بازدید
512
آخرین بروزرسانی: 1398/04/16
 
کد سایت fa95470 کد بایگانی 111891 نمایه معنای «خنّس»، «جوار» و «کنّس» در قرآن
طبقه بندی موضوعی تفسیر
خلاصه پرسش
معنا و مصادیق «خنّس» و «کنّس» در سوره تکویر و نیز «جوار» که در سوره‌های دیگر نیز وجود دارد چیست؟ و آیا شامل سیاهچاله‌ها نیز می‌شود؟
پرسش
سلام؛ معنای «خنّس»، «جوار» و «کنّس» چیست؟ و آیا آیات 15 و 16 سوره تکویر میتواند اشاره به سیاهچاله ها داشته باشد؟
پاسخ اجمالی
قرآن کریم در آیاتی از سوره تکویر به بخشهایی از نظام جهان هستی سوگند یاد میکند و به عنوان نمونه در آیات پانزده و شانزده میفرماید: «فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ».
مشتقات ریشه «خنس» میتوانند در معانی گوناگونی؛ مانند «جمع شدن»، «تأخیر انداختن»،[1] «کنار رفتن» و «پنهان شدن»،[2] مورد استفاده قرار گیرند.
کلمه «جوار» جمع «جاریه» به معنای «کشتی» بوده و مصدرش «جرى» به معناى حرکت سریع است،[3] و در این آیه تشبیه اجرام آسمانی به کشتىهایی است که در دریا روان هستند.
مصدر «کَنْس» به معناى «نهان شدن» است؛[4] و از اینرو برای توصیف داخل شدن حیواناتی مانند آهو به درون لانه مخفی‏شان از این واژه استفاده میکنند. [5] واژه «کُنَّس» نیز ناظر به ویژگی «پنهان شوندگی» ستارگان است.
اما در اینکه مصداق این واژهها چیست؟ بسیارى از مفسران معتقدند که این واژگان اشاره به پنج سیاره منظومه شمسى(عطارد، زهره، مریخ، مشترى، و زحل) دارد که با چشم غیر مسلح دیده میشوند.[6] برخی هم میگویند مقصود همه ستارگان یا سیّارات است که هنگام دمیدن صبح اندک اندک کم سو و مخفی میشوند و منظور از «جرى»، حرکت شبانگاهی آنان بوده، و مراد از «کنوس» نیز غروب کردن هر یک در مغرب مخصوص به خود است.[7]
این تفسیر با این قرینه تقویت میشود که در ادامه، این آیات را میخوانیم: «وَ اللَّیْلِ إِذا عَسْعَسَ وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ» لکن چون ستارگان بعضى سیار و بعضى ثابتاند، آنهایى که سیار و در حال حرکتاند(زحل، مشترى، مریخ، زهره و عطارد)، با صفاتى که در سوگندها آمده(خنوس، جری و کنوس) مناسبت بیشترى دارد؛ زیرا اینها در حرکتشان بر حسب آنچه ما میبینیم استقامت و بازگشت و اقامت دارند، استقامت دارند براى اینکه حرکتشان از نظر زمان شبیه هم است، و بازگشت دارند؛ چون انقباض و تأخر و خنوس زمانى دارند، و اقامت دارند، چون در حرکت استقامتى و رجعتى خود زمانى توقف دارند، گویى آهوى وحشی‏اند که زمانى در آشیانه خود اقامت میکند.[8]
برخی از مفسران اما معتقدند؛ «الْخُنَّسِ»، موصوفى را مینمایاند که ویژگی آن - بقرینه آیات بعد - نهان شدن، و انقباض است، و «الْجَوارِ الْکُنَّسِ»، دو ویژگی مستقلی است که سوگند به آن خورده شده است. با این نگاه، آوردن صفت «الجوار » بعد از «الخنس»، میتواند بیان خاص(سیارات) بعد از عام(تمام ستارگان) باشد؛ زیرا در آیه، قرینه‌‌اى براى تطبیق صفت «الخنّس» بر سیارات وجود ندارد.
البته واقعیّت آن است که تمام ستارگان به نوعی در حال حرکتاند و این واقعیت در قرآن نیز مورد اشاره قرار گرفته است:
«وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ لَها»؛ خورشید به سمت قرارگاه خود حرکت میکند.
«وَ کُلٌّ فِی فَلَکٍ یَسْبَحُونَ»؛[9] و هر یک از ستارگان در مسیری شناورند.
و از اینرو نیازی نیست تا میان سیارات منظومه شمسی و دیگر ستارگان تفکیک نماییم.
فاء تفریع: «فَلا أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ...» قرینه‏ای است که این قسم راجع به آیات قبل است، و اوصاف «بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ» که اوصافى لازم و ذاتى هستند، نه اسمهاى فاعل حدوثى، با حالت و وضع عارضى ستارگان هنگام دمیدن صبح کمتر تطبیق میکند.
با توجه و دقت به این دو قرینه به نظر میرسد که این سوگند شاهد و راهنمایى براى اثبات آیات قبل و سوگند پس از ذکر مدّعا باشد.
برداشت دیگر از این آیه این است که:
هر کدام از این اوصاف، بیانگر نوعى از تغییر صور و تحول و ظهور و اختفاء، و قبض و بسط جرم ستارگان است. اینگونه تغییرات، مورد بحث و دقت دانشمندان فیزیک نجومى و ستاره‏شناسى پیشرفته میباشد، چنانکه با کشف و مشاهده انواع تشعشعها و رنگهاى طیفى و درجات حرارت ستارگان به چگونگى عناصر و مقدار جرم و ساختمان و تغییرات درونى آنها پی‏برده‏اند و از این طریق به نتایج ارزنده‏اى درباره مراحل تحول و مقدار عمر ستارگان رسیده‏اند. با اینگونه محاسبات، معلوم شده است که ستاره‏هایى مانند افراد اجتماع، در حال رشد و تکامل و ستارگانى در حال نقصان و زوال هستند و همه در خط سیر تحوّل با سرعتهاى مختلف حرکت میکنند، هر ستاره‏اى که سنگین‏تر و نورانیتر است، عنصر درونى آن(ئیدروژن) سریعتر از ستارگان سبکتر مصرف میشود و زودتر میمیرد. دانشمندان ستاره‏شناس هر گروهى از ستارگان را بر حسب تشعشع و رنگهاى طیفى که نمایاننده مقدار حرارت و وضع خاص تحوّل آنها است به نام حیواناتى خوانده‏اند: «غولهاى سرخ، ... کوتوله‏هاى سفید» که با تغییر صورت و رنگ، نام آنها نیز تغییر میکند. گروهى از ستارگان را تپنده گویند؛ زیرا قشر سطحى آنها مانند ضربان نبض آهسته و منظم است و پیوسته بالا و پائین میرود. مدت تغییر و وضع تپش انواع ستارگان تپنده مربوط به مقدار سنگینى جرم و درخشندگى آنها است. گروهى از چند ساعت تا چند سال، گروهى بین شش ساعت و یک روز، یک روز تا یک هفته، و چند هفته تا یک سال تغییر میکند. همه این تحوّلات و تغییرات را معلول چگونگى عناصر و فعل و انفعالهاى آنها میدانند. علل و شرایط اصلى این تغییرات هنوز مجهول است. آخرین دوره این تغییرات را ستاره‏هایى مینمایاند که شعاع آنها از حدود متعارف کاسته شده؛ چون جرم آنها کوچک و شعاعشان سفید است، به نام کوتوله‏هاى سفید خوانده‏اند. گویند اینها آخرین مرحله زندگى را می‏نمایانند که پس از آن سرد و ویران میشوند».[10]
قرآن با این تشبیهات لطیف و بلیغ(بِالْخُنَّسِ الْجَوارِ الْکُنَّسِ)، ستارگان یا گروهى از آنها را چون آهوان و حیواناتى مینمایاند که خود را به تدریج جمع میکنند و به عقب میکشند و در نهانگاه خود پنهان میشوند و فروغى از چشمشان نمایان است. یا مانند کشتى نور در فضا رواناند. شاید «الکنّس» نمایاننده آن گروهى از ستارگان باشد که به آخرین مرحله تحول و عمر رسیده‏اند.[11]
به هر حال گویا قرآن مجید میخواهد با این سوگندهاى پر معنا و آمیخته با نوعى ابهام، اندیشه‏ها را به حرکت در آورد و متوجه وضع خاص و استثنایى این سیارات در میان خیل عظیم ستارگان آسمان کند، تا بیشتر در آن فکر کنند و به عظمت پدیدآورنده این دستگاه عظیم آشناتر شوند.[12]
اما اینکه آیا میتوان این آیات را ناظر به سیاهچالهها نیز دانست، ابتدا باید گفت که سیاهچاله را ناحیهای از فضا میدانند که آثار گرانشی آن، چنان نیرومند است که هیچ چیز - حتی نور و تابشهای الکترومغناطیسی - نمیتوانند از میدان گرانش آن بگریزد و هر آنچه داخل آن شود جذب آن شده و قدرت بیرون آمدن از آنرا نخواهد داشت.
این ویژگی با معانی پنهان شدن، کمسو شدن و انقباضی که برای واژههای «خنّس» و «کنّس» در کتابهای لغت گفته شده، همخوان است؛ لذا این احتمال نیز وجود خواهد داشت که سیاهچالهها نیز از مصادیق این آیات باشند، اگرچه به دلیل ناشناخته بودن این موجودیت فضایی در گذشته، مفسران در تفاسیر خود از آن یاد نکرده باشند.
در نهایت باید گفت با هر تفسیری که از این واژهها داشته باشیم، مفسّران جواب این سوگندها را آیه «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِیمٍ» گرفته‏اند.
 
 

[1]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص 300، دمشق، بیروت، دارالقلم‏، الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق. 
[2]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، محقق، مصحح، میر دامادی، جمال الدین،‏ ج 6، ص 71، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع، دار صادر، چاپ سوم، 1414ق؛ قرشی، سید علی اکبر، قاموس قرآن، ج ‏2، ص 308، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ ششم، 1371ش.
[3]. المفردات فی غریب القرآن، ص 194.
[4]. قاموس قرآن، ج ‏6، ص 153.
[5]. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج ‏3، ص 138، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1360ش؛ لسان العرب، ج ‏6، ص 198.
[6]. قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، ج ‏20، ص 236، قاهره، دار الکتب المصریة، چاپ دوم، 1384ق.                 
[7]. ر. ک: آلوسی، سید محمود، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق، عطیة، علی عبدالباری، ج ‏15، ص 262، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، 1415ق.
[8]. طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ‏20، ص 217، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ترجمه، موسوی همدانی، سید محمد باقر، ج ‏20، ص 355- 356، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، 1374ش.
[9]. یس، 38 – 40.
[10]. ر. ک: پیدایش و مرگ خورشید فصل «غولهاى سرخ خورشید»، «کوتوله‏هاى سفید و احتضار خورشید»؛ ویلیام فاولر، مجموعه جهان، بخش دوم، جنس جهان، منشأ عنصرها.(نقل از پرتوی از قرآن).
[11]. طالقانی، سید محمود، پرتوى از قرآن، ج ‏3، ص 182- 185، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، 1362ش.
[12]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج ‏26، ص 189- 191، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374ش.           
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    882054 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    544293 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    422711 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    408701 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    385653 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    367788 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    331501 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    312789 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    310330 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    308459 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...