اسلام برای برقراری تعادل در رفتار انسان‌ها تعالیم بسیار ظریف و دقیقی دارد. امام کاظم(ع) در این باره می‌فرماید: «برنامه کارهای دنیایی خود را به گونه‌ای تنظیم کن که گویی در این جهان ابدی هستی، و برنامه کارهای آخرت خود را طوری تنظیم کن که گویی فردا از این جهان خواهی رفت».[1]

 این حدیث و احادیث دیگری که به همین معنا وارد شده است، به این مسئله‌ی اخلاقی و تربیتی اشاره دارد که از نظر اسلام نگاه انسان به زندگی، عمر، سلامتی، نعمت‌ها و... باید به نحوی باشد که فرصت خود را برای استفاده از آنها بسیار محدود و اندک بداند و در صدد باشد که از فرصت‌ها حداکثر استفاده را بنماید و در انجام کارهای خیر، ماندگار و جاودانی تعجیل کند. کارهای دنیایی را چون ارزش چندانی ندارد به این دلیل که فرصت را برای انجام آنها باقی است به تأخیر بیندازد و در عوض در انجام کارهایی که ارزش آخرتی و ماندگار دارند عجله کند و فرصت آنان را بسیار کوتاه بداند. همچنین اگر گناه یا خطایی از او سر زد، فرصت توبه و جبران آن‌را بسیار کوتاه بداند و در اسرع وقت در صدد جبران برآید. بنابر این، اگر انسان در تحت چنین تعالیمی خود را تربیت کرده باشد، همواره کارهای خود را محاسبه می‌کند و اگر از فرصت‌های زندگی‌اش به خوبی استفاده کند، همیشه به آینده خوش‌بین و امیدوار خواهد بود، و اگر از فرصت‌‌های زندگی‌اش تا کنون به خوبی استفاده نکرده، بی‌جهت امیدوار و شادمان نباشد، بلکه سعی کند در فرصت باقی مانده عقب‌ماندگی‌های خود را جبران نماید. بی‌گمان این آموزه‌ی اخلاقی اسلام باعث رشد و تکامل انسان خواهد شد. آیا اگر معلمی وقت امتحان را معلوم نکرده باشد و به دانش‌آموزان خود بگوید: «هر لحظه ممکن است از درس‌های شما امتحان بگیرم» و با این روش خود آنان را به سعی و تلاش وادار نماید به نحوی که هر لحظه آمادگی کامل برای امتحان داشته باشند، آنان را به آینده و دیدن نتیجه‌ی سعی و کوشش خود امیدوار نکرده است؟ آیا اگر برای مدت زیادی خیال آنان را از امتحان راحت کند باعث نخواهد شد که آنان وقت خود را بیهوده تلف کنند؟

[1]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 3، ص 156، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1413ق. «وَ رُوِیَ عَنِ الْعَالِمِ ع أَنَّهُ قَالَ اعْمَلْ لِدُنْیَاکَ کَأَنَّکَ تَعِیشُ أَبَداً وَ اعْمَلْ لآِخِرَتِکَ کَأَنَّکَ تَمُوتُ غَدا».