جستجوی پیشرفته
بازدید
20360
آخرین بروزرسانی: 1393/08/18
خلاصه پرسش
آیا سعادت و شقاوت انسان ها ذاتی است؟
پرسش
آیا سعادت و شقاوت انسان ها ذاتی است؟ معنای حدیث «الشقی شقی فی بطن امه ....» چیست؟
پاسخ اجمالی

اصل حاکم و مسلم در اعتقادات شیعی بر مختار بودن و مسئول بودن انسان در قبال سعادت و شقاوت خویشتن  است. و روایت مذکور فقط خبر از این واقعه می دهد که فردی که هم اکنون شقی است، از همان شکم مادر هم در بستری از شقاوت متولد شده بود و خود او هم با اعمالش بر این شقاوت صحه گذاشت. این شقاوت البته خارج از اراده انسانی نیست.

پاسخ تفصیلی

اصل حاکم و مسلّم در اعتقادات مذهب شیعه، بر مختار بودن و مسئول بودن انسان در قبال سعادت و شقاوت خویشتن  است. بنابراین، کسی که شقاوت را ذاتی می داند؛ یعنی خدا را باعث شقی شدن خود یا دیگران می داند، دچار عقیده ای باطل و نادرست شده است. همان طور که شیطان علّت انحراف خود را خدا می دانست.[1] بنابراین، هیچ کس ذاتاً و از جانب خداوند شقی آفریده نشد، بلکه خدا این اختیار را داده و برخی از انسان ها خود شقاوت را برمی گزینند.

آیات و روایات زیادی بر اختیار دلالت دارند که در جای خود ذکر شده است، ولی در مقابل، «اهل جبر» به برخی دیگر از آیات و روایات استناد کرده اند که بررسی شده و مبانی اشتباه این تفکّر، مورد نقد قرار گرفته است.

با این حال، در ذیل به بررسی یکی از مهم ترین روایات و آیات در باب شقاوت و سعادت ذاتی که از همه صریح تر است، می پردازیم.

روایت

«الشَّقِی مَنْ شَقِیَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ وَ السَّعِیدُ مَنْ سَعِدَ فِی بَطْنِ أُمِّهِ»؛[2] شقی در شکم مادرش شقی است و سعادتمند در شکم مادر خود سعادتمند است.

با توجّه به دو اصل مسلّم (صادر نشدن شقاوت از خدا و اصل اختیار و مسئولیت انسان) معنا و توضیح روایت چنین است:

فردی که هم اکنون شقی است از همان شکم مادر هم در بستری از شقاوت متولّد شده بود و خود او نیز با اعمالش بر این شقاوت صحّه گذاشت. بنابراین، شقاوت و سعادت در «بطن امّ» که در روایت به آن اشاره شده، تأکید بر این مسئله است که اموری مثل سعادت و شقاوت توسط پدر و مادر در بستر وراثت جسمانی قابل تکثیر است، نه این که خداوند در خلقت ازلی و در مقام ذات، کسی را شقی آفریده باشد. هرچند در نهایت، فاعل همه افعال خدا است، امّا این بحث دیگری است که اشاره به مقام توحید دارد، نه بحث اختیار و مسئولیت؛ یعنی خداوند مسئول بدی های انسان نیست هرچند بعد از اختیار کردن بدی توسط انسان، خداوند این قدرت را به او داده است که آن بدی را محقق کند، و فرزند هم یکی از افعال پدر و مادر است. بحث بیشتر در بارۀ جوانب این مسئله را به مقالات دیگری واگذار می کنیم. و در مورد این که آیا تأثیر وراثت در شقاوت قطعی است یا خیر، اجمالاً پاسخ منفی است. البته چنین سعادتی نیاز به مجاهده ای برتر و خروج از وراثت و هجرت از همه بدی های موروثی دارد. همچنان که مثال های زیادی در تاریخ برای این مسئله وجود دارد.

آیه

«وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ کَثیراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ»؛[3] به یقین، گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ آفریدیم.

«ذرأ» که در این آیه به کار رفته معنایی غیر از خلق و ابداع دارد. «ذرأ الارض»؛ یعنی زمین را بذر افشانی کرد. پس ذرأ؛ یعنی کاشتن و افشاندن و گسترش و تکثیر و تولید کردن[4] که همه اینها مربوط به آفرینش جسم انسان در رحم مادر یعنی همان وراثت است. می دانیم که وراثت به طور مستقیم توسط خداوند ایجاد و ابداع نشده، بلکه صرفاً توسط خدا از انسان آشکار شده است. و فرزند از لحاظ وراثتی و ژنی ادامه تکاملی پدر و مادر است و مسئولیت پدر و مادر در قبال سعادت و شقاوت فرزندان در ابتدای خلقت جسمانی فرزند به همین معنا است و روایات زیادی هم در این زمینه وارد شده است.[5] بنابراین، سعادت و شقاوت وراثتی هم (در دائره تأثیر خود) بازگشت به سوء اختیار انسان دارد، نه به ارادۀ ذاتی خداوند متعال.

پس، حدیث «الشقی من شقی فی بطن امه و السعید من سعد فی بطن امه»، همچنین آیۀ مذکور، این گونه  قابل تفسیر است که خدا انسان را در ازل ذاتاً مستعد سعادت خلق می کند، ولی انسان با سوء اختیار خود راه شقاوت را بر می گزیند و شقی می شود و بعد این شقاوت را در جهان ماده از طریق زاد و ولد تکثیر می کند -هرچند این تکثیر علت تامه نیست، اما زمینه شقاوت است-. همچنان که در آیه دیگری از زبان نوح می خوانیم: «خدایا! از این کافران کسی را باقی مگذار که اگر باقی گذاری جز فرد فاجر و کافر از آنان متولد نخواهد شد».[6]

حال نکته دقیق تری در مورد قدرت اراده انسان مطرح می شود و آن این که شقاوت و سعادت وراثتی هم با اختیاری که برتر از وراثت و نژاد باشد قابل تغییر است، امّا نیازمند وارد شدن در بُعدی فراتر از وراثت است. از طرف دیگر فردی که از وراثت ایمانی برخوردار است، می تواند در این زمینه و بستر مناسب، با سوء اختیار خود تبدیل به فردی شقی شود. بنابراین، آیۀ شریفه و روایت مزبور، خبر از یک واقعه طبیعی و وراثتی می دهد، نه این که آن را علت تامه و لایتغیّر سعادت و شقاوت انسان ها بداند. ولی افسوس که اکثریت انسان ها از اختیار الاهی خود هیچ استفاده ای نکرده و از حدّ تأثیرات وراثت و محیط فراتر نمی روند.

 

[1] «شیطان گفت خداوندا اکنون که مرا گمراه نمودى من نیز در روى زمین بشر را بزیبایى‏ها بفریبم و همه آنها را گمراه می کنم»، حجر، 39.

[2] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 5، ص 9، موسسه الوفاء، بیروت، 1404ق.

[3] اعراف، 179.

[4] «راغب می گوید: ذرء آن است که خدا آفریده خود را آشکار کند. «ذرء اللّه الخلق» یعنى اشخاص را آشکار فرمود. قاموس آن را خلقت و تکثیر و غیره گفته، سخن صحاح نیز نظیر آن است»، قاموس قرآن، ج 3، ص 4. « ذَرَأَ-- ذَرْءاً [ذرأ] اللّهُ ...- الشی‏ءَ: آن چیز را بسیار کرد،- الأرضَ: زمین را تخم پاشى کرد»؛ مهیار، رضا، فرهنگ ابجدی عربی-فارسی، ص407.بی تا، بی جا.

[5] برای مثال: «مجالس الصدوق، و العلل، عن أبی سعید الخدری فی وصیة النبی ص لعلی ع قال یا علی إذا حملت امرأتک فلا تجامعها إلا و أنت على وضوء فإنه إن قضی بینکما ولد یکون أعمى القلب بخیل الید»، شیخ صدوق، الفقیه، ج 3، ص 533، جامعه مدرسین، قم، 1413ق.

[6] «إِنَّکَ إِنْ تَذَرْهُمْ یُضِلُّوا عِبادَکَ وَ لا یَلِدُوا إِلاَّ فاجِراً کَفَّاراً»؛ نوح، 27.

 

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    758463 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    738005 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    652285 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    647224 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    641913 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    581964 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    577252 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    560281 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    560164 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    551918 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...