آری! در کتاب‌های معتبر روایی چنین توصیه‌ای از امام صادق‌(ع) نقل شده است:

«اشْتَرُوا وَ إِنْ کَانَ غَالِیاً فَإِنَّ الرِّزْقَ یَنْزِلُ مَعَ الشِّرَاءِ»؛[1] خرید کنید، هرچند گران باشد؛ زیرا که رزق و روزی با خرید نازل می‌شود![2]

روایت یاد شده از لحاظ سند و بر اساس نظر بعضی از حدیث‌شناسان، روایت صحیح است؛[3] اما آیا محتوای این روایت قابل دفاع است؟ بلی؛ یعنی محتوای آن قابل پذیرش است.

در ادامه، به توضیح این مطلب خواهیم پرداخت.

گرانی و تورم، موضوع خوشایندی نیست؛ زیرا موجب فشار بر اقشار ضعیف و متوسط شده و زمینه را برای برخی جرائم و فسادها مهیا می‌کند و بر روح و روان جامعه تأثیر منفی می‌گذارد.

طبیعی است که امام ششم(ع) نیز از چنین واقعیتی آگاه بود، و در مقام دفاع از اصل گرانی و بی‌‌تأثیر بودن آن بر سفره مردم نیست؛ زیرا آن‌حضرت در روایت دیگری به آثار منفی گرانی اشاره فرمود:

«غَلَاءُ السِّعْرِ یُسِی‏ءُ الْخُلُقَ وَ یُذْهِبُ الْأَمَانَةَ وَ یُضْجِرُ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ»؛[4] گرانی نرخ‌ها، بد اخلاقی را در جامعه رواج می‌دهد، امانت‌داری را تضعیف و مرد مسلمان را پریشان و دل‌تنگ می‌کند!

با این وجود؛ اما اگر سخن ابتدایی امام(ع) را با نگاهی دیگر بررسی کنیم، به درستی آن پی خواهیم برد:

مردم همواره نیاز به خرید و فروش کالاها دارند. البته ضروری است که با قناعت و صرفه‌جویی، درآمدها و هزینه‌های خود را به صورت صحیح مدیریت کنند و از اسراف و تبذیر خودداری نمایند.

اکنون اگر اجناس و کالاها به دلایلی (گاه توجیه‌پذیر) گران شوند و به دنبال آن، مردم از خرید آنها خودداری کنند، علاوه بر ایجاد کمبود در محیط خانواده، باید منتظر افزایش بحران‌های اقتصادی در جامعه نیز باشیم؛ زیرا خودداری از خرید به دلیل گرانی، آثار و پیامدهای منفی به جای می‌گذارد؛ مانند ورشکستگی کارخانه‌های تولیدی، سازمان حمل و نقل، مراکز خرید و فروش و ... در نتیجه، شرایط روز به‌روز بدتر و بدتر خواهد شد، و در نهایت به ضرر همان مصرف‌کنندگانی تمام خواهد شد که از خرید خودداری کرده‌اند.

از این‌رو سزاوار است افراد -به‌ویژه کسانی که از سرمایه بیشتری دارند- باتوجه به توانایی‌های مالی خود و با در نظر گرفتن اولویت‌های زندگی، منتظر ارزان‌شدن کالاها نباشند؛ بلکه با ادامه فرایند خریدها و تزریق پول به اقتصاد جامعه، به گردش کسب و کارها، حفظ اشتغال، و ادامه فعالیت کارخانه‌ها یاری رسانند.

در این صورت، کلیت اقتصاد جامعه، ضعیف‌تر نخواهد شد. و این سخن امام صادق(ع) معنا خواهد یافت که: «رزق و روزی با خرید نازل می‌شود».

البته در این میان باید به چند نکته توجه داشت:

1. نخریدنِ هدف‌‌مند برای مبارزه با گران‌فروشی تصنعی و برنامه‌ریزی شده یک کالا، از سوی افراد سودجو مشمول این روایت نمی‌شود؛ بلکه معنای روایت آن است که به بهانه گرانی نباید بخل ورزید و خانواده را در مضیقه قرار داد و اقتصاد جامعه را دچار آسیب کرد.
2. سزاوار است هنگام گرانی‌، خریدها هدف‌مند باشد. به عنوان نمونه اگر متوجه شویم کارخانه‌ای ناخواسته و به دلیل بحران‌های اقتصادی در حال ورشکستگی است و کارگران آن در معرض اخراج‌اند، محصولات آن کارخانه را -حتی با قیمتی بیشتر- خریداری کنیم که می‌توان چنین کاری را دارای پاداش اخروی نیز دانست.
3. خرید هنگام گرانی به معنای خرید بیش از اندازه نیاز و یا احتکار کالاها نیست که افزایش تقاضا و گرانی بیشتر و فشار بر عموم مردم را به دنبال داشته باشد؛ زیرا می‌دانیم احتکار موضوعی است که در روایات مورد نکوهش و سرزنش قرار گرفته است. در این ارتباط، پاسخ fa23233 را ملاحظه فرمایید.
4. این امکان نیز وجود دارد که محتوای روایت مورد بحث را دارای گستره وسیع‌تری بدانیم و آن‌را تنها منحصر به خرید نکنیم؛ بلکه مواردی مانند استفاده از برخی خدمات عمومی را نیز مشمول آن بدانیم؛ زیرا به عنوان نمونه اگر فردی هنگام گرانی به جای آن‌که به پیاده‌روی طولانی روی آورد، از تاکسی استفاده کند و به جای آن‌که از مسافرت خودداری کند، با اتوبوس سفر کند، این روی‌کرد منجر به آن خواهد شد که فعالیت‌های حمل و نقل متوقف نشود و گردش پول ادامه یابد که نتیجه‌اش بهبودی هرچند نسبی در اقتصاد بوده و دست کم وضعیت را بدتر از آنچه هست نخواهد کرد.

[1]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، مصحح، غفاری، علی اکبر، ج 3، ص 268، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1404ق؛

[2]. در همین زمینه، ر. ک: «مقصود از قیمت‌گذار بودن خداوند»؛ «گران فروشی و کم فروشی در قرآن».

[3]. مجلسی، محمد باقر، مرآة العقول، ج 19، ص 132، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ دوم، 1363ش. 

[4]. کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 5، ص 164، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.