«حدیث غریب» یکی از اقسام «خبر واحد» است. و حدیثى را غریب می‌گویند که تنها یک راوى ـ هر چند در یکى از مراتب و طبقات سلسله سند ـ داشته باشد.

حدیثی که کلیت آن، راویان مختلف داشته باشد؛ اما فرازی از آن را تنها یک راوی نقل کرده باشد، در همان فراز مورد نظر، حدیث غریب ارزیابی می‌شود.

غرابت ممکن است غرابت مطلق باشد؛ یعنی حدیث از ابتدای سند فقط یک راوی داشته باشد، و یا غرابت نسبی، یعنی در بخشی از سلسله سند تنها یک راوی آن‌را نقل کرده باشد.

گفتنی است که غریب بودن یک حدیث را نباید لزوما به معنای ضعیف بودن آن ارزیابی کرد؛ بلکه این اصطلاح تنها نشانگر آن است که افراد کمی آن‌را نقل کرده‌اند؛ لذا برای دریافت قوت و ضعف یک روایت غریب، باید به درجه اعتبار همان اندک راویان پرداخت.

بر این اساس، حدیث غریب را می‌توان به اقسام چهارگانه حدیث(صحیح، حسن، موثّق و ضعیف) تقسیم نمود.[1]

پس از بیان این مقدمه باید گفت؛ حدیث غریب از اصطلاحات مهم علم حدیث است و نقش آن در استنباط احکام فقهی همواره محل بحث میان فقها و محدثان بوده است. و به طور کلی، با توجه به میزان اعتبار سند و دیگر شرایط ارزیابی یک حدیث،‌ یک اندیشمند اسلامی می‌تواند از آنها در مسیر تدوین و رشد احکام فقهی و دیگر علوم اسلامی استفاده کند و اگر حدیث غریبی از نظر سند، صحیح یا حسن باشد، در ارزیابی‌های فقهی و دینی تأثیرگذار خواهد بود که در این زمینه، نکاتی قابل ذکر است:

1. استناد به احادیث غریب، باید با دقت بیشتری در راوی از نظر عدالت، وثاقت و ضبط باشد.
2. اگر حدیث غریب با روایات دیگر (و یا با فتوای فقهای متقدم) تأیید شود، اعتبار آن افزایش یافته و احتمال استناد فقهی به آن بیشتر می‌شود.
3. برخی از اختلافات فقها در پذیرش و یا رد یک حدیث غریب، ناشی از تفاوت مبنای آنان در ارزیابی سند روایت و یا تفاوت برداشت آنان در تحلیل محتوای آن است، نه آن‌که اساسا استناد به حدیث غریب را منتفی بدانند.

به عنوان نمونه، فقهای مکتب اهل حدیث، در صورت صحت سند، به حدیث غریب عمل می‌کنند؛ اما برخی از فقهای دیگر - به ‌ویژه در مواردی که حدیث غریب با روایات مشهور، اجماع و قیاس(در نظر اهل‌سنت) اختلاف داشته باشد – از استناد به آن صرف نظر می‌کنند.

4. دو اصطلاح «حدیث غریب» و «غریب الحدیث» با هم مترادف نیستند؛ چرا که دومی ناظر به کلمات و واژه‌هایی در لابلای احادیث است که چندان آشنا و کاربردی نبوده و نیاز به تحقیق بیشتری دارند که این موضوع هم می­تواند در احادیث غریب مشاهده شود و هم در احادیث غیر غریب.[2]

به هر حال، در دانش فقه، حدیث غریب می‌تواند در گسترش منابع استنباط و تکمیل احکام در موضوعاتی که روایت مشهور در مورد آن وجود ندارد، تأثیرگذار باشد.

همچنین این احادیث -اگر مخالف گزارش‌های معتبرتر نباشند- می‌توانند در رشته‌های تاریخ، تفسیر، اخلاق و دیگر آموزه‌های مرتبط با دین مورد استناد قرار گیرند.

بر این اساس، می‌توان نتیجه گرفت که «حدیث غریب» به خودی خود نه حجت قطعی است و نه کاملا مردود؛ بلکه معیار اصلی برای ارزیابی آن، محتوای قابل پذیرش، وثاقت راویان، ناهمخوان نبودن با دلایل قوی‌تر و ... است.

[1]. ر. ک: هاشمی شاهرودی، سید محمود، موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، فرهنگ فقه فارسی، ج 3، ص 267، بی‌جا، بی‌تا.

[2]. ر. ک: «غریب الحدیث»