با بررسی منابع حدیثی، عبارت «لا یَرُدُّ الإحسانَ إلا الحمار» با این لفظ یافت نشد؛ به بیان دیگر، روایتی که در آن واژه «احسان» به کار رفته باشد، در منابع در دسترس مشاهده نشد. با این‌حال، روایتی از رسول خدا(ص) با مضمونی بسیار نزدیک به این عبارت نقل شده است که در آن، به ‌جای واژه «احسان»، واژه «کرامت» به کار رفته است:

«إِذَا عُرِضَ عَلَى أَحَدِکُمُ الْکَرَامَةُ فَلَا یَرُدَّهَا، فَإِنَّمَا یَرُدُّ الْکَرَامَةَ الْحِمَارُ»؛^[1] هرگاه کرامتی به یکی از شما عرضه شد، آن‌را رد نکند؛ زیرا تنها الاغ است که کرامت را رد می‌کند.

در روایات دیگر البته مصادیق «کرامت» بیان شده است. به عنوان نمونه، ابوخلیفه نقل می‌کند همراه ابوعبیده حذّاء به حضور امام باقر(ع) رسیدیم. حضرت به خدمت‌کار خود فرمود متکایی بیاورد. عرض کردم: نیازی نیست، روی زمین می‌نشینیم. امام(ع) فرمود:

«یَا أَبَا خَلِیفَةَ، لَا تَرُدَّ الْکَرَامَةَ، فَإِنَّهُ لَا یَرُدُّهَا إِلَّا الْحِمَارُ»؛^[2] ای ابوخلیفه! کرامت را رد نکن؛ زیرا جز الاغ، کسی کرامت را رد نمی‌کند.

همچنین از امام رضا(ع) نقل شده است که امام علی(ع) فرمود: کسی جز الاغ، کرامت را رد نمی‌کند.

حسن بن جهم از امام رضا(ع) درباره مقصود این سخن پرسید. حضرت در توضیح آن فرمود: برای مثال، هنگامی که در مجلسی برای او جا باز می‌کنند، نمی‌نشیند؛ یا عطری به او تعارف می‌کنند، ولی آن‌را نمی‌پذیرد.^[3]

در روایت دیگری نیز امام صادق(ع) در تفسیر این حدیث فرمود: مقصود از این تعبیر آن است که عقل و خرد کسی که کرامت دیگران را نمی‌پذیرد، مانند عقل الاغ است.^[4]

البته روشن است که واژه «حمار» در این روایات، موضوعیت ندارد؛ بلکه از باب تشبیه و کنایه به کار رفته است. مقصود این نیست که سایر حیوانات کرامت را می‌پذیرند و تنها الاغ آن‌را رد می‌کند؛ بلکه «الاغ» در این‌گونه تعبیرها، نماد موجودی است که از درک برخی ارزش‌های عقلایی و اجتماعی بی‌بهره است؛ از این‌رو، تشبیه فردی که بدون دلیل احترام و تکریم دیگران را نمی‌پذیرد به «حمار»، اشاره کنایی به ناآگاهی او از آداب معاشرت و رفتار خردمندانه است، نه اهانت به وی.

از مجموع این روایات می‌توان استفاده کرد که انسان، به ‌عنوان موجودی اجتماعی و برخوردار از کرامت الهی، شایسته است احترام و تکریم دیگران را - در صورتی که صادقانه و از روی محبت باشد- بپذیرد. رد کردن چنین احترام‌هایی نه‌ تنها نشانه تواضع نیست؛ بلکه گاه می‌تواند نوعی بی‌اعتنایی به شخصیت و احساسات طرف مقابل به شمار آید و با اخلاق اسلامی سازگار نباشد.

نمونه‌ای مشابه از این‌گونه تشبیه‌های کنایی را می‌توان در قرآن کریم نیز مشاهده کرد؛ آن‌جا که خدای متعال دانشمندانی را که به علم خود عمل نمی‌کنند، به الاغی تشبیه می‌کند که کتاب‌هایی را بر دوش می‌کشد؛ اما از محتوای آنها بهره‌ای نمی‌برد^{. [5]}

در عین حال، این روایات ناظر به احترام‌ها و تکریم‌های واقعی است. بنابر این، اگر شخص اطمینان داشته باشد که تعارف، هدیه یا احترام طرف مقابل از روی خیرخواهی و تکریم نیست؛ بلکه با انگیزه‌هایی؛ مانند جلب منفعت، منت‌گذاری، فریب یا رشوه انجام می‌شود، الزامی به پذیرش آن وجود ندارد؛ زیرا چنین رفتارهایی دیگر مصداق «کرامت» نیست و حتی در برخی موارد، ممکن است پذیرفتن آنها از نظر شرعی یا اخلاقی نادرست باشد.

نتیجه این‌که عبارت «لا یردّ الإحسان إلا الحمار»، با این لفظ در منابع حدیثی یافت نشد؛ اما مضمون آن در روایات متعددی با تعبیر «کرامت» آمده است. بر اساس این روایات، رد کردن احترام و تکریم صادقانه دیگران، رفتاری دور از شأن انسان عاقل و برخلاف آداب اجتماعی و اخلاق اسلامی است. البته این حکم تنها در مورد احترام‌ها و تکریم‌های واقعی و خالصانه است و شامل تعارف‌ها و هدیه‌هایی که با انگیزه‌های نادرست یا نامشروع انجام می‌شود، نخواهد بود.

[1]. حمیری، عبد الله بن جعفر، قرب الإسناد، ص 92، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، 1413ق.

[2]. کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، محقق، مصحح، کاظم، محمد، ص 274، تهران، مؤسسة الطبع والنشر، چاپ اول، 1410 ق.

[3]. شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق، مصحح، لاجوردی، مهدی،  ج 1، ص 312، تهران، نشر جهان، چاپ اول، 1378ق.

[4]. طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص 42، قم، شریف رضی، چاپ چهارم، 1412ق.

[5]. جمعه، 5.