جستجوی پیشرفته
بازدید
10096
تاریخ بروزرسانی 1388/05/28
 
کد سایت fa6033 کد بایگانی 5307 نمایه جمع آوری خمس در زمان حضرت علی (ع)
طبقه بندی موضوعی تاريخ بزرگان|گوناگون
خلاصه پرسش
چه کسانی در زمان حضرت علی (ع) مسؤل جمع آوری خمس بودند؟
پرسش
کسانی که خمس را در زمان امام علی (ع) دریافت می کردند چه کسانی بودند؟
پاسخ اجمالی

همه مسلمانان بر این باورند که خمس یکی از واجبات الاهی است و باید به آن ملتزم باشند، این حکم از زمان تشریع آن؛ یعنی پس از اتمام جنگ بدر، همواره اجرا شد، حضرت علی (ع) نیز یکی از کسانی بود که در اجرای این واجب الاهی در کنار پیامبر (ص) با آن حضرت همکاری لازم را داشتند و بعد از رحلت پیامبر گرامی اسلام (ص) هم در اجرای این حکم لحظه ای کوتاهی نکردند. به گواهی تاریخ، شیعیان بعد از امیرالمؤمنین (ع)، در زمان های امامان معصوم (ع) نیز به رعایت این وظیفه اهتمام داشتند و خمس مال خود را به امامان معصوم (ع) تحویل می دادند. نکته قابل توجه این است که بر اساس شواهد تاریخی در زمان پیغمبر اعظم (ص) و در زمان حضرت علی (ع) و همچنین در زمان های امامان معصوم (ع) دیگر، هم خمس غنائم و هم خمس غیر غنائم مثل خمس گنج ها یا خمس معادن دریافت می شد، اما تاریخ در خصوص جمع آوری خمس ارباح مکاسب (درآمد انواع کسب ها) در زمان پیغمبر اکرم (ص) و امام علی (ع) مطلبی نقل نکرده است، البته نبود دلیل تاریخی دلیلی بر وجود نداشتن این بخش از خمس نیست؛ چرا که بسیاری از کتاب ها و منابع معتبر مسلمانان در طول تاریخ در جنگ های متعدد از بین رفته، به علاوه این که در زمان امامان معصوم (ع) دیگر، این بخش از خمس نیز بیان شده است.

پاسخ تفصیلی

براساس آموزه های دینی و قرآن،[1] خمس یکی از واجبات الاهی است که در هنگام تقسیم غنائم به دست آمده از جنگ بدر، تشریع شد و شیعه و سنی در اصل وجوب آن اتفاق نظر دارند، با اختلاف در بعضی از موارد و مسائل آن. اهل سنت خمس را فقط در غنائم جنگی و معادن و گنج ها محدود می کنند، اما شیعیان علاوه بر این چند مورد، به موارد دیگری؛ مانند خمس درآمد مازاد بر زندگی هم اعتقاد دارند. البته ریشه اختلاف تشیع و اهل سنت در مورد خمس را باید از معنای کلمه «غنمتم»[2] در آیه خمس جست و جو کرد؛ زیرا اهل سنت این کلمه را به غنائم جنگی معنا می کند، ولی علمای شیعه معتقدند که خمس در هر گونه فایده ای که برای انسان فراهم می گردد، واجب است، اعم از این که از طریق کسب و تجارت باشد، یا از طریق گنج و معدن و یا آن که از راه غواصی از دریا.‌ این باور شیعه از همین آیه قرآن قابل اثبات است؛ زیرا در «عرف لغت» به تمام این مواردی که اشاره شد غنیمت گفته می شود،[3] شیعه برای این باور شواهدی از سنت رسول الله (ص) و امامان معصوم (ع) بیان می کند. به عنوان نمونه در خصوص زمان پیامبر (ص) و امام علی (ع)، باید گفت: غیر از غنائم جنگى، از معادن و گنج ها و همچنین غوص (جواهراتى که به وسیله غوّاصى از دریاها بیرون آورده مى شود) در عصر آنها خمس گرفته شده است. در سنن بیهقى به این بیان نقل شده است که در زمان امام على (ع) شخصى گنجینه اى پیدا کرد و خدمت امام (ع) آمد، امام (ع) فرمود: چهار پنجم آن مال تو است و خمس آن مال ما است.[4]

همچنین در همان کتاب که از منابع معروف اهل تسنّن است، از پیغمبر (ص) نقل شد که فرمودند: در «رکاز» خمس است. پرسیدند منظور از رکاز چیست؟ فرمود طلا و نقره اى که خداوند از روز نخست در زمین آفریده است.[5]

در کتاب وسائل الشّیعه نیز حدیث مفصّلى در زمینه همین موضوع مربوط به عصر على (ع) دیده مى شود که شخصى «رکازى» (معدن یا گنجینه اى) پیدا کرد، هنگامى که امام على (ع) از آن آگاه شد به او فرمود خمس آن را بیاور و تحویل بده.[6]

امّا این سؤال همچنان باقى ماند که آیا در عصر پیغمبر (ص) و امام على (ع) از ارباح مکاسب (درآمدهاى کسب و کار) نیز خمس گرفته شده است یا نه؟

در پاسخ این سؤال باید گفت: اسناد تاریخى روشنى در این زمینه به دست نیامده است که پیامبر (ص) و امام على (ع) خمس ارباح مکاسب را گرفته باشند، ولى این موضوع هیچ گونه اشکالى در وجوب پرداخت خمس درآمد کسب ایجاد نمى کند؛ زیرا روایات زیادی از طریق امامان معصوم (ع) دیگر داریم که صاحب وسائل الشیعه همه آن روایات را در باب های مختلف جمع آوری کرده است. صرف زیاد بودن این روایات بیان کننده این مطلب است که خمس در اقسام مختلف آن از طرف مردم پرداخت می شد. ما به عنوان نمونه به بعضی از آن روایات اشاره می کنیم:

1. یکى از اصحاب به امام نهم (ع) چنین نوشت: به ما اطّلاع بدهید که آیا خمس بر تمام چیزهایى است که انسان استفاده مى کند، از کم و زیاد از تمام انواع درآمدها و همچنین بر صنعتگران هم واجب است؟ و این خمس را چگونه باید پرداخت؟ امام به خطّ خویش نوشت خمس بعد از هزینه زندگى است.[7]

از این عبارت به خوبى استفاده مى شود که سؤال کننده هم در عمومیّت خمس شک داشته است، و هم در کیفیّت آن، و امام با یک جمله کوتاه آن چنان که معمول نامه نگارى آن زمان بود به هر دو سؤال، پاسخ گفته است.

هنگامى که مى فرماید: خمس بعد از هزینه زندگى است، هم پاسخ کیفیّت گفته شده که سؤال دوم راوى است و هم پاسخ سؤال اوّل مربوط به اصل وجوب خمس در تمام درآمدها.

2. به او (امام (ع) عرض کردم به من دستور داده اید به کارهاى شما رسیدگى کنم، و حقّ شما را بگیرم، این موضوع را به دوستان شما اطّلاع دادم، بعضى از آنها گفتند: حقّ امام چیست؟ من نمی دانستم در جواب چه بگویم؟ امام فرمود خمس بر آنها واجب است، گفتم در چه چیز؟ فرمود در کالاها و صنایع، گفتم و کسانى که تجارت مى کنند و با دست خود چیزى را مى سازند؟ فرمود بله، در صورتى که بعد از هزینه زندگى براى آنها امکانى بماند.[8] راوی این روایت شخصی است به نام«ابو علىّ بن راشد» که از وکلا و نمایندگان مخصوص امام نهم و دهم (ع) بوده است. چنین کسى هنگامى که مى گوید به او نوشتم که مرا مأمور گرفتن حقّ خود ساخته اید، شک نخواهیم کرد که مخاطب نامه حتماً امام (ع) بوده است.

3. ابراهیم بن محمّد الهمدانى به امام (ع) نوشت: على (ابن مهزیار) نامه پدر شما را براى من خواند که در آن دستور داده شده بود، صاحبان آب و زمین بعد از هزینه خود، یک دوازدهم درآمد خویش را به حضرت بپردازند، و امّا کسانى که آب و ملک آنها براى هزینه آنها کفاف نمى دهد، چیزى بر آنها واجب نیست، نه یک دوازدهم و نه غیر آن، افرادى که در نزد ما هستند در این زمینه اختلاف و گفت و گو دارند. مى گویند: بر آب و زمین خمس درآمد لازم است، آن هم بعد از هزینه خود آب و زمین و خراج آن، نه هزینه خود انسان و همسر و فرزند او. امام در جواب او چنین نوشت و على بن مهزیار نیز آن نامه را مشاهده کرد که بر چنین شخصى خمس لازم است بعد از هزینه زندگى خود و زن و فرزند و بعد از خراج حکومت.[9]

در این حدیث که از نظر سند صحیح و محکم است، صریحاً دستور داده شده است که مردم موظّف اند از مازاد درآمد اراضى بعد از کسر هزینه زندگى، خمس بپردازند و اگر ملاحظه کنید بعضی از امامان (ع) بیش از یک دوازدهم نمى گرفته اند، به خاطر این است که با توجه به شرایط خاصّ عصر خود همه و یا قسمتى از خمس را به شیعیان مى بخشیدند تا در فشار واقع نشوند.

مطالب فوق گواه اجرائی بودن خمس غنائم و غیر غنائم در زمان امام علی (ع) و یا در زمان امامان معصوم (ع) دیگر است، اما این که در زمان حضرت علی (ع) چه کسانی مأمور جمع آوری خمس بودند، مطلبی است که تاریخ آن را به ما نرسانده، البته بیان نکردن تاریخ دلیل بر اجرائی نشدن این حکم در زمان آن حضرت نیست؛ چرا که بسیاری از کتاب های معتبر شیعه در جنگ ها سوزانده شده اند و یا در طول قرون متمادی به دلائل مختلفی از بین رفته اند. بنابراین، بسیاری از روایات و مطالب مهم به دست ما نرسیده است. در نتیجه با عنایت به این که بیان احکام از طریق امام علی (ع) یا امامان معصوم (ع) دیگر است،[10] درمی یابیم که مسئله خمس آن گونه که امروز در فقه شیعه مطرح است برگرفته از سنت رسول الله (ص) یا امامان معصوم (ع) است که این سنت همان کلام خداوند متعال و اسلام حقیقی است و یکی از واجبات مالی است.



[1] انفال، 41.

[2] "وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَه‏".

[3] راغب، مفردات، ج 1، ص 615؛ طبرسی، مجمع البیان، ج 4، ص 544.

[4] سنن بیهقی، ج 4، ص 156.

[5] همان، ص 152.

[6] حر عاملی، وسائل الشیعة،ج 9، کتاب خمس، باب ششم، ح 1، مؤسسه آل البیت، قم، 1409ق.

[7] . حر عاملی،وسائل الشیعه،ج نهم،کتاب خمس،باب هشتم ،حدیث1، مؤسسه آل البیت،قم،1409ق.

[8] همان، باب ششم، ح 2.

[9] همان، ح 3.

[10] کلینی، اصول کافی،ترجمه مصطفوی، ج 2، ص 478، کتاب فروشی علمیه اسلامی، چاپ اول، تهران.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    758543 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    475452 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    332088 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    328084 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    322360 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    277553 حقوق و احکام 1387/12/04
    پاسخ مراجع عظام تقلید نسبت به این سؤال، چنین است: [1] حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (مدظله العالی): اگر ناخن کاشته شده قابل برداشتن نبوده یا ازاله آن مستلزم ضرر و مشقّت باشد ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    266071 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    265364 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    263480 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را هفده تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    213220 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7256  نفر