جستجوی پیشرفته
بازدید
12158
آخرین بروزرسانی: 1398/04/18
خلاصه پرسش
دلیل اندیشمندان سکولار بر سکولاریسم چیست؟
پرسش
دلیل اندیشمندان سکولار بر سکولاریسم چیست؟
پاسخ اجمالی
ادله آنها بر نفى سیاست دینى به دو دسته قابل تقسیم است:
الف) دلیل‌هایى که هر سکولارى می‌تواند به آن تمسک کند، چه خود را مسلمان شمارد، چه مسیحى و چه ملحد.
ب) ادله‌اى که سکولارهاى مسلمان، و به طور خاص، ایرانى براى سکولاریسم بیان کرده‌اند.
در گروه اول چند دلیل مهم وجود دارد: 1. تفاوت ذات سیاست و دین، 2. گزاره‌هاى دینى، قضایاى اقتضایى، 3. دین ثابت و دنیاى متغیّر. در گروه دوم نیز به یک دلیل می‌توان اشاره کرد: عدم کارآیى مدیریت فقهى.
پاسخ تفصیلی
هر چند زمینه‌هاى خاص فرهنگى - تاریخى بستر سکولاریسم را مهیّا کرد، ولى اندیشمندان سکولار براى ادعاى خود دلیل‌هاى فلسفى - کلامى نیز اقامه کردند. ادله آنها بر نفى سیاست دینى به دو دسته قابل تقسیم است:
الف) دلیل‌هایى که هر سکولارى می‌تواند به آن تمسک کند، چه خود را مسلمان شمارد، چه مسیحى و چه ملحد.
ب) ادله‌اى که سکولارهاى مسلمان، و به طور خاص، ایرانى براى سکولاریسم بیان کرده‌اند.
در گروه اول چند دلیل مهم وجود دارد: 1. تفاوت ذات سیاست و دین، 2. گزاره‌هاى دینى، قضایاى اقتضایى، 3. دین ثابت و دنیاى متغیّر.
در گروه دوم نیز به یک دلیل می‌توان اشاره کرد: عدم کارآیى مدیریت فقهى.
ما در این‌جا به اختصار این دلیل‌ها را تبیین و ارزیابى خواهیم کرد:
1. تفاوت ذات سیاست و دین
گروهى از سکولارها با تأکید بر ذات‌گرایى(Essentialism) گفته‌اند: هر چیز ذات و ماهیت مخصوص به خود دارد و ذات دین متفاوت با ذات سیاست است؛ از این‌رو، «سیاست دینى» مانند «چوب آهنى» امرى محال و یافت نشدنى است.
در جواب باید گفت: ماهیت سیاست، اداره امور جامعه و ماهیت دین، راهنمایى انسان از سوى خداوند متعال به سوى سعادت واقعى است. با این وصف، «سیاست دینى» یعنى اداره جامعه بر اساس معیارها و ارزش‌هاى دینى تا تأمین کننده سعادت واقعى بشر باشد. پس هیچ مانع عقلى در تحقق «سیاست دینى» وجود ندارد.
2. گزاره‌هاى دینى، قضایاى اقتضایى
برخى گفته‌اند: گزاره‌هاى دینى از قبیل قضایاى اقتضایى است که نمی‌توان از آن رهنمود مشخصى در هر حادثه خاص به دست آورد، در حالی‌که سیاست و اداره جامعه به چنین رهنمودهاى معیّنى نیاز دارد، پس دین نمی‌تواند در سیاست به عنوان مرجع یا راهنما مطرح شود.[1]
براى توضیح این ادعا باید مراد از قضایاى اقتضایى را روشن ساخت. احکام و قضایا را در هر حوزه، از جمله دین، به سه دسته قابل تقسیم هستند:
1. احکام سببى: احکامى است که در تمام شرایط به یک شکل باقى می‌ماند؛ مانند «ظلم حرام است»، یا «عدل واجب است» که در هیچ شرایطى این احکام تغییر نمی‌کند.
2. احکام اقتضایى: احکامى است که در صورت عدم برخورد با مانع به شکل خاصى می‌باشد؛ مانند «راست‌گویى واجب است»، که اگر با مانعى مواجه شود و مثلاً راست‌گویى موجب از بین رفتن جان کسى باشد، واجب نخواهد بود.
3. احکام تابع شرایط: احکامى است که در هر شرایطى به شکل خاصى تحقق می‌یابد، به عنوان مثال؛ تنبیه بدنى بدون دلیل امرى نادرست است، ولى در مقام جلوگیرى از انحراف اخلاقى می‌تواند امرى درست باشد.
هر چند، همه این اشکال سه‌گانه در دین قابل تصور، بلکه موجود است، اما بیشتر احکام شرعى از قبیل قضایاى اقتضایى هستند که در صورت عدم برخورد با مانع به شکل خاصى می‌باشند.
ولى باید توجه داشت که این امر اختصاص به دین، یا احکام دین در حوزه سیاست ندارد، بلکه هر مجموعه قانونى به همین صورت است؛ یعنى اکثریت قضایاى آن اقتضایى است. و به طور کلى نمی‌توان قانونى وضع کرد که در آن وظیفه افراد در هر مسئله جزئى به صورت خاص مشخص شده باشد. قانون همواره به صورت کلى وضع می‌شود و این کلیات ممکن است در مواجهه با موانعى تغییر و تبدیل شود. موانع متصوّر، متنوّع است، ولى شاید مهم‌ترین و شایع‌ترین آن موردى است که اجراى یک حکم مانع از اجراى حکم دیگر شود. در این مورد که از آن در فقه اسلامى به «تزاحم احکام» یاد می‌شود، معیارى براى ترجیح یکى از دو حکم بر دیگرى وجود دارد و آن این‌که حکم مهم‌تر را بر حکم کم اهمیت‌تر باید رجحان داد و آن‌را برگزید. از سوى دیگر، در شرع ضوابطى براى اهمیّت بیان شده است، از جمله حفظ جان افراد از حفظ مال آنها مهم‌تر است.
کوتاه سخن، آن‌که اقتضایى بودن ویژگى اکثریت قوانین است، و اختصاص به احکام دین ندارد و آنچه براى روشن شدن وظیفه در هر مورد می‌توان انجام داد - یعنى تعیین معیار براى حالات مختلف - کارى است که در دین انجام شده است. پس از این جهت مانعى در وجود احکام دینى یا سیاست دینى وجود ندارد.
3. دین ثابت و دنیاى متغیّر
مهم‌ترین دلیل سکولارها بر عدم مرجعیت دین در امور سیاسى، معضل ثبات دین و تغییر دنیا است. حاصل استدلال آنها را این‌گونه می‌توان بیان کرد: دین، امرى مقدس است و امور مقدس ثابت و بدون تغییر می‌باشند، در حالی‌که دنیا دائم در حال تغییر و تحوّل است و مناسبات موجود در آن پیوسته دگرگون می‌شود، با این وصف دین نمی‌تواند در اداره دنیا کارآیى و مرجعیت داشته باشد.
اگر به آنچه در گذشته آمد توجه شود، آشکار می‌گردد که در این استدلال دو نقصان وجود دارد که مجموع آنها مغالطه‌اى را در پیش داشته است. کاستى اول آن است که تصور شده در دین هیچ‌گونه عنصر متغیّر وجود ندارد و ما در جای خود[2] تبیین کردیم و نتیجه گرفتیم که دین براى بُعد ثابت هویت انسان رهنمودهاى جهان شمول و براى چهره متغیّر این موجود آموزه‌هاى موقعیتى دارد. در جُستار بعدى ضمن توضیح چگونگى پیدایش عناصر جهان شمول و موقعیتى در اسلام، نحوه ارتباط آن دو در ساحت‌هاى مختلف حیات بشر را در قالب «نظریه اندیشه مدوّن» بیان خواهیم کرد.
کاستى دوم استدلال مزبور در این است که ادعا کرده دنیا متغیّر است، گویا هیچ امر ثابتى در دنیا وجود ندارد و تمام هویت آن در گذر ایام دستخوش دگرگونى می‌شود. در حالی که دنیا، به تبع انسان، داراى جلوه‌اى ثابت و ماندنى است که جوهر روابط موجود در آن‌را تشکیل می‌دهد و افزون بر این، از بُعدى متحوّل برخوردار است که به شکل روابط ارتباط دارد. با این وصف دین و دنیا هر یک داراى ابعادى ثابت و جنبه‌هایى متغیّر هستند و هر بخش از دین ناظر به بخش متناظر از آن در دنیا می‌باشد.
4. عدم کارآیى مدیریت فقهى
برخى با پذیرش کارآیى مدیریت فقهى در گذشته، آن‌را امرى پایان یافته دانسته و روزگار معاصر را زمان مدیریت علمى اعلام کرده‌اند. زیربناى این بیان اعتقاد به ناسازگارى فقه و علم، یا به تعبیر دیگر دین و دانش، است. گویا دین در متن نادانى شکل گرفته و در روزگار علم رخت برمی‌بندد.
از این‌رو، می‌گویند: «سامان‌بخشى و مشکل‌زدایى و فراغت آفرینى فقه، مخصوص جوامعى ساده و تحوّل و تشعّب نایافته بود که روابطى ساده و حاجاتى اندک آدمیان را به یکدیگر پیوند می‌داد ... قانونمندى حیات جامعه و بازار و خانواده و حرفه و حکومت هنوز کشف نشده بود و فرمان سلطان و فقیه به جاى فرمان علم نشسته بود و لذا گمان می‌رفت هرجا مشکلى رخ دهد به سر پنجه احکام فقهى گشوده خواهد شد. براى محتکران حکم فقهى هست تا احتکارشان را ریشه‌کن کند، زانیان، راهزنان، مفسدان، گران‌فروشان و دیگر نابکاران نیز هر کدام با حکم فقهى درو یا دارو خواهند شد. هنوز روش علمى حلّ مسائل و مدیریت علمى جامعه، اندیشه‌اى نا آشنا بود. مدیریت مألوف و معروف، مدیریت فقیه بود و بس. لکن امروزه مگر می‌توان انکار کرد که غوغاى صنعت و تجارت و غبار روابط تیره سیاسى جهان را فقه فرو نمی‌نشاند و تحوّل عظیم مشکلات بشر امروز را فقه مهار نمی‌کند؟!».[3]
این نوع برخورد نتیجه‏ مقایسه اسلام با مسیحیت از یک‌سو، غفلت از توانایی‌هاى فقه از سوى دیگر و بی‌توجهى به تأکید اسلام در بهره‌گیرى از علوم در زمینه‌هاى گوناگون از جهت دیگر است.
فقه اسلامى با توجه به وجود عناصر جهان شمول و موقعیتى در آن در بُعد ثابت و متغیر حیات فرد و جامعه می‌تواند راهنما و مرجع باشد. وجود روش اجتهاد که شیوه‌اى معیار براى فهم دین است، هم صحت و اتقان برداشت‌هاى دینى را تأمین می‌کند و هم امکان پاسخ به پرسش‌هاى جدید را فراهم می‌آورد. از طرف دیگر، کاربرد فقه و مراجعه به آن به معناى طرد علوم و دانش‌ها نیست، بلکه به تناسب هر موردى باید به دانش‌هاى لازم در آن زمینه مراجعه کرد و در حوزه آموزه‌هاى متغیّر دین، این علم است که نقش اصلى را در نحوه تحقّق عناصر جهان شمول ایفا می‌کند.[4]
پس نه زمان مراجعه به فقه گذشته و نه رجوع به فقه مانع بهره‌گیرى از علوم می‌باشد، بلکه در واقع مدیریت فقهى به کارگیرى توانایی‌هاى دانش بشرى در رسیدن به اهداف و آرمان‌هاى دینى است.[5]

[1]. ر.ک: عادل ظاهر، الاسس الفلسفییة للعلمانیة، ص 178؛ واعظى، احمد، حکومت دینى، ص 70.
[2]. ر. ک: (دین، ثبات و تغیر)، پاسخ 10.
[3]. سروش، عبدالکریم، قصه ارباب معرفت، ص 54 - 55.
[4]. ر.ک: هادوى تهرانى، مهدى، مبانى کلامى اجتهاد، ص 403 – 404؛ هادوى تهرانى، مهدى، ولایت فقیه، ص 61 - 64.
[5]. برای مطالعه بیشتر، ر. ک: هادوى تهرانى، مهدى، ولایت و دیانت، قم، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، چاپ دوم، 1380ش.؛ هادوى تهرانى، مهدى، باورها و پرسش‌ها، قم، مؤسسه فرهنگى خانه خرد، چاپ اول، 1378ش.
 
ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    922970 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    611682 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    545735 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    450608 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    434845 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    386036 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    383565 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    372591 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    337569 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    325334 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...