جستجوی پیشرفته
بازدید
411
آخرین بروزرسانی: 1399/07/29
خلاصه پرسش
آیا تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع) در نزد شیعیان دارای اعتبار است؟
پرسش
جایگاه تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع) در روایات شیعه چگونه است؟
پاسخ اجمالی

تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع) تفسیرى ناتمام از قرآن کریم است که گفته می‌شود حضرتشان(ع) آن‌را بر یوسف بن محمد بن زیاد و على بن محمد بن یسار، املا کرده بود. در مورد معتبر بودن این کتاب نظراتی وجود دارد، اما در هر حال پذیرش هر کدام از روایات آن، محتاج به بحث و تحقیق و تحصیل قرائن‏ است.

پاسخ تفصیلی

تفسیر منسوب به امام حسن عسکری(ع) تفسیرى ناتمام از قرآن کریم است که شامل تفسیر سوره فاتحة الکتاب و تفسیر پراکنده‏اى از سوره‌ی بقره است.

املاء و نگارش کتاب

بر اساس آنچه در مقدمه خود این کتاب گزارش شده، این تفسیر را امام حسن عسکرى(ع) بر ابو یعقوب یوسف بن محمد بن زیاد و ابوالحسن على بن محمد بن یسار، املا کرده است. آن دو به همراه پدران خود، از ترس سلطه حسن بن زید علوی ملقب به داعی الحق که عداوت شدیدی نسبت به شیعیان داشت، گریختند و به حضرتشان(ع) در شهر سامرا پناهنده شدند.

امام عسکری(ع) بعد از خوش‌آمدگویی به آنها فرمود: «خداوند شما را در امان قرار داده و از شرّ دشمن حفظ کرده است. پس در کمال امنیت به شهر خود بازگردید. سپس فرمود: «دو فرزند خود را در نزد من بگذارید تا به آنها علمی بیاموزم تا خداوند شرافت و بزرگواری به آنان بخشد». با این پیشنهاد ابویعقوب و ابویوسف نزد امام(ع) ماندند و پدرانشان به شهر و دیار خود بازگشتند. بعد از مدتی امام(ع) خبر سلامتی خانواده‌شان را به آنها داد و شروع به املاء تفسیر به آن دو نمودند. آنها نیز در طول مدت اقامت‌شان نزد آن‌حضرت(ع) این تفسیر را می‌نوشتند.[1]

شیوه و سبک نگارش تفسیر

تفسیر منسوب به امام عسکرى(ع) به سبک تفاسیر روایى استوار است که در زمره تفاسیر مأثور از اهل‌بیت(ع) قرار مى‏گیرد. در این کتاب، تفسیر آیات قرآن‏ گاه به صورت تفسیر قرآن به قرآن و اکثراً با استناد به روایات مأثوره از پیامبر اسلام(ص) و یا امامان(ع) و گاه نیز از جانب خود حضرتشان نقل شده است.

برخی از روایات این کتاب طولانى و مفصّل است، به طورى که گاه یک روایت، چندین صفحه را در بر مى‏گیرد[2] و به همین جهت، در برخى موارد ساختار روایى از بین رفته و در برخی نیز آشفتگى وجود دارد.

محتوای تفسیر

متن این تفسیر تا پایان آیه دویست و هشتاد و دو سوره بقره موجود است. این تفسیر پیرامون چندین موضوع مهم بحث می‌کند:

  1. بیان روایاتى راجع به فضائل قرآن،[3] تأویل[4] و آداب قرائت قرآن،[5]
  2. بیان احادیثى مشتمل بر فضائل اهل‌بیت(ع)؛ مانند حدیث سد الابواب،[6] برتری پیامبر اسلام(ص) و اهل‌بیت ایشان بر تمام امت‌های قبل[7] و ولایت آن‌حضرات(ع)،[8]
  3. بیان اتفاقاتی که بین پیامبر(ص) و یهودیان به وجود آمد، مانند توطئه‌ی کشتن پیامبر(ص)،[9]
  4. فضائل سوره‌ی حمد[10] و تفسیر آن،[11]
  5. فضائل سوره‌ی بقره[12] و تفسیر آن.[13]

جایگاه کتاب نزد علما

با وجود این‌که این تفسیر از معروف‏ترین تفاسیر منسوب‏ به اهل‌بیت(ع) است، اما درباره اعتبار و صحت انتساب آن به امام‏ عسکرى‏(ع) بحث و گفت‌و‌گو است:

الف) اعتبار تفسیر

 گروهی از علما این کتاب را از کتب مورد اعتماد شیعه دانسته و در کتاب‌هایشان از این تفسیر نقل کرده‌اند که به نوعی موجب تأیید قولی و عملی این کتاب است:

  1. شیخ صدوق به این تفسیر اعتماد داشته و در کتب مختلف خود؛‏ من لا یحضره الفقیه،[14] الأمالی،[15] التوحید،[16] عیون اخبار الرضا ع[17] و برخی کتب دیگر[18] از احادیث این کتاب استفاده نمود. با توجه به این‌که شیخ صدوق در مقدمه‌ی من لا یحضره الفقیه گفت روایاتى را که در این کتاب آورده، حجّت بین خود و خدا قرار داده و مطابق آنها فتوا داده است‏.[19] و از این تفسیر نیز روایاتی ذکر کرده است، همگی نشانگر آن است که او اعتبار این کتاب و انتساب آن به معصوم(ع) را می‌پذیرد.
  2. برخی از علمای دیگر؛ مانند طبرسى (صاحب احتجاج[20] قطب الدین راوندى،[21] فخار بن معد موسوی[22] شهید اول[23] و ... این تفسیر را کتاب معتبر حدیثى دانسته و احادیث آن‌را نقل کرده‌اند.[24]

ب) عدم اعتبار تفسیر

در عین حال، برخی از علما انتساب این تفسیر را به امام حسن عسکری(ع) رد می‌کنند؛ مانند:

  1. ابن غضایرى، در کتاب الضعفاء[25] (البته در انتساب این کتاب به وى محل اشکال است) گفت: «محمّد بن قاسم مفسر استرآبادى که ابوجعفر ابن بابویه از او روایت کرده، فردى ضعیف و کذّاب است و این تفسیر را از دو نفر مجهول به نام‌هاى یوسف بن محمد بن زیاد و على بن محمد بن سیار نقل می‌کند که آن دو نیز از پدرانشان از ابوالحسن الثالث(امام هادی) نقل کرده‌‏اند، و این تفسیر توسط سهل دیباجى جعل شده که از پدرش نقل کرده و مشتمل بر احادیث منکر است».[26]
  2. علّامه حلّى نیز عین گفتار ابن غضایرى را در عدم اعتبار این تفسیر بدون کم یا زیادتى آورده است‏.[27]
  3. برخی از علمای متأخر نیز معتقدند که این تفسیر حاوی برخی از خرافات، اکاذیب و جعلیات است که نه با مسلّمات تاریخى و سیره سازگارى دارند و نه با شرع، و همین امر موجب انکار بسیارى از محققان نسبت به روایات این تفسیر شده است‏.[28]

ج) قائلین به تفصیل‏

این گروه معتقدند این کتاب مانند سایر کتاب‌های روایى هم مشتمل بر روایات نامعتبرى است که به دلیل وجود اکاذیب و عجایب ساختگى و غلوّ و تعارض آنها با شرع و سیره قطعى و مسلمات تاریخ قابل تصدیق نیست، و هم مشتمل بر روایات معتبرى است که منطبق با شرع و نقل و مذهب امامیه و حقیقت است؛ لذا روایات غیر معتبر آن‌را رد کرده و روایات معتبره آن‌را اخذ و نقل می‌کنند.

بنابراین، می‌توان چنین نتیجه‏ گرفت که دلیلى بر جعلى بودن تمام روایات این تفسیر نداریم، و از طرفى دلیلى هم مبنى بر صدور تمام روایات این کتاب از ناحیه‌ی امام عسکرى(ع) نداریم. پس باید قائل به این شد که در این کتاب، روایات صحیح و مقبول و ضعیف و مردود وجود دارد که قبول یا عدم قبول هر کدام از روایات آن، محتاج به بحث و تحقیق و تحصیل قرائن‏ است. به عنوان نمونه، اگر محتوای روایتی منطبق با آموزه‌های قرآنی بوده و یا مشابه آن از لحاظ متن و یا محتوا در کتاب معتبری وجود داشته باشد، روایتی قابل پذیرش خواهد بود.

 


[1]. عسکری، امام ابومحمد حسن بن علی، التفسیر المنسوب الی الامام العسکری ع، ص 9-10، قم، مدرسه امام مهدی عج، چاپ اول، 1409ق.

[2]. همان، ص 656 – 672.

[3]. همان، 13– 17.

[4]. همان، ص 17– 18.

[5]. همان، ص 16– 17.

[6]. همان، ص 17.

[7]. همان، ص 31– 32.

[8]. همان، ص  76– 79.

[9]. همان، ص 161 و 177.

[10]. همان، ص 29– 30.

[11]. همان، ص 30– 59.

[12]. همان، ص 60– 62.

[13]. همان، ص 63 الی آخر کتاب.

[14]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 2، ص 327، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1413ق.

[15]. شیخ صدوق، امالی، ص 11 و 174، بیروت، اعلمی، چاپ پنجم، 1400ق.

[16]. شیخ صدوق، محمد بن علی‏، توحید، محقق، مصحح، حسینی، هاشم‏، ص 47 و 230، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1398ق.

[17]. شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق، مصحح، لاجوردی، مهدی، ج 1، ص 137، تهران، نشر جهان، چاپ اول، 1378ق.

[18]. شیخ صدوق، معانی الاخبار، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ص 33، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1403ق؛ شیخ صدوق، علل الشرائع، ج 2، ص 416، قم، کتاب فروشی داوری، چاپ اول، 1385ش.

[19]. من لا یحضره الفقیه، ج‏ 1، ص 2– 3.

[20]. طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج علی أهل اللجاج، محقق، مصحح، خرسان، محمد باقر، ج 1، ص 16 و ج 2، ص 458، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، 1403ق.

[21]. قطب الدین راوندی، سعید بن هبة الله، قصص الانبیاء(ع)، محقق، مصحح، عرفانیان یزدی، غلامرضا، ص 170 و 288، مشهد، مرکز پژوهش های اسلامی، چاپ اول، 1409ق؛ قطب الدین راوندی، سعید بن عبد اللّٰه، الخرائج و الجرائح، ج 2، ص 683، قم، مؤسسه امام مهدی عج، چاپ اول، 1409ق.

[22]. الموسوی، فخار بن معد، إیمان أبی طالب (الحجة علی الذاهب إلی کفر أبی طالب)، محقق، مصحح، بحرالعلوم، محمد، ص 362 و 390، قم، دار سید الشهداء للنشر، چاپ اول، 1410ق.

[23]. شهید اول، محمد بن مکی، الأربعون حدیثا، ص 65، قم، مدرسه امام مهدی عج، چاپ اول، 1407ق.

[24]. برای آگاهی بیشتر، ر. ک: هاشمى، فاطمه، بررسى صحت و اعتبار روایات تفسیر منسوب به امام عسکرى ع‏، ص 155 – 177، مشهد، آستان قدس رضوى، بنیاد پژوهشهاى اسلامى‏، چاپ دوم، 1387ش.

[25]. «ابن غضائری و کتاب الضعفاء»، 43232.

[26]. غضائری، احمد بن حسین، کتاب الضعفاء، ص 98، قم، مؤسسه اسماعیلیان، 1364ق.

[27]. علامه حلّی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، ص 257 – 258، نجف اشرف، منشورات المطبعة الحیدریة، چاپ دوم، 1381ق.

[28]. موسوی خویی، سید ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج 13، ص 157، بی‌تا، بی‌جا.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    656392 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    473739 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    473165 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    431240 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    397756 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    396830 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    355657 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    346987 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    337998 Practical
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • آیا از آیات قرآن می‌توان امامت علی(ع) را اثبات کرد؟
    312402 امام علی ع
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل‌سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در کتب خودشان نقل شده، می‌باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت‌جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی متوسل نشود و چشم را به روی حقیقت نبندد.در قرآن ...