بازدید
371
آخرین بروزرسانی: 1398/03/25
خلاصه پرسش
در مورد نقش نحوی عبارت قرآنی «... و المقیمینَ الصلاةَ و ...» در آیه 162 سوره نساء توضیح دهید و اینکه چرا اِعراب آن با قبل و بعدش هماهنگ نیست؟
پرسش
در آیه 162 سوره مبارکه نساء عبارت «المقیمین الصلاة و المؤتون الزکاة» آمده است. در مورد قواعد دستوری این عبارت توضیح دهید؟
پاسخ اجمالی
در پاسخ ابتدا باید به این نکته توجه داشت که در زبان عربی، این تنها فعل نیست که دارای فاعل و مفعول میباشد، بلکه برخی اسمهای مشتق نیز با داشتن برخی شرایط، میتوانند مانند فعل، در اسمهای دیگر عمل کرده و آنها را به عنوان فاعل یا مفعول و یا دیگر معمولها، به خود وابسته سازند. برخی ادیبان این نوع اسمهای عملکننده را تا هفت مورد شمارش کردهاند:
1. اسم فعل: مانند هیهاتَ.
2. مصدر: مانند اطعام در آیه «اطعام فِی یَوْم ذِی مسغبة یَتِیماً»، که «یتیماً» مفعول «اطعام» است.
3. اسم فاعل: که در صورت داشتن «ال» بدون شرط عمل میکند و اگر «ال» نداشته باشد، به شرط اینکه مربوط به زمان حال یا آینده باشد و نیز مسبوق به نفی یا استفهام باشد و یا خبر برای مبتدأ و یا موصوف قرار بگیرد، عمل میکند.
4. صیغه مبالغه.
5. اسم مفعول: این اسم، نیاز به یک اسم مرفوع دارد به عنوان نائب فاعل و گاه میتواند مفعول دوم منصوبی هم بگیرد.
6. صفت مشبهه: این اسم به صورت فعل لازم عمل کرده و مفعول نمیگیرد.
7. اسم تفضیل.[1]
در همین راستا، واژه «المقیمین»، اسم فاعلی است که همراه با «ال» آمده؛ لذا بدون داشتن هیچ شرطی، میتواند عمل کند و فاعلش(ضمیر مستتر هُمْ) را رفع و مفعولش(الصّلاةَ) را نصب دهد؛ از اینرو، نصب «الصلاة» را میتوان به این دلیل دانست که مفعول به برای «المقیمین» واقع شده است.[2]
اما در اینکه چرا خود «المقیمین» با آنکه ظاهراً عطف به مرفوع بوده و کلمه مرفوع دیگری نیز به او عطف شده، منصوب خوانده میشود و نقش آن چیست، باید گفت:
1. برخی از قراء، این کلمه را همان «المقیمون» خواندهاند که بر اساس این قرائت، عطف صحیح بوده و اشکال از اساس دیگر وجود نخواهد داشت. گفته میشود که ابن مسعود نیز چنین قرائتی داشت. [3]
2. بیشتر قاریان، همان قرائت مشهور و معروف «المقیمین» را پذیرفته و آنرا بدون اشکال میدانند. البته دو توجیه برای آن ذکر شده است:
الف) «المقیمین» عطف به «ما اُنزل الیک» بوده و به همین جهت از لحاظ اعراب، مجرور است و معنایش این میشود: ایمان دارند به آنچه بر پیامبر نازل شده است و ایمان دارند به مذهب و دین کسانی که نماز بپا میدارند.[4]
ب) برخی از ادیبان عرب؛ مانند سیبویه دلیل نصب این کلمه را نوعی تأکید و تعظیم دانسته و آنرا منصوب به فعل مقدرّ میدانند. به عبارتی «المقیمین» مفعولٌ به برای فعل محذوفی شده تا با منصوب شدن، به صورت متمایزی در متن خودنمایی و توجه مخاطبان را به خود جلب کند و نشانگر تأکید و ستایش محتوای خود باشد که به عنوان نمونه در این آیه، نمازگزاران از جایگاه بسیار ویژهای در میان مؤمنان برخوردارند. در این تفسیر، واو در «و المقیمین» حرف عطف نبوده، بلکه نشانگر آغاز جملهای معترضه است.
مفسران برای تأیید این ادعا، اشعاری را از شاعران عرب به عنوان شاهد ذکر کردهاند که دقیقاً با همین ترتیب و ترکیب نحوی سروده شده تا نشانگر تأکید ویژهای بر این متن متفاوت باشد:
لا یبعدن قومی الذین هم             سم العداة و آفة الجزر
النازلین بکل معترک             و الطیبون معاقد الأزر. [5]
 
 

[1]. ابن هشام، عبدالله بن یوسف، شرح قطر الندی، ص 255، قاهره، بینا، چاپ یازدهم، 1383ق.
[2]. صافی، محمود بن عبدالرحیم، الجدول فی اعراب القرآن، ج 6، ص 238، دمشق‏، بیروت، دار الرشید، مؤسسة الإیمان، چاپ چهارم، 1418ق.
[3]. ابن کثیر دمشقی، اسماعیل بن عمرو، تفسیر القرآن العظیم، ج 2، ص 416، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1419ق.
[4]. سیرافى، حسن بن عبد الله‏، شرح کتاب سیبویه، ج ‏2، ص 395، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول.
[5]. ر. ک: درویش محی الدین، اعراب القرآن و بیانه، ج 2، ص 379-380، دمشق، دار الإرشاد، چاپ چهارم، 1415ق.
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    886827 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    548193 Laws and Jurisprudence 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    425793 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    413123 Laws and Jurisprudence 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    389715 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    369316 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    334164 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    319177 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    314530 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    310006 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...