جستجوی پیشرفته
بازدید
13823
آخرین بروزرسانی: 1394/09/22
خلاصه پرسش
قاعده «نفی استواء» چیست؟
پرسش
برخی از قدمای امامیه؛ مانند علامه حلی و مرحوم نراقی در کتب اصول فقه خود به قاعده «نفی استواء مفید العموم» تمسک کرده‌اند. معنای این قاعده چیست؟
پاسخ اجمالی
قاعده «نفی استواء» در عباراتی استفاده می‌شود که در آن؛ تساوی دو چیز نفی شده است.
اگر عباراتی عدم تساوی دوچیز را اعلام کنند، شاید در نگاه اول، عدم تساوی در تمام زمینه‌ها برداشت شود، اما واقعیت آن است که چنین عمومی که نفی تساوی در همه وجوه و زوایا را برساند، از چنین عباراتی برداشت نمی‌شود.
در همین راستا، یکی از مباحث مطرح در اصول فقه، بررسی دلالت برخی الفاظ بر عموم است؛ مثلاً وقتی گفته می‌شود: «أکرِم کُلّ ضیف»(هر میهمانی را گرامی بدار!)؛ در این‌جا مسلّم است که عموم(همه میهمانان) را از کلمه «کُلّ» استفاده کرده‌ایم. اما برخی دیگر از کلمات هستند که به این آسانی نمی‌توان درباره آنها حکم به عموم کرد. این‌گونه مباحث را در علم اصول فقه و در بخش عمومات و دلالت الفاظ بر عموم مطرح کرده‌اند.
یکی از این کلمات که بیشتر در کلمات قدماء نقل شده است و در کتب اصولیان متأخر ذکر نشده؛ استفاده عموم از «نفی استواء» است.
«نفی استواء» به معنای جملاتی است که در آن؛ تساوی دو چیز نفی شده است؛ مثل این‌که مردم می‌گویند: «این دو کالا مثل هم و مساوی هم نیستند». آیا این کلام آنان دلالت بر عموم دارد؟ یعنی این دو کالا هیچ شباهتی به هم ندارند و در تمام  زوایا با هم متفاوت‌اند؟
شیخ طوسی در این‌باره می‌گوید: «نفی استواء، به معنای عدم تساوی در برخی از صفات است».[1] نه در همه صفات.
علامه حلّی می‌گوید: «آیه مبارکه "لا یَسْتَوِی أَصْحابُ النَّارِ وَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ"[2] دلالت بر نفی استواء (عدم تساوی) در همه امور ندارد؛ زیرا نفی استواء، اعم از این است که آیا در تمام وجوه و زوایا این تساوی نفی شده است یا فقط در برخی از امور نفی تساوی وجود دارد».[3]
ملامحمد مهدی نراقی می‌گوید: «اگر نفی استواء بالجمله و همه جانبه باشد، بدان معنا است که عدم تساوی در تمامی وجوه و زوایا نفی شده است».[4] یعنی هیچ تساوی‌ای وجود ندارد.
گویا از این کلام نراقی چنین دانسته می‌شود که ایشان نفی استواء را شایسته در نفی عموم می‌داند.
تطبیق فقهی
در تحقیقات علمای متأخر تحقیقات خاصی در این‌باره وارد نشده است و تنها در برخی از مباحث فقهی از جمله جواز یا عدم جواز ازدواج با اهل کتاب به آیه «لا یَسْتَوِی أَصْحابُ النَّارِ وَ أَصْحابُ الْجَنَّةِ» استناد شده است که بنا بر آن مسلمان با اهل کتاب در یک رتبه نیست (هم‌کفو نیستند) و نباید با هم ازدواج کنند که در جواب به طور مختصر این‌گونه بیان شده است:
«با دقت در لغت و معناى استواء مشخص می‌گردد؛ اگر بین دو چیز، استواء به صورت مطلق ثابت گردید، آن دو چیز باید در جمیع جهات با هم مساوى باشند. ولى اگر استواء بین دو چیز به صورت مطلق نفى گردید، لازم نیست که این دو چیز‌ در تمام جهات با هم اختلاف داشته باشند، بلکه اگر در بعضى جهات هم (فى الجمله) با هم مساوى نباشند در صدق عدم استواء کافى است؛ مثلاً اگر زید و عمرو در نُه علم از دَه علم با هم مساوى باشند و فقط در یک علم با هم مساوى نباشند و بعد گفته شود که بین زید و عمرو در علم تساوى نیست این اطلاق صحیح می‌باشد و لازم نیست در تمام ده علم با هم متفاوت باشند.
ثانیاً: در صورت صرف نظر از اشکال اول؛ واضح است که "اصحاب الجنة"(مسلمین) با "اصحاب النار" (کفار و مشرکین) مشترکات بسیارى دارند؛ مثلاً در امور تکوینى؛ مثل غذا خوردن، راه رفتن ... و در امور اعتبارى؛ مثل مالک شدن بعد از خرید و فروش با هم مشترکند و مسلّماً آیه نمی‌خواهد حتى نسبت به این مشترکات نفى استواء بکند. پس آیه باید در صدد نفى استواء نسبت به امر خاصى باشد که البته در ادامه آیه آن‌را تعیین می‌نماید: "لٰا یَسْتَوِی أَصْحٰابُ النّٰارِ وَ أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ، أَصْحٰابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفٰائِزُونَ"؛ آیه می‌گوید این دو در فائز بودن با هم مساوى نیستند».[5]
 

[1]. طوسی، محمد بن حسن، العدة فی أصول الفقه، ج ‏2، ص 444، قم، علاقبندیان، 1417ق.
[2]. حشر، 20.
[3]. حلی، حسن بن مطهر، مبادی الوصول إلى علم الأصول، ص 131، قم، المطبعه العلمیه، 1404ق.
[4]. نراقی، محمد مهدی، انیس المجتهدین فی علم الأصول، ج ‏2، ص 723، قم، بوستان کتاب، 1388ش.
[5]. شبیری زنجانی، موسی، کتاب نکاح، ج 16، ص 5179، قم، مؤسسه پژوهشى رای‌پرداز‌، 1419ق.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    926867 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    618114 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    549073 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    452728 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    440890 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    388688 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    385511 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    377350 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    338857 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    327434 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...