بازدید
28620
آخرین بروزرسانی: 1395/11/10
خلاصه پرسش
چرا اصحاب جمل با حضرت على (ع) جنگ کردند؟
پرسش
چرا اصحاب جمل با حضرت على (ع) جنگ کردند؟
پاسخ اجمالی

با ملاحظه‏ مستندات تاریخى، علل جنگ جمل را از دیدگاه طرفین درگیر بررسى و سپس قضاوت مى‏کنیم:

الف. علل جنگ ازدیدگاه اصحاب جمل

1. در فرازهایى از خطبه‏هاى موجود عایشه و طلحه، مهم ترین علت جنگ جمل خونخواهى عثمان بیان شده است. مضافاً این که این عده على‏ (ع) را مسئول قتل عثمان مى‏دانستند.

2. برخى از علماى معتزله معتقدند که عایشه و یارانش، قصد امر به معروف و نهى از منکر داشته‏اند.

3. طلحه، علت دیگرى را که در واقع در راستاى علت قبلى است، ذکر مى‏کند و آن هم اصلاح امّت رسول اکرم (ص) و رواج طاعت الاهى است.

4. خلافت و رهبرى على (ع) مطابق با رویه‏ى خلفاى سابق نبوده، پس مشروعیت نداشته است.

5. على (ع) در کارهایش با طلحه و زبیر مشورت نمى‏کرد.

ب: علل جنگ از دیدگاه على ابن ابی طالب (ع) و یارانش:

1. قدرت‏طلبى طلحه و زبیر: امیرالمؤمنین على (ع) در خطبه‏ى 148 نهج البلاغه مى‏فرمایند: هر کدام از طلحه و زبیر امیدوار است حکومت را به دست آورد.

2. عهد و پیمان شکنى: على (ع) در بیاناتى ضمن اعلان آماده باش براى جنگ، این دو را متهم به پیمان شکنى نمودند.

3.کینه و کدورت دیرینه: این نکته قابل انکار نیست که کینه هایی نسبت به علی(ع) وجود داشته است. امیرالمؤمنین (ع) ریشه‏هاى آن را چنین برمى‏شمرد: الف: اختصاص اخوت پیامبر (ص) به على (ع). ب: برترى على (ع) بر ابوبکر. ج: مسدود نشدن "باب على" به مسجد پیامبر (ص). د: دادن پرچم فتح خیبر به دست على (ع). همچنین طلحه و زبیر امیدوار بودند که على با آنها در امور مشورت نموده و بخشى از حکومت را به آنها واگذار نماید که هیچ کدام تحقق نیافت و موجب عناد با على (ع) شد.

4. نفاق: دورویى، از دیگر علل مى‏باشد که على (ع) به آن اشاره نموده است.

5. از بین بردن امنیت جامعه ی اسلامى: مصداق بارز این علت، حمله‏ى اصحاب جمل در بصره به خزانه‏ى بیت المال و کشتن عده‏اى از مردم بود.

6. سرپوش گذاشتن بر عملکرد خویش: در این رابطه امیرالمؤمنین (ع) در خطبه‏ى 137 نهج البلاغه مى‏فرمایند: آنها انتقام خونى را مى‏خواهند که خود ریخته‏اند.

پاسخ تفصیلی

براى بررسى علل وقوع جنگ جمل و پژوهش در این راستا، لازم است که به ادله‏ى طرفین درگیر در جنگ نظرى افکنده شود و سپس آنها را با واقعیات تاریخى سنجیده و قول صحیح را برگزید.ابتدا به طور اجمال ادله و علل جنگ از دیدگاه اصحاب جمل و رؤساى آن را مورد بررسى قرار مى‏دهیم:

الف: علل جنگ جمل از دیدگاه اصحاب جمل

1. عایشه بعد از بیعت مردم با على (ع) در اجتماع مردم مکه حضور یافت و چنین گفت: اى جمعیت مسلمانان همانا عثمان مظلوم کشته شد.[1] این سخن عایشه ظاهراً سنگ بناى مخالفت وى با امیرالمؤمنین (ع) شد و غالباً این علت به عنوان بهانه‏ى اصلى خروج عایشه و اعوانش علیه امیرالمؤمنین (ع) مطرح مى‏شود و چون آنها على (ع)را سبب اصلى قتل عثمان مى‏دانستند، از این رو علیه او قیام نمودند.

2. برخى از علماى معتزله معتقدند که عایشه و یارانش قصد امر به معروف و نهى از منکر داشته‏اند.[2]

3. طلحه در خطبه‏اى که بین مردم بصره ایراد نمود چنین وانمود کرد که قیام او براى خلافت و ملک نبوده است، بلکه او قصد دارد از مردم بصره کمک بگیرد تا همگى براى اصلاح امت پیامبر (ص) کوشش کنند و طاعت خدا را رواج دهند.[3]

همان طور که ذکر شد، به طور عموم در اکثر خطبه‏هایى که از عایشه و طلحه نقل شده است، قتل عثمان و خونخواهى او مهم ترین علت پیمان شکنى ذکر گردیده است، امّا به موارد دیگرى نیز مى‏توان اشاره نمود. از جمله این که طلحه، حکومت على ابن ابی طالب (ع) را مطابق با رویه‏ى خلفاى سابق نمى‏دانست و به این که على (ع) با او در کارها مشورت نمى‏نمود، معترض بود.[4]

ب: علل جنگ از دیدگاه على ابن ابی طالب (ع) و اصحابش

قبل از بیان علل آغاز جنگ جمل از دیدگاه على (ع) به یک نکته‏ى مهم - یعنى عاملان اصلى جنگ - باید توجه کنیم. امیرالمؤمنین (ع) در خطبه‏ى 172 نهج البلاغه مى‏فرمایند: "... طلحه و زبیر همسر رسول خدا (ص) را به همراه خود مى‏کشیدند چونان کنیزى را که به بازار برده فروشان مى‏برند"[5]. از این سخن مولا به خوبى متوجه مى‏شویم عامل انسانى مهم جنگ جمل، کسى جز طلحه و زبیر نبوده، و عایشه در این بین بیشتر مورد سوء استفاده قرار گرفته است.

علل جنگ از زبان امیرالمؤمنین على (ع)

1. قدرت طلبى طلحه و زبیر: ایشان در خطبه‏ى 148 نهج البلاغه چنین توضیح مى‏دهند: "ر کدام از طلحه و زبیر امیدوار است که حکومت را به دست آورد و دیده به آن دوخته و رفیق خود را به حساب نمى‏آورد.[6]

2. عهد و پیمان شکنى: ایشان در خطبه‏اى ضمن فرمان آماده باش به مردم مى‏فرمایند: "مانا طلحه و زبیر بیعت و عهد را نقض کرده و عایشه را از خانه‏اش بیرون کشیده‏اند تا فتنه به پا کنند و خونریزى راه بیاندازند".[7]

3. کینه و کدورت دیرینه: این نکته قابل انکار نیست که کینه هایی نسبت به علی(ع) وجود داشته است. از این رو امیرالمؤمنین (ع) سابقه‏ى این امر را در مواردى بر مى‏شمارد، از جمله اینکه: الف: چون پیامبر مرا بر پدر عایشه برترى داده بود. ب: چون پیامبر (ص) مرا به اخوت با خویش مختص نموده بود. ج: چون خداوند دستور داد که همه‏ى ابواب منتهى به مسجد بسته شود حتى باب پدر عایشه، اما باب من بسته نشد.

د: چون در روز خیبر رسول اکرم (ص) پرچم را بعد از این که به دیگران داد آن را به من دادند و من نیز پیروز شدم موجب غمگین شدن آنان گردید و....[8]

علاوه بر این، طلحه و زبیر ؛ امیدوار بودند که على (ع) در امور با آنها مشورت نماید چرا که این دو خود را با على (ع) در رتبه و مقام مساوى و حتى بالاتر مى‏دانستند، آنها امیدوار بودند که با مرگ عثمان، بخشى از حکومت را به دست گیرند، لیکن هیچ کدام از این امور تحقق نیافت و این سبب شد که خصومت قبلى این دو با امیرالمؤمنین (ع) آشکار گردد.

4. نفاق: على (ع) در خطبه‏ 13 نهج البلاغه دین این عده را دورویى مى‏داند.[9]

5. از بین بردن امنیت جامعه‏ى اسلامى: بعد از آن که اصحاب جمل در بصره قدرت گرفتند، به خزانه‏ى بصره و بیت المال حمله نموده و آن را غارت کردند و همچنین به مردم حمله نمودند و عده‏اى را شکنجه کرده و عده‏اى را به قتل رساندند.[10]

6. سرپوش گذاشتن بر عملکرد خویش: وقتى به امیرالمؤمنین (ع) خبر رسید که طلحه و زبیر براى خونخواهى عثمان قیام نموده‏اند ایشان فرمودند: کسى جز خود ایشن عثمان را نکشت.[11]

و نیز مضمون همین سخن را حضرت (ع) در خطبه‏ى 137 نهج البلاغه آورده‏اند که: آنها انتقام خونى را مى‏خواهند که خود ریختهاند.[12]

با این اوصاف حضرت مى‏فرمایند: طلحه خود جنگ را به راه انداخته تا بخاطر قتل عثمان مورد سئوال واقع نشود.[13] با تأمل در فقرات فوق متوجه مى‏شویم:

اولاً: در اکثر طعن‏ها و سرزنش‏هایى که از امیرالمؤمنین (ع) نسبت به اصحاب جمل وارد شده، ایشان روى سخن‏شان با طلحه و زبیر است. گو این که حضرت (ع) مسبب اصلى جنگ را این دو مى‏داند و به عبارت دیگر، عایشه نقش فرعى در این غایله داشته و از سوى آنها مورد سوء استفاده قرار گرفته است.

ثانیاً، ملاحظه مى‏شود که هیچ یک از دلیل‏هایى که اصحاب جمل براى کارشان ذکر نموده‏اند موجّه نمى‏باشد. به ویژه وقتى که بدانیم قتل و خونخواهى عثمان بهانه‏اى بیش نبود؛ چرا که عایشه با عثمان نیز چندان رابطه‏ى حسنه‏اى نداشته است. نقل شده است که عایشه پیراهن رسول خدا (ص) را نزد عثمان مى‏برد و به او مى‏گوید: هنوز رطوبت کفن رسول خدا (ص) خشک نشده که تو چنین، احکام او را تحریف مى‏کنى.[14]

پس ملاحظه مى‏کنید اصحاب جمل تحت عنوانى به ظاهر زیبا و حق مآبانه بر علیه اولى الامر خویش قیام نمودند و پیمان و بیعت خویش را شکستند در حالى که این عنوان بهانه‏اى بیش نبود.



[1] طبرى، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک،  ج 4، ص 459، دار التراث، بیروت، چاپ دوم، 1967 م 7

[2] شیخ مفید، الجمل، ص 64، کنگره شیخ مفید، قم، 1413 هـ ق.

[3] همان، ص 304.

[4] همان، ص 306؛ به نقل انساب الاشراف، ص 226.

[5] نهج البلاغة، ص 247، انتشارات دار الهجرة، قم، بی تا.

[6]همان، ص 206.

[7] شیخ مفید، الجمل، ص 240.

[8] همان، ص 410-409.

[9] نهج البلاغة، ص 55.

[10] نهج البلاغه، ص 336، خ 218.

[11] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج32، ص 121، مؤسسة الوفاء، بیروت، 1404 هـ ق، به  نقل از تاریخ طبری و بلاذری.

[12]نهج البلاغه، ص 194.

[13] نهج البلاغه، ص 250،  خطبه‏ى 174.

[14] ابن ابی الحدید معتزلی، شرح نهج البلاغة، ج 6، ص 215، کتابخانه آیت الله مرعشی، قم، 1404 هـ ق.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    887592 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    548860 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    426389 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    413718 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    390354 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    369561 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    334907 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    320675 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    314832 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    310256 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...