جستجوی پیشرفته
بازدید
241
تاریخ بروزرسانی 1396/01/26
خلاصه پرسش
«خدایا به فضلت ایمان آوردیم و نه به عدلت!» آیا چنین عبارتی منطبق با آموزه‌های اسلامی می‌باشد؟!
پرسش
آیا دعای «خدایا به فضلت ایمان آوردیم و نه به عدلت» دارای سند معتبر می‌باشد؟
پاسخ اجمالی
عین چنین عبارتی را نمی‌توان در آیات و روایات دید، علاوه بر آنکه معنای صریح و اولیه چنین عبارتی نیز از جهت مبانی عقیدتی پذیرفتنی نیست؛ چون ما باید به همه اسماء و صفات الهی ایمان داشته باشیم و نه تنها به بخشی از آن که به نفع ماست!
با این وجود، چنین عبارتهایی می‌تواند کنایه‌ای از یک واقعیت دیگر باشد که ما می‌توانیم بدون آنکه اجرای عدالت خدا را ستمی بپنداریم،  همراه با خشوع و عشق در دعاهایمان از پروردگار بخواهیم که نسبت به کردار ما با دیده فضلش بنگرد و نه با ترازوی عدلش:
«اللَّهُمَّ إِنْ تَشَأْ تَعْفُ عَنَّا فَبِفَضْلِکَ، وَ إِنْ تَشَأْ تُعَذِّبْنَا فَبِعَدْلِکَ فَسَهِّلْ لَنَا عَفْوَکَ بِمَنِّکَ، وَ أَجِرْنَا مِنْ عَذَابِکَ بِتَجَاوُزِکَ، فَإِنَّهُ لَا طَاقَةَ لَنَا بِعَدْلِکَ، وَ لَا نَجَاةَ لِأَحَدٍ مِنَّا دُونَ عَفْوِکَ»؛[1]
خدایا! اگر بخواهی می‌توانی با فضل و رحمتت ما را ببخشی، و اگر بخواهی می‌توانی با عدالتت ما را مجازات کنی! منتی بر ما بگذار و عفو آسانی را نصیب ما کن! و از ما بگذر و از عذابت ما را رهایی بخش! ما طاقت اجرای عدالتت را نداریم و هیچ یک از ما هم نمی‌تواند بدون آنکه تو او را ببخشایی، نجات یابد!
حال باید دید که تفاوت عدل و فضل چیست؟ آیا عدل خداوند از فضل اوست؟
برای دریافت پاسخ؛ نخست لازم است تعریفی از هر یک از عدل و فضل الهی داشته باشیم. واژه «عدل» در لغت به معناى «میانه‌روى» و اجتناب از افراط و تفریط است. ولی در علم کلام و عقاید در معانی مختلفی به‌کار می‌رود؛ مانند تعادل و تساوى و عدم تبعیض؛ وقتى که استحقاق‌ها مساوى باشند، رعایت حقوق دیگران در مقابل ظلم و... .[2]
امام علی(ع) عدل را این‌گونه معنا می‌فرماید: «الْعَدْلُ یَضَعُ الْأُمُورَ مَوَاضِعَهَا»؛[3] عدالت هر چیزی را در جایگاه مناسب آن قرار می‌دهد.
معنای این سخن آن است که در جهان تکوین و تشریع، هر چیزی موقعیت و جایگاه مناسب و در خور خود را دارد و عدل آن است که این تناسب رعایت گردد و هر چیزی در جای مناسب خود قرار گیرد. این معنا جامع‌ترین معنای عدل است و معانی دیگر عدل را هم در بر می‌گیرد.
بنابر این، معنای اجمالی عدالت الهی آن است که خداوند با هر موجودی آن‌چنان که شایسته اوست، رفتار کند و آن‌را در موضعی که در خور آن باشد، بنشاند و چیزی را که مستحق آن است به او عطا کند.[4]
بر اساس این معنا از عدل، علما می‌گویند: خداوند هم دارای عدل تکوینی است، هم عدل تشریعی و هم عدل جزایی. «عدل تکوینی» به این معناست که خداوند در جهان خلقت به هر موجودی به اندازه شایستگی و قابلیت او نعمت داده است و به اندازه ظرفیت و شایستگی هر شیء به او وجود و کمال اضافه کرده است.
«عدل تشریعی» به این معناست که تکالیفی که خدا به وسیله پیامبران بر مردم نازل کرده است، بر پایه عدل و دادگری است.
و نیز «عدل جزایی» به این معناست که خدا در روز قیامت میان افراد به عدل داوری می‌کند و حق کسی را تباه نمی‌کند؛ یعنی میان افراد نیکوکار و بدکار به یکسان داوری نمی‌کند و پاداش هر کس را متناسب با اعمال او می‌دهد.[5]
اما فضل به معنای برتری و مزیّت و زیادی است.[6] و فضل خدا، اعطای خداوند است بر اساس کَرَم او نه آنچه شایستگی بندگان است.[7] بر این اساس خواجه نصیر طوسی می‌گوید: «ثواب از فضل خداست و عقاب از عدل او».[8]
یک بخش فضل و رحمت خداوند، همگانی و عام است و همه بندگان و همه عالم را شامل می‌شود و بخش دیگر فضلی است که تنها به مؤمنان اختصاص دارد به این دو معنا در قرآن نیز اشاره شده است.[9]
نتیجه: دو صفت عدل و فضل خدا هنگامی که با هم استفاده شوند، معنای مستقلی خواهند داشت و خداوند با هر یک از این صفات به گونه‌ای مستقل  و متفاوت از دیگری نسبت به بندگان رفتار خواهد نمود. همچنین هیچ‌کدام از این صفات از دیگری ناشی نمی‌شود نه عدل خدا از فضل اوست و نه فضل او از عدل.
 

[1]. علی بن الحسین(ع)، الصحیفة السجادیة، دعای دهم، ص 60، قم، دفتر نشر الهادی، چاپ اول، 1376ش.
[3]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة، محقق: صبحی صالح، حکمت 437، ص 553، قم، هجرت، چاپ اول، 1414ق.
[4]. سعیدی مهر، محمد، آموزش کلام اسلامی، ج 1، ص 315، کتابفروشی طه، 1381ش.
[5]. سبحانی، جعفر، محمدرضایی، محمد، اندیشه اسلامی، ج 1، ص 115 – 116، قم، دفتر نشر معارف، 1385ش.
[6]. ابن فارس، أحمد، معجم مقاییس اللغة، ج ‌4، ص 508، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، چاپ اول، 1404ق؛ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن‏، ص 639، بیروت، دار القلم‏، چاپ اول، 1412ق.
[7]. سجادی، سید جعفر، فرهنگ معارف اسلامی، ج 3، ص 1420، دانشگاه تهران، 1373ش.
[8]. طوسی، خواجه نصیرالدین، آغاز و انجام، با مقدمه، شرح و تعلیقات حسن زاده آملى، حسن، ‏ص 71، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى، ‏چاپ چهارم‏، 1374ش.
[9]. بقره، 243، 251؛ آل عمران، 152.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    736048 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    468460 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    327551 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    319500 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    308018 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    273774 حقوق و احکام 1387/12/04
    پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است: [1] حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی): اگر ناخن کاشته شده قابل برداشتن نبوده یا ازاله آن مستلزم ضرر و مشقّت باشد ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    260225 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    259182 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    256314 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    200098 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7300  نفر