«أَلَمْ تَرَ أَنّٰا أَرْسَلْنَا اَلشَّیٰاطِینَ عَلَى اَلْکٰافِرِینَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا»؛[1] آیا ندیدى که ما شیاطین را به سوى کافران فرستادیم تا آنان را به شدت به سوی نافرمانی بکشانند!

همزه در «أَلَمْ تَرَ» نشانه‌ی استفهام و در مقام تعجّب است. خدای متعال در این آیه خطاب به پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید: آیا ندیدى که ما شیطان‌ها را بر کافران گماشتیم تا آنها را به انجام گناهان تهییج و تحریک کنند، و از طریق وسوسه، دنیا را در نظرشان بیارایند و با جدّیت آنها را به سوى فساد و عصیان برانگیزند؟

راغب اصفهانی می‌گوید: «أزّ» در اصل به معناى جوشش دیگ و زیر و رو شدن محتواى آن به هنگام شدتِ جوشش و غلیان است.[2] و در این‌جا کنایه از آن است که شیاطین ‌چنان بر کافران مسلط می‌‌شوند که آنان را به هر مسیر و هر شکلی که بخواهند، به حرکت درمی‌آورند و گویا رفتارشان را[مانند محتویات دیگ] زیر و رو می‌کنند!

البته گمان نشود که این آیه دلالت بر «جبر» دارد و کشیده شدن کافران به گناه، بدون اختیار خودشان است؛ زیرا تسلط شیاطین بر انسان‌ها تسلطی اجبارى نیست؛ بلکه این انسان است که به شیطان‌ها اجازه‌ٔ ورود به قلمرو جانش را داده و زنجیر بندگی آنان را بر گردن نهاده است، همان‌گونه که در آیه 100 سوره نحل فرموده است:

«إِنَّمٰا سُلْطٰانُهُ عَلَى اَلَّذِینَ یَتَوَلَّوْنَهُ وَ اَلَّذِینَ هُمْ بِهِ مُشْرِکونَ‌»؛ شیطان تنها بر کسانى تسلط دارد که دوست‌دار اویند و به خدا شرک می‌ورزند.

اما این‌که چرا خدای تعالی، فرستادن شیطان‌ها به سوی کافران را به خودش نسبت می‌دهد، دلیلش آن است که خداوند از باب کیفر و عذاب افرادی که اصرار بر شرک و گناه دارند، تسلط شیطان‌ها را بر ایشان بیشتر کرده تا بر کفر و گمراهی‌شان بیافزایند!

آیه 10 سوره بقره نیز همین واقعیت را بیان می‌کند:

«فی‏ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضا»؛ دل‌هایشان بیمار است و خدا بر آن بیماری می‌افزاید!

در آیه مورد پرسش هم مشاهده می‌کنیم که خداوند به صراحت، از عبارت «عَلَی الْکَافِرِینَ» استفاده کرده و نفرمود: «عَلَیهِم» و اگر فرستادن شیاطین، برای گمراه کردن ابتدایی افراد و مجبور کردنشان به شرک و گناه بود، باید «علیهم» گفته می‌شد؛ زیرا آوردن عبارت «بر کافران» در آیه، نشانگر آن است که تسلط همه‌جانبه شیاطین، مجازاتی برای کفر قبلی آنان بودهف نه اجبار ابتدایی بر انجام گناه![3]

بر این اساس، چون گروهی از افراد به اختیار خود تابع شیطان شدند و کفر و شرک را بر ایمان ترجیح دادند، موجب سلطه‌ی شیاطین بر خود گردیدند. البته شیاطین، دوستان و پیروان خود را به هرگونه شر، فساد و طغیانی که خواهان آن هستند، می‌کشانند و راه را برایشان می‌گشایند؛ بنابر این هیچ جبری در کار نیست.[4]

[1]. مریم، 83.

[2]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص 74، دمشق، بیروت، دارالقلم‏، الدار الشامیة، چاپ اول، 1412ق.

[3]. ر.ک: طباطبائی، سید محمد حسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 14، ص 109، قم، دفتر انتشارات اسلامی‏، چاپ پنجم‏، 1417ق.

[4]. ر. ک: بانوی اصفهانی، سیده نصرت امین، مخزن العرفان در تفسیر قرآن، ج 8، ص 148، تهران، نهضت زنان مسلمان، 1361ش.