизим һамымызын саһиби олан Аллаһ-таала ирадә едир ки, инсан ҝөрдүјү ишләрин һамысы онун өз ихтијарында олсун. Јәни, әҝәр һәр һансы бир һадисәнин баш вермәсиндән өтрү беш сәбәб лазымдырса, онлардан бири дә инсанын ирадәсидир. Фәрз едәк ки бир ишыг лампасынын јанмасындан өтрү лазым олан бүтүн шәраит, о ҹүмләдән, завод, сим, килид, лампа, електрик сајғаҹы, симин електрик шәбәкәсинә бирләшмәси, електрик ҹәрәјанынын симдә олмасы вә саир кими шәраитләрлә бирҝә лампанын јанмасындан өтрү инсанын ирадәси дә лазымдыр. әни, бүтүн бу шәраитләрин бизим јанымызда һазыр олмасы илә јанашы бизим ирадәмизлә ишығын јандырылмасы әсас сәбәбләрдән бири сајылыр. Ишығын бизим ихтијарымызла јандырылмасы һәмән ирадә адланыр. Аллаһ-таала да бу ишдә ишығын јанмасыны инсанын ихтијары вә ирадәси илә олмасыны истәјир. Нә гәдәр ки, инсан ишығы јандырмајыб, ишыг јанмаз. Инсанын ихтијары олдуғу ишләрдә бүтүн шәраитин олмасы илә јанашы инсанын да ирадәси бирликдә там сәбәб сајылыр. Бүтүн бунларла јанашы инсанын ирадәси бу сәбәбләрә нисбәтдә “имкан” сајылыр. Әввәлки мәсәләдә бүтүн шәраитләрин ҹәм олмасы ишығын јанмасына сәбәб олур, амма инсанын өз ихтијары илә лампанын дүјмәсини басмасы зәрури, јахуд ихтијары вә мүмкүн олан бир ишдир? Ҹаваб мәлумдур, бүтүн бу шәраитләри ҹәм олмасындан сонра инсанын өз ихтијары илә лампанын дүјмәсини басыб ишығы јандырмасы зәрури јох, мүмкүн олан бир ишдир. Бу сәбәбдән, инсанын һәр һансы бир ихиајры ишиндә, диҝәр сәбәбләр мәҹмуәсинин тәһәггуг тапмасындан сонра бу иши иҹра етмәси зәрури јох, мүмкүн олан бир ишдир. Бу әмәлә инсанын ихтијары јахуд ирадәси дејилир.

Инсанын садә вә инһирафа јөнәлмәјән ағлы да бу нәзәри гәбул едир. Чүнки биз өзүмүз мүшаһидә едирик ки, инсан Аллаһын она вердији гүдрәтлә бир сыра ишләри, о ҹүмләдән, јемәк, ичмәк, ҝетмәк вә ҝәлмәк, вә ја сағламлыг вә хәстәлик, бөјүклүк вә кичиклик кими мәсәләләри бир бириндән ајыра билир. Һисс үзвләри илә ајырд едилән биринҹи гисм ишләрдә инсан, әмр вә нәһј етмәк, јахуд тәрифләмәк ја писләмәк габилијјәтинә маликдир. Амма икинҹи гисм ишләрдә инсанын һеч бир вәзифәси јохдур.

Исламда әввәлләр әһли-сүннәт мәзһәбиндә инсанын әмәлләри һаггында ики нәзәријјә мөвҹуд иди.  Бу дәстәләрдән бир инсанын бүтүн әмәлләринин јалныз Аллаһын ихтијарында олуб, инсанын исә мәҹбур олмасыны гәбул едир вә инсанын ихтијар саһиби кими дәјәрләндирмирдиләр. Диҝәр дәстә исә инсанын бүтүн әмәлләрини там шәкилдә ихтијари билиб, онларын һеч бирисинин Аллаһ-таалаја аидијјаты олмамасына мөтәгид идиләр.  Лакин, Гуранын заһири тәлиминә ујғун олан, Пејғәмбәрин (с) Әһли-Бејтинин тәфсиринә әсасән, инсан өз әмәлиндә ихтијар саһибидир. Амма, там мүстәгил дејил. Аллаһ-таала инсандан әмәли онун өзүнүн ихтијары илә истәјир. Башга сөзлә десәк, Аллаһ-таала инсанын әмәлини онун там сәбәбәләриндән бири сајылан ихтијары илә бирликдә истәјир. Инсанын әмәли зәрури олан һалда онун инсандан баш вермәси тамамилә ихтијарладыр. Јәни, әмәл диҝәр сәбәбләрә нисбәтдә зәрури олдуғу һалда, онун сәбәбләриндән бири олан инсана нисбәтдә ихтијары вә мүмкүн олан бир иш сајылыр.[3]

Даһа чох мүталиә үчүн бах:

1-Инсаншүнаслыг, Мәһмуд Рәҹәби, 5-6-ҹы фәслләр.

2-Амузеш фәлсәфә, Мисбаһ Јәзди, 2-ҹи ҹилд, 69-ҹу дәрс.

3- Әдл Илаһи, Муртәза Мүтәһһәри



[1] Сәбәб ики нөвдү. Ја мәлулун ( сәбәб олунмушун) вүҹуда ҝәлмәсинә кифајәт едир вә диҝәр гисмәтләрә еһтијаҹ јохдур. Башга сөзлә десәк, сәбәби фәрз етмәклә мәлулун вүҹүда ҝәләмәси зәрури олур. Бу сәбәбә “ там сәбәб” дејилир. Јахуд сәбәб бир нөвдүр ки мәлулун онсуз вүҹуда ҝәлә билмәмәсинә бахмајараг, тәкҹә бу сәбәб вүҹуда кијфаәт етмир вә диҝәр сәбәбләрә дә еһтијаҹы вардыр. Бу тәрздә, сәбәби “нагис сәбәб” адландырырлар.

[2] Тәбатәбаи сејјид Мүһәммәд Һүсејн, Исламда шиә, сәһ-78.

[3] Тәбатәбаи сејјид Мүһәммәд Һүсејн, Исламда шиә, сәһ-79.

Başqa dillərdə Q tərcümələr
Baxışlarınız
şərh sayı 0
Dəyəri daxil edin
misal : Yourname@YourDomane.ext
Dəyəri daxil edin
Dəyəri daxil edin

Mövzui təbəqələşdirmə

Təsadüfi suallar

  • Bəzi ayələrdə insanların fani olması, bəzilərində isə ruhun əbədi və diri qalması deyilir. Bunların hansı düzdür?
    5662 Qədim kəlam
    İnsan öləndən sonra ruhunun əbədi qalmasına dəlalət edən ayələr olduqca çoxdur və onların məzmun və dəlalətində heç bir münaqişəyə yer yoxdur. Onlardan biri olan “Ali-İmran” surəsinin 169-cu ayəsində deyilir: “Onlar (şəhidlər) Pərvərdigarlarının yanında ruzi yeyirlər.” Əlbəttə, bir çox əqli və nəqli dəlillər də bu ayələri dəstəkləyir, yəni ...
  • Bədr və Təbuk müharibələrində Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih) övlanı və ya məsləhəti tərk etmişdimi?
    5727 عصمت
    Müsəlman alimlərindən bir qrupu inanır ki, hər hansı bir mühüm hadisə barəsində Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih)-ə vəhy gəlməsəydi, o həzrət öz ictihadı (nəzəri) üzündən qərar qəbul edirdi. Əlbəttə, o həzrətin qərarlarının övləviyyətin (daha üstün olan şeyin) və ya məsləhətin əksinə olması mümkün idi. Bədr və Təbuk ...
  • Aya əxlaqla düşüncənin rabitəsi vardırmı?
    4825 Əməli əxlaq
    Əxlaq başqa elmləri kimi iki hissəyə bölünür:A: Əməli B: Nəzəriyyə. Əxlaqa aid qanun və məsələləri öyrənməyin bir başa düşüncəylə rabitəsi vardır; yəni hər nə qədər insanın düşüncə qüvvəsi yüksək ...
  • İkinci iş barəsinə fətva vardırmı? Ümumiyyətlə ikinci işin olması dünyapərəstlikdir?
    5340 Nizamlar hüquq və əhkam
    Şəriət baxımından ikinci iş (vəzifə) üçün heç bir maneə (qadağa) yoxdur. İslam dini və müqəddəs şəriət tərəfindən məzəmmət olunan dünyapərəstlik, dünyaya bağlılıq, mənəviyyat və axirətdən uzaqlıqdır. Belə bir şeyin bir işdə tapılması mümkündür. Bəzən bir iş və az gəliri olan insanlararast gəlinir ki, dünyaya daha çox bağlı olurlar. Bir halda ...
  • Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alih)-in nəzərindən başqalarına hədiyyə verməyin qayda-qanunları hansılardır?
    4874 Əməli əxlaq
    Peyğəmbəri-əkrəm (səlləllahu əleyhi və alih)-in əməli rəftar və davranışlarından biri başqalarına hədiyyə vermək və başqaları da hədiyyə verdikdə onu qəbul etmək idi. Amma o həzrətdən nəql olunan rəvayətlərə əsasən, bu iş insanın özü və başqaları üçün əzab-əziyyətə, məşəqqətə səbəb olmamalıdır. Çünki bu işdə əsas məqsəd ülfət və ...
  • Bu doğrdur ki, insanın dörd ruhu var?
    6641 انسان شناسی
    Ruh kəlməsinin irfan, fəlsəfə və əxlaq mövzusunda müxtəlif mənalarda istifadəsi var; irfan baxımından ariflər bu etiqaddadırlar ki, insan dörd məqamdan yəni, ruh, qəlb, xəyal və təbiət məqamlarından bəhrələnir. Əxlaq baxımından əxlaq alimləri bu nəzərdədirlər ki, insan müxtəlif qüvvələrdən təşkil olunmuş məcundur. Onların arasında dörd əsas qüvvə yəni, ...
  • Digərlərinə nahaq təkfir (küfrdə təqsirləndirmə) və lənətin təsiri və şərii hökmü nədir?
    4768 Əməli əxlaq
    Bizim dini təlimlərdə, digərlərinə nahaq təkfir nisbəti və lənətləməkdən çəkindirməkdən əlavə, İslam dini heç kəsə belə bir icazəni verməyibdir. Din rəhbərlərimizdən də rəvayətlərimiz var ki, deyir: Əgər bir şəxs, lənətə layiq olmayan şəxsi lənətləsə, bu lənət, lənət edən insanın özünə qayıdır. ...
  • İslam dininin sülh və barışıq və ya döyüş və narahatlıq dini olmasını açıqlayın.
    11108 Təzə kəlam
    İslam dini barışıq, sülh və əmin- amanlıq dini olmasını təsdiq edərək buyurur: "Ey iman gətirənlər! Hamınız sülhə və barışığa tərəf gəlin. Şeytanın addımlarından uzaq olun. Oizin açıq aşkar düşməninizdir".Amma bunu da diqqət yetirmək lazımdır ki, bəziləri şeytanın yolunu gedərək özü zülm etməklə bərabər başqalarını da bu yola ...
  • Kərbəla şəhidlərinin cəsədləri neçə gündən sonra və kimlər tərəfindən dəfn olunubdur?
    9611 تاريخ بزرگان
    Tarix və məqtəl kitablarının yazdığına əsasən, İmam Hüseyn (ə)- ın pak bədəni və Kərbəla şəhidlərinin pak cəsədləri, Məhərrəmin on ikinci gününün sonu (on üçüncü gecə) Kərbəla yaxınlığında çadır qurub və orada yaşayan Bəni Əsəd qəbiləsinin bir dəstəsi tərəfindən dəfn olunmuşlar. ...
  • Qızıl kişiyə niyə haramdır?
    18298 Əhkam və hüquq fəlsəfəsi
    Kişinin qızıldan istifadə etməsi üçün, elmi nəzərdən dağıdıcı nəticələr qeyd olubdur ki, əsəb sisteminin qıcıqlanması[1], leykositin (ağ qan cisimciyi)[2] həddən artıq çoxalmasını buna misal vurmaq olar.Amma bu məsələyə diqqət etmək lazımdır ki, elm insanın sağlamlığını öhdəsinə alıbdır, ...

Ən çox baxılanlar

  • Oğlan və qızın arasında dügzün cinsi əlaqə necə olmalıdır?
    150620 Nizamlar hüquq və əhkam
    Qısa cavab: İslam dininin nəzərinə əsasən qadın və kişi bir- birlərini təkmilləşdirən varlıqdırlar. Allah- Taala bunları elə yaratmışdır ki, bu iki məxluq bir- birlərinin aramlıqlarını bərpa edirlər. həmçinin bununla yanaşı bir- birlərinin bütün cinsi istəklərini təmin etsinlər. İslam dini bu ehtiyacların halal yolla ödənməsi üçün ailə qurmağı (müvəqqəti ...
  • Hacət və diləklərimizə çatmaq üçün ən tez qəbul olunan dua hansıdır?
    122056 Əməli əxlaq
    Baxmayaraq ki, bir çox dualar İmamlardan hacətlərin qəbul olması üçün rəvayət olunmuşdur ki, onların mətnini burada gətirmək mümkün deyildir. Bunun üçün də onlardan bir neçəsi ki, daha çox əhəmiyyət daşıyır adlarına işarə edirik. Təvəssül duası. Fərəc duası. ...
  • Şiələrin namazı əliaçıq və əhli- sünnənin əlibağlı qılmasının səbəbi nədir?
    103296 Nizamlar hüquq və əhkam
    On iki İmama (ə) inanan insanlar Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) sünnəsinə əməl etsinlər deyə, namazı əliaçıq qılırlar. Onların bu şəkildə namaz qılmasına əsas verən çoxlu sayda rəvayətlər vardır. Həmin rəvayətlərdə Peyğəmbər (s) və İmamların (ə) namaz qılarkən əlləri açıq və yan tərəflərə bitişik şəkildə olduğu göstərilir. ...
  • Aya kişinin ixtiyarı vardır ki, istədiyi halda qadının hər hansı bir yerindən istifadə etsin, əgər güc vasitəsiylə olsa belə?
    97861 Nizamlar hüquq və əhkam
    Səlamun ələykum. Aşağıdakı cavablar müctəhidlərin dəftərxanalarından verimişdir: Həzrət Ayətullah Xamineinin dəftərxanası: Cavab 1 və 2. Qadının tamam olaraq kişini razı salması, o demək deyildir ki, kişi əxlaqa uyğun olmayan, çox məkruh və yaxud bir iş görə ki, qadının əziyyət olmasına səbəb olsun. Qadının tamam şəkildə ərini razı salması o deməkdir ...
  • Qadın kişinin cinsi əlaqə istəyini rədd edə bilmərmi?
    80807 Nizamlar hüquq və əhkam
    Əziz islam Peyğəmbərinin (s) və Əhli- beytin (ə) hədis və rəvayətlərində qadın və kişinin yaxınlığı barəsində mətləblər budur ki, onlar bir- birlərinin haqqlarına riayət etməlidirlər.[1] Bu hüquqlar yaxınlıq etmənin iki tərəfini göstərir. Bir rəvayətdə kişiyə belə deyilir: “Müstəhəbdir ki, kişi yaxınlığı rahatlıq, fasilə və ...
  • Həyat yoldaşının öz razılığı ilə onunla arxadan əlaqədə olmağın hökmü nədir?
    64778 Nizamlar hüquq və əhkam
    Möhtərəm mərcə təqlid alimləri buyurublar: “həyat yoldaşı ilə arxadan əlaqədə olmağın çox şiddətli kərahəti var”[1] Kərahət də bu mənadədər ki, bu əməl Allah dərgahında bəyənilməz bir əməldir. Amma, bu iş görülməsə daha yaxşıdır. Lakin, bu əməli edənə heç bir günah yazılmır. Diqqət etmək lazımdır ...
  • Qızdırma xəstəliynə görə oxunan dua var?
    48012 Hədis elmləri
    Dua mənbələrində Nur duası adı ilə belə bir dua nəql olunur və bu dua qızdırma xəstəliyinin sağamasında çox təsirlidir. Duanın mətni budur: (tər.) “Nur verən Allahın adı ilə; nur verən Allahın adı ilə ki, nur verir; Nurda olan Nur Allahın adı ilə, hər şeyin təqdir və ölçüsünü ...
  • Saqqal və bədən tüklərini kəsməyin hökmü nədir?
    36275 Nizamlar hüquq və əhkam
    Ülgüc və ya üz qırxan maşınla yalnız üz tüklərini (saqqalı) dibindən qırxmaq[1] (belə ki, başqaları - onun üzündə saqqal yoxdur – deyə) ehtiyat vacibə görə caiz deyil.[2] Əlbəttə, saqqalın bir hissəsini belə kəsmək, onu tam kəsmək hökmündədir.
  • Müvəqqəti evlənməinin sözləri nədir?
    35510 Nizamlar hüquq və əhkam
    Müvəqqəti əqdin (mütənin) oxunmasından ötrü bir neçə şərt lazımdır: 1.Müvəqqəti əqdin oxunması; bu mənada ki, müvəqqəti evlənmədə təkcə qadınla kişinin bu əmələ razı olmaları kifayət etməz. Əqdin oxunması xüsusi kəlmələrlə bu əməlin inşa olunmasının niyyəti ilə oxunmalıdır. 2.Ehtiyat vacib budur ki, ərəb dilində düzgün qaydada oxunmalıdır. Əgər ...
  • Niyə duaların çoxu yağış yağan zaman qəbul olur?
    35117 Əxlaq fəlsəfəsi
    Dua oxunması tövsiyə olunan vaxtlardan biri yağış yağan zamandır; Quran ayələri və rəvayətərdən istifadə etməklə sübut etmək olar ki, yağış, Allahın rəhmət nişanəsidir. İndiki Allahın rəhmət qapısı açılıb, duanın qəbul olması üçün daha çox ümidli olmaq lazımdır. ...