حادثه‌ی جانسوز کربلا و شهادت امام حسین(ع) و یارانش در روز عاشورا از اندک حوادث تاریخی به شمار می‌رود که منابع فراوانی بدان پرداخته‌اند، شاعران زیادی در مورد آن سروده‌‌اند و ... که می‌توان گفت در نوع خود کم‌نظیر یا بی‌نظیر است.

اولین راویان وقایع عاشورا، اسیران و بازماندگان کاروان امام حسین(ع) از طرفی،‌ و برخی سپاهیان دشمن -مانند حمید بن مسلم ازدی- از طرف دیگر بودند.

این رخ‌داد -همچنین تمام رخ‌دادهای مشابه تاریخی صدر اسلام- ابتدا تنها به صورت شفاهی و سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. این حادثه عظیم به ویژه در سده‌های اول و دوم بعد از اسلام،‌ کمتر به صورت مکتوب درآمده بود، و بسیاری از آنچه در آن دوران نگاشته شده بود نیز از بین رفته است.

کافی است بدانیم که صرف نظر از قرآن و روایات، اولین کتاب تاریخی قابل دسترسی در مورد زندگی پیامبر اسلام(ص)، کتابی از ابن اسحاق با نام سیره رسول الله است که آن هم 120 تا 130 سال بعد از رحلت حضرتشان نگاشته شد.

بر این اساس، این‌که از مقتل‌ ابومِخنف متعلق به لوط بن یحیی ازدی(درگذشته‌ی 157ق) به عنوان اولین منبع مکتوب یاد می‌شود، معنایش آن نیست که تمام وقایع مرتبط با کربلا تنها برای اولین بار در این کتاب گزارش شده باشند.

گفتنی است که اصل این مقتل نیز در قرون بعدی مانند دیگر آثار ابومخنف، از میان رفت؛ اما خوش‌بختانه تا قرن چهارم موجود بود و در اختیار مورخان مشهوری؛ مانند طبری و ابن اعثم قرار داشت و آنان نیز برخی گزارش‌های خود را مستند به این کتاب کرده‌اند.

همچنین، بسیاری از گزارش‌های مورخان بعدی کربلا، حتی اگر مستند به کتابی نشده باشد، به صورت معمول از منابعی گرفته شده است که اکنون در دسترس ما نیست، به ویژه اگر مؤلفان آنها از شیعیان نبوده و انگیزه چندانی برای نگارش تاریخ به شیوه‌ای نداشته‌اند که نشانگر مظلومیت اهل‌بیت(ع) باشد!

با مراجعه به همان منابع نیز می‌توانیم به عمق فاجعه پی ببریم.

در مورد اعتبار و امکان اعتماد به گزارش‌های این مقتل، چندین نکته قابل ارائه است:

1. با این‌که برخی از اهل‌سنت، وثاقت ابومخنف را نپذیرفته‌اند؛[1] اما علمای شیعه او را مورد تمجید قرار داده،[2] و برخی او را مورد وثوق دانسته‌اند.[3]
2. باید بدانیم که علاوه بر مقتل ابومخنف، مقاتل دیگری نیز قبل و یا همزمان با آن نگاشته شده بود که به مرور زمان از بین رفت، مانند:

الف) مقتل‌الحسین جابر بن‌ یزید جُعْفی.

ب) تَسْمِیَةُ مَن قُتِلَ مَع الحسین مِن وُلْدِه وَ إخْوَته وَ أهلِ‌بیتِه و شیعَتِهِ، متعلق به فُضَیْل بن ‌زَبیر اسدی رَسّان کوفی.

ج) مقتل‌الحسین قاسم بن ‌اَصْبَغ بن ‌نُباتَه مُجاشِعِی.

د) مقتل‌الحسین عمّار بن ‌ابی معاویة بَجَلی دُهْنِی مشهور به عَمّار دُهْنی.

3. اصل واقعه عاشورا، از جمله مسئله‌ی به شهادت رساندن امام حسین(ع) و یارانش و اهداف قیام و شهادت آن‌حضرت و برخی جزئیات دیگر آن، مانند بستن آب بر روی اهل‌بیت(ع) پیامبر(ص) و به اسارت بردن اهل‌بیت پیامبر به صورت متواتر و سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر نقل و روایت شده است که در تمام سده‌های اولیه اسلامی، تقریبا هیچ فردی در مورد اصل و برخی از جزئیات مهم این رخ‌داد تردیدی نداشت و اگر هم اختلافی بود، در برخی گزارش‌های جزئی بود.
4. شایان توجه است که بخشی از وقایع کربلا نیز قبل از تألیف مقتل ابی‌مخنف، توسط ائمه(ع) به خصوص امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) که خود در این واقعه حضور داشتند نقل شده است.
5. به هر حال، ‌از ویژگی‌های مقتل ابومخنف، ذکر راویان نقل‌های تاریخی است که موجب افزایش اعتبار گزاره‌های تاریخی این کتاب می‌شود. ویژگی دیگر آن نیز که در بالاتر رفتن اعتبار این مقتل مؤثر است، تنظیم گزارش‌ها به گونه‌ای است که جانب‌داری از یکی از طرفین از آن برداشت نشده و تنها به بیان حوادث و رخ‌دادهای عاشورا می‌پردازد.[4]

[1]. ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن، الجرح و التعدیل، ج 7، ص 182، حیدرآباد دکن، شورای دایرة المعارف عثمانیه، چاپ اول، 1371ق.

[2]. ابن ‌داوود حلی، حسن بن علی، الرجال، ص 282، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1383ش.

[3]. حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، تحقیق، قیومی، جواد، ج 1، ص 309، قم، نشر فقاهت، 1417ق.

[4]. ر. ک: طباطبائی، سید محمد کاظم، موسوی، سید حمید، اعتبار سنجی کتب مقاتل امام حسین(ع)، ص 11، آیت بوستان، شماره یکم، سال اول، بهار 1395ش.