بازدید
867
آخرین بروزرسانی: 1397/04/19
خلاصه پرسش
هنگامی که خدا موجودی را می‌آفریند، آیا چیزی از خودش کم می‌شود؟! اگر پاسخ، منفی است، آیا این به معنای همان «تصادف» و «صدفه» نیست؟!
پرسش
آیا وقتی خدا موجودی را می‌آفریند چیزی از خودش کم می‌شود؟ اگر جواب منفی است، آیا این به معنای صدفه نیست؟
پاسخ اجمالی
یکی از مسائل مهم در مباحث خداشناسی، بیان چگونگی پیدایش جهان از ناحیه خداوند است که یکی از دشوارترین مباحث فلسفی و کلامی بوده و با عنوان «ربط حادث به قدیم» شناخته می‌شود.
 مسلّم آن است که رابطه خداوند با جهان به این معنا نیست که واقعیت خداوند، با اشیا یکی شود، در آنها نفوذ و حلول کند و یا پاره‌‌هایی از واقعیت خداوند جدا شده و به اشیا بپیوندد.[1] چنان‌که رابطه‌ی خداوند با جهان مانند رابطه بنّا با ساختمان نیست که اگر سازنده پس از بنای ساختمان از بین برود تأثیری در وجود ساختمان ندارد.
از دیدگاه معرفت اسلامی، وجود و هستی(هستی مستقل) منحصر در ذات متعالی خداوند بوده و ماسوی الله و هرآنچه غیر خداست، نشانه، آیه، نمود و ظهور و تجلی خداوند می‌باشد.[2]
در این مورد(رابطه خداوند با جهان)، هر چند نمونه دقیق دیگری وجود ندارد و در حقیقت باید گفت:
ای برون از وهم و قال و قیل من
خاک بر فرق من و تمثیل من
ولی برای تقریب به ذهن، می‌توان چند مثال ساده را – با وجود برخی تفاوتها - ارائه کرد:
 نمونه اول: رابطه منبع الکتریسیته با روشنایی لامپ که این روشنایی، لحظه به لحظه محتاج منبع الکتریسیته است. به عبارتی خداوند نیز نوری است که «نور السماوات و الأرض» و «منوّر النور» بوده و تمام هستی‌ها وابسته به اوست.
نمونه دوم: رابطه «قدرت ذهن انسان» با «تصویرهای ذهنی» که «تصویرهای ذهنی» در «عالم ذهن»، تنها با توجه اولیه و نیز ادامه توجه ذهن پدید می‌‌‌آیند[3] و اگر حتی لحظه‌‌‌ای، توجه ذهن از آن صورت ذهنی برداشته شود، دیگر از آن صورت ذهنی خبری نخواهد بود؛ به همین جهت اهل معرفت در مورد خداوند می‌‌‌گویند:
به اندک التفاتی زنده دارد آفرینش را
اگر نازی کند در هم فرو ریزند قالب‌ها[4]
دلیل فلسفی این مطلب نیز روشن است؛ زیرا بر اساس مبانی حکمت متعالیه نیاز و وابستگی به خداوند در نهاد و ذات همه‌ی ممکنات و مخلوقات نهفته است، بلکه ماهیت و ذات ممکنات عین فقر الی الله است.[5]
بنابراین با این‌که رابطه‌ی خداوند با جهان آفرینش موجودات به معنای کم شدن چیزی از خداوند نیست، در عین حال موجب صُدفه نخواهد بود.
توضیح این‌که صُدفه عبارت است از: این‌که فرض کنیم حادثه‌‏اى خود بخود بدون آن‌که چیزی در وجود او دخالت داشته باشد، به وجود آید. یکى از ضروریات عقل امتناع صدفه و اتفاق است.[6] در میان دانشمندان جهان از آغاز تاریخ جهان، کمتر افرادى وقوع صدفه را می‌پذیرند جز آنچه به برخی فلاسفه یونان قدیم نسبت داده شده و مشخص نیست که این نسبت تا چه اندازه صحیح است.
اعتقاد به صدفه و اتفاق و نفى قانون قطعى علیت و معلولیت، مستلزم این است که هیچ‌‌گونه نظم و قاعده و ترتیبى در کار جهان قائل نشویم و هیچ چیز را شرط و دخیل در هیچ چیز ندانیم و پیدایش هیچ حادثه‌‏اى را مربوط به هیچ امرى ندانیم و بین اشیا هیچ رابطه‌‏اى قائل نشویم و این مستلزم این است که خط بطلان روى تمام علوم بکشیم؛ زیرا هر علمى عبارت است از: بیان مجموعه‏‌اى از قواعد و نظامات جهان؛ در حالی‌که اگر پیدایش یک حادثه بدون علت جایز باشد، باید در هر وقت و تحت هر شرطى وقوع هر حادثه‌‏اى را انتظار داشت، و در هیچ وقت و تحت هیچ‌گونه شرایطى اطمینان به وقوع نیافتن هیچ حادثه‌‏اى نمی‌توان پیدا کرد، و این به معنای خط بطلان کشیدن روى تمام علوم است.[7]

[1]. ر. ک: 11908.
[2]. ر. ک: 4639.
[3]. شاید یکی از معانی این جمله‌ی معروف پیامبر(ص) که فرمود: «هر کس خود را شناخت خدا را شناخته است»، همین معنا باشد.
[6]. توضیح این‌که از نظر فلاسفه، صدفه و اتّفاق، و به تعبیرى دیگر تصادف، به هیچ وجه وجود ندارد و آنچه بشر آن‌را به نام تصادف می‌نامد، واقعاً از نوع تصادف نیست، بلکه با سایر علل و معلولات و مقدّمات و نتایج، کوچک‌ترین تفاوتى از لحاظ ماهیّت ندارد. بیان مطلب این است که کلمه تصادف در دو مورد استعمال می‌شود:
یکى در مورد پیدایش حادثه‌‏اى بدون علّت فاعلى، یعنى این‌که فرض کنیم پدیده‌‏اى که نبود و پدید شد، خودبخود و بدون تأثیر هیچ عاملى پدید شد. این نوع از تصادفات از طرف همه‌ی مکتب‌‌ها، اعمّ از الهى و مادّى، مردود است. مادّیین نیز در خلقت عالم چنین فرضى را نمی‌پذیرند.
مورد دیگر استعمال این کلمه این است که فرض شود نتیجه‌‏اى از مقدّمه‌‏اى پیدا شود که مقدّمه او نیست و از مقدّمه‌‏اى نتیجه‌‏اى پیدا شود که آن نتیجه، نتیجه این مقدّمه نیست، بلکه نتیجه طبیعى مقدّمات دیگر است که وجود نیافته است. مثلًا اگر شما از تهران سوار اتومبیل شوید و راه تهران- قم را پیش گیرید و بعد از دو سه ساعت به قم برسید، هرگز نمی‌گویید با اتومبیل در این راه، راه افتادم و تصادفاً به قم رسیدم؛ زیرا لازمه طبیعى این نوع سیر و حرکت، رسیدن به قم است. ولى اگر دوستى قدیمى داشته باشید که سال‌ها است او را ندیده‌‏اید و در وقتى که به قم می‌روید ابدا در فکر او و در جست‌وجوى او نیستید، همین‌‌که در بین راه تهران و قم ناگهان رفیق خودتان را دیدید می‌گویید در بین راه قم و تهران تصادفاً به هم رسیدیم.
پس تصادف و اتّفاق امرى نسبى است؛ یعنى نسبت به کسى که بی‌اطّلاع از جریان‌ها است تصادف است، امّا نسبت به کسى که آگاه بر متن جریانات است و به همه اوضاع و شرایط احاطه دارد - و در واقع نسبت به متن واقع- به هیچ وجه تصادف و اتّفاقى در کار نیست. این است که می‌گویند: «یقول الاتّفاق جاهل السّبب»؛ یعنى آنچه اتّفاق و تصادف نامیده می‌شود نسبت به جاهل به اسباب و علل اتّفاق و تصادف است، نه نسبت به عالم و محیط بر جریانات.
از این‌جا معلوم می‌شود که براى ذات بارى تعالى و در حقیقت باید بگوییم از نظر متن واقع و نفس‌الامر، تصادف و اتّفاقى در کار نیست. پس این‌که گفته می‌شود «اگر قائل به خدا باشیم باید قبول کنیم که حوادث جهان طبق طرح قبلى و قابل پیش‌بینى بوده و تصادف و اتّفاق در کار نبوده و نقشى نداشته است، و حال آن‌که علوم براى تصادف و اتّفاق نقش مؤثّر و مهمّى قائل‌‏اند» سخنى بیهوده است. این تصادف نسبت به ما که جاهل به مجموع علل و اسبابیم، تصادف است، نه نسبت به خداوند که خالق و آفریننده کلّ است و محیط بر همه اسباب و اوضاع و احوال و علل و شرایط است». ر. ک: مطهری، مرتضی، مجموعه ‏آثار، ج ‏1، ص 520 -522، تهران، صدرا.
[7]. ر. ک: همان، ج ‏6، ص 542.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

  • لفظ امام در روایات به چه معنا آمده است؟
    6369 لغت شناسی 1388/11/21
    در تعریف لغوی امام گفته شده است: " به هر کس که به او اقتدا شود و در امور پیش قدم باشد، امام گفته می شود.[1] در قرآن کریم امام به پیشوایان باطل و هم به پیشوایان حق اطلاق شده است.[2] ...
  • چرا با وجود تصریح قرآن بر حلیت ازدواج با اهل کتاب، برخی از فقهای شیعه، قول به حرمت ازدواج دائم با ایشان را داده‌اند؟
    5094 شرایط ازدواج موقت 1394/09/30
    خداوند در قرآن می‌فرماید:‌ «... و براى شما حلال شده، [ازدواج با] زنان پاکدامن از مسلمان، و زنان پاکدامن از کسانى که پیش از شما، کتاب [آسمانى‏] به آنان داده شده، به شرط آن‌که مهریه آنها را به ایشان بدهید...». اهل سنت و تعدادی از فقهای شیعه، براساس ...
  • آیا حمزه عموی پیامبر اسلام (ص) ازدواج کرده و دارای همسر و فرزند بود؟
    13054 تاريخ بزرگان 1391/03/18
    حضرت حمزة بن عبد المطلب، عموی پیامبر اسلام (ص) ازدواج کرده، و دارای همسر و فرزند بود، البته فرزندانش در زمان حیات پدر از دنیا رفتند. این که پیامبر اکرم فرمود عمویم گریه کنندگانی ندارد و از منزلش صدای گریه شنیده نمی شود، منافاتی با ازدواج ...
  • اگر مرجع تقلیدی بیهوش شود، تقلید از او جایز خواهد بود یا خیر؟
    550 بیشتر بدانیم 1397/07/18
    بیهوش شدن مرجع تقلید موجب نمی‌شود تقلید از وی صحیح نباشد. ضمائم: پاسخ دفاتر مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است:[1] حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (مد ظله العالی): مجرد آنچه در سؤال آمده خللی در مسأله تقلید ایجاد نمی‌کند. حضرت آیت ...
  • آیا لباس نجس با خشکشویی پاک می شود؟
    11868 ماشین های لباس شویی 1386/08/13
    از نظر اسلام لباس نجس بعد از بر طرف شدن عین نجاستاز آن فقط با آب مطلق (آبی که مضاف نباشد) پاک می گردد. در توضیح المسائل آمده است: "آب با چهار شرط، چیز نجس را پاک مى‏کند: اول: آن که مطلق باشد، پس آب مضاف مانند گلاب و عرقِ ...
  • چرا شهادت یک مرد با شهادت دو زن مساوی است ؟
    27060 بیشتر بدانیم 1385/09/09
    احکام و قوانینی که از سوی خداوند برای بشریت وضع شده است مطابق نظام تکوین و حقایق جهان هستی و ساختار وجودی انسان است. از آنجا که ساختار وجود جسمی و روحی زن با مرد متفاوت است، وظایف، تکالیف و احکام این دو نیز مساوی نیست. یکی از تکالیف ...
  • معنی اینکه خداوند بعضی از بندگانش را فراموش مى کند چیست؟
    17590 پروردگار. نامها و ویژگی ها 1386/05/30
    خداوند متعال در قرآن مجید، چهار بار نسیان بندگان را به خود نسبت داده است چنانکه در آیه ای می فرماید: "امروز آنها را فراموش می کنیم همانگونه که آنها لقای چنین روزی را فراموش کردند. " این آیه و آیات مشابه آن مؤید این مطلب است که در آخرت ...
  • انگشترم را نذر حرم امام رضا(ع) کردم، ولی انگشترم گم شد، تکلیف چیست؟
    5488 عهد، نذر و سوگند 1392/04/19
    اگر در نگهداری انگشتر کوتاهی نکرده‌اید، چیزی به عهده شما نمی‌باشد. ضمائم: پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است:[1] حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای (مد ظله العالی): در فرض مرقوم وظیفه‌اى نسبت به نذر ندارید. حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی ...
  • منظور از تردّد خدا چیست؟ مگر خدا کارهایش قطعی و اراده‏اش «کن فیکون» نیست؟
    7947 حقانیت مرگ 1389/09/14
    در این جا تردد به معنای شک و تردد برای خدای متعال نیست؛ چون چنین چیزی امری محال است، بلکه تردد در این جا به معنای تعظیم و بزرگداشت مؤمن است. همان طوری که انسان اگر به کسی علاقه داشته باشد ...
  • آیا سوت زدن بد است؟ و اخلاقاً چگونه است؟
    17231 معیار شناسی (دین و اخلاق) 1391/05/18
    در مورد سوت کشیدن در متون دینی دو نگاه وجود دارد. از یک نگاه کاری ناپسند و مذموم شمرده شده، اما از زاویه دیگر عملی مباح است. در این مختصر به آیه‌ای از قرآن و نیز چند روایت در این زمینه اشاره می‌شود. 1. قرآن ...

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    887164 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    548456 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    426072 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    413354 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    389949 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    369426 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    334493 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    319795 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    314648 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    310110 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...