Әсас терминләр: дин, секулјаризм, сијасәт

Мөвзу: Секулјаризмин әсаслары

6575-ҹи суал: Секулјаризм тәрәфдарларынын әсас мүддәалары һансылардыр?

Гыса бахыш:

Дини сијасәтдән ајыран секулјар фикирләр әсасән, ики гисмә бөлүнүр:

Дин вә мәзһәбиндән асылы олмајараг һәр бир секулјар фикирли инсанын әсасландығы мүддәалар.

Јалныз мүсәлман дүнјасына хасс секулјар тәфәккүр тәрзи вә бурада хүсуси олараг Иранда формалашан секулјар дүнјаҝөрүшү әсаслары.

Изаһ:

Секулјаризм тәфәккүрүнүн тарихин мүәјјән дөнәми вә елми-мәдәни шәраитлә әлагәдар јаранмасына бахмајараг, онун өз тәрәфдарларынын бир сыра фәлсәфи иддиа вә етигади дәлилләри вардыр. Онларын дини сијасәтдән ајыран әсас дәлилләри ики гисмә бөлүнүр:

1. Дин вә мәзһәбиндән асылы олмајараг һәр бир секулјар фикирли инсанын әсасландығы мүддәалар.

2. Јалныз мүсәлман дүнјасына хасс секулјар тәфәккүр тәрзи вә бурада хүсуси олараг Иранда формалашан секулјар дүнјаҝөрүшү әсаслары.

Биринҹи гисмә аид оланлар нечә әсас шөбәјә ајрылыр: 1) Дин затән сијасәтлә ујғун дејил. 2) Динин өзүнәмәхсус ганунлары вә шәраитә ујғун тәләбләри вар. 3) Дин сабит, дүнја исә дәјишәндир.

Икинҹи гисим исә бир әсас үзәриндә дурур: Шәриәт иҹтимаи идарәчилијә гадир дејил.

Бурада һәр ики тәрәфин дәлил вә әсасларыны, гыса да олса, дәјәрләндирәҹәјик.

Биринҹи гисмин мүддәа вә ҹаваблары:

1. Дин затән сијасәтлә ујғун дејил.

Онлар[1] белә иддиа едирләр ки, һәр бир шејин өзүнә хасс маһијјәт вә заты вардыр вә о ҹүмләдән, дин дә затән сијасәтлә фәргләнир. Бу бахымдан “дини сијасәт” сүни ағаҹ кими тәравәтсиздир.

Ҹаваб:

Сијасәт маһијјәтҹә ҹәмијјәтин идарәси јөнүмүндә характеризә олунур вә дин исә Аллаһ-таала тәрәфиндән бәшәријјәти әбәди сәадәтә јетирмәк үчүн нәзәрдә тутулуб. Буна әсасән, “дини сијасәт” ҹәмијјәти өз чәрчивәсиндә әбәди сәадәтә јөнәлдән идарә системидир вә бурада дини сијасәтдән ајыран һеч бир ујғунсузлуг ҝөрүнмүр.

2. Динин өзүнәмәхсус ганун вә шәраитә ујғун тәләбләри вар.

Бәзиләри дејир ки, дини дәјәрләр бир сыра өзүнәмәхсус тәләбләрә табедир вә онларын вастәси илә истәнилән идејаны һәјата кечирмәк олмаз. Һалбуки сијасәт вә ҹәмијјәтин идарәсиндә белә һаллар тәбиидир. Белә исә дин сијасәт алминдә әсас сечилә билмәз.[2]  

Ҹаваб:

Һәр шејдән әввәл бурада дини-шәри тәләбләрин нә олдуғу ајдынлашмалыдыр. Һөкм вә ганунлар һәр саһә үзрә, о ҹүмләдән, диндә дә үч гисмә бөлүнүр:

1) Сабит һөкмләр: О һөкмәләрә дејилир ки, һәр бир һалда дәјишмәздир. Мәсәлән, зүлм һарам вә әдаләти горумаг ваҹибдир вә онлары позмаға иҹазә верилмир.

2) Асылы һөкмләр: О һөкмләрә дејилир ки, һәр һансы бир мане илә үзләшмәјинҹә, гүввәдән дүшмүр. Мәсәлән, сәбәбсиз јалан данышмаг олмаз, амма киминсә (мүсәлман шәхс) ҹаныны бу јолла горумаг мүмкүн олдуғу сурәтдә она иҹазә верилир.

3) Шәраитлә әлагәдар һөкмләр: О ганунлара шамилдир ки, шәраитлә әлагәдар гүввәјә минир. Мәсәлән, ҹәза нөвләри мүәјјән ганунсузлуглара јол верилдији заман иҹра олунур.

Бүтүн бунларын Исламда мүхтәлифлијинә бахмајараг, әсасән, сабит ганунлар әксәријјәт тәшкил едир. Ону да билмәлијик ки, сабит вә шәраитлә әлагәдар дәјишән бүтүн бу һөкмләр динин јалныз сијаси шөбәсиндә јох, бүтүн саһәләрдә өзүнү ҝөстәрир. Јәни, әксәријјәт тәләб олунан һөкмләр ҹәмијјәтдә тәтбиг олунур. Һәр һалда бүтүн ганунлар әсасыны горујараг шәраитәлә әлагәдар дәјишә вә ја бири диҝәринә үстүн тутула биләр. Манеәләр өзләри дә мүхтәлиф формаларда заһир олур вә онларын ән мүһүмү ики һөкмүн ејни вахтда гаршы-гаршыја дурмасыдыр. Белә мәсәләләр фигһин “тәзаһүми-әһкам” бөлмәсиндә арашдырылыр вә бир һөкмүн диҝәри үзәриндә үстүнлүјү вә ја әһәмијјәти нәзәрә алынараг һәр һансы мане арадан галдырылыр. Һәтта шәриәтдә чыхыш јоллары үчүн һөкм вә мәсләһәтләр дә тәбәгәләрә бөлүнүр. Мәсәлән, ејни вахтда бир фәрдин ҹаны вә ја малынын тәһлүкәси заманы онун ҹанынын горунмасы мәсәләси әһәмијјәт кәсб едир.

Гысасы, шәриәтин шәраитә ујғун һөкм вә ганунлары бүтүн саһәләри, о ҹүмләдән, сијаси мәсәләләри дә әһатә едир. Мәсәлән, һәр кәсин һәр һансы вәзијјәтдә сечдији вәзифәсинә ујғун мејарлар тәјин олунуб вә бурада сијаси саһә дә мүстәсна дејил.

3. Дин сабит, дүнја исә дәјишәндир.

Секулјаризмдә дини сијасәтдән ајыран ән мүһүм мүддәа динин сабит, дүнјанын исә дәјишкәнлијидир ки, ону хүласә шәкилдә белә изаһ етмәк олар: Динин мүгәддәслији онун сабит вә дәјишмәзлијинә зәманәт верир. Дүнја исә даим дәјишәндир вә онун варлыглары да дәјишир. Буна әсасән, дини дүнја ишләриндә бүнөврә сечмәк олмаз.

Ҹаваб:

Габагда гејд олунанлара әсасән, секулјаризм тәрәфдарларынын мүддәаларында ики мүһүм гүсур вардыр ки, һәр икиси әсассыз мүһакимәләрә сөјкәнир.

Әввәла, дејилән мүддәаны елә үмуми јүрүдүрләр ки, ҝуја, диндә дәјишә билән һеч бир өлчү јохдур. Һалбуки биз јухарыдакы гејдләримиздә диндә дәјишән өлчүләрә тохундуг вә белә нәтиҹә алдыг ки, дин инсанын маһијјәти илә әлагәдар сабит, асылы вә дәјишән өлчүләр ҝөтүрүр.

Икинҹи гүсур одур ки, дүнја дәјишәндир вә ҝуја, дүнјада сабит бир шеј јохдур. Һалбуки, каинат вә дүнјанын низам-интизамы дәјишмәз ганунаујғунлуглара әсасланыр вә онда нисби вә заһири дәјишикликләр дә мөвҹуддур. Дүнјанын сабит вә дәјишән низамына ујғун динин дә сабит вә дәјишән ганун-гајдалары вардыр.

Икинҹи гисмин мүддәа вә ҹаваблары:

Шәриәт иҹтимаи идарәчилијә гадир дејил.

Бәзиләри динин сосиоложи ганун касадлығыны иддиа едәрәк онун мүасир дөврә ҹаваб вермәдијини ирәли сүрүр. Белә бир иддиа, ҝуја, шәриәтлә елмин ујғунсузлуғундан әмәлә ҝәлиб. Белә ки, иртиҹа дөврү тәлим формасынын мүасир заманда бир рола малик олмасы садәлөвлүк сајылыр. Мәсәлән, бу фикрә мөтәгид олан зијалылардан биринин нәзәринә диггәт јетирәк: “Шәриәтин ганун-гајда вә өлчүләри о заманын ибтидаи һәјат тәрзи сүрән тајфа вә гәбиләләри үчүн нәзәрдә тутулуб... О дөврүн иҹтимаи гурулушу, базар, аилә-мәишәт мәсәләләри, елм-сәнәт, гуруҹулуг ишләри вә һөкумәт үсул-идарәси буҝүнкү кими дејилди. Солтан вә ја фәгиһин һөкмү елми кәшф вә наилијјәтләрин јерини тутумушду, һарада бир мүшкүл мәсәлә гаршыја чыхсајды, о саһә үзрә фигһ үчүн тәзә мөвзу ачылырды. Мәсәлән, мөһтәкирлик, зинакарлыг, оғурлуг, фитнә-фәсад вә с. һаллары үчүн шәриәтдә тәјин олунан ејни һөкмләр тәтбиг олунурду вә елә ҝүман едирдиләр ки, ҹинајәткарлығын көкүнүн кәсилмә јоллары мәһз бунлардыр. Ән нормал мүдиријјәт вә идарә үсуллары фәгиһин һөкмләри илә мәһдудлашырды вә о дөвр ҹәмијјәтин мүасир елми тәлим-тәрбијә гајдалары вә јени мүдиријјәт үсулларындан тамамилә узаг иди. Һеч тәсәввүр етмәк олармы ки, елм вә сәнәтин бу гәдәр инкишаф етдији, тиҹарәт вә сијасәтин бүтүн дүнјаны башына алдығы бир заманда бу ҝүн фәгиһ үсул-идарә гајдалары нормал бир систем кими ирәли сүрүлсүн?!...”[3]

Ҹаваб:

Адәтән, белә јанлыш тәсәввүрләр Исламын христианлыгла мүгајисәсиндән ирәли ҝәлир вә беләләри фәгиһин елми әһатәсиндән вә Исламын елмә бахышындан хәбәрсиздирләр. Ислам шәриәти инсан вә иҹтимаијјәтлә әлагәдар һәр һансы мәсәләјә даир мүәјјән сабит вә дәјишән өлчүләр ирәли сүрүр, һәмчинин онун фәрд вә күтләнин идарәсиндә өзүнәмәхсус ганунлары вардыр. Бир дә ки, јени мәсәләләрин һәлли јолунда “иҹтиһад” үсулу һәмишә фәгиһин үзүнә ачыгдыр. Бу үсул даим динин инсан вә ҹәмијјәтлә рабитәсини горујур, шәриәтдә стабиллик јарадыр вә һәр һансы тәрәгги вә инкишафла әлагәдар јени мәсәләләри ҹавабландырмаг инмканы јарадыр.

Амма фәгиһин һөкм јүрүтмә даирәсинә ҝәлдикдә исә бүтүн елми вә гејри-елми саһәләрин она аидијјаты нәзәрдә тутулмур, һәр саһә үзрә мүтәхәссисин кәшф вә нәзәрләри онун үчүн бир мәнбәјә чеврилир вә чох вахт шәриәтин дәјишән һөкмләри бунлара әсасән мүәјјәнләшдирилир.[4]

Демәли, нә фәгиһин дөвраны гуртарыбдыр демәк олар, нә дә фәгиһә мүраҹиәт мүасир дөврлә видалашмаг демәкдир. Әслиндә, фәгиһ үсул-идарәси елми инкишаф сајәсиндә динин әсас һәдәфи олан сәадәтә доғру тәрәгги демәкдир.