جستجوی پیشرفته
بازدید
21202
آخرین بروزرسانی: 1390/02/29
خلاصه پرسش
متعدی بودن به دو مفعول به چه معنا است؟
پرسش
در تفسیر تسنیم در ذیل آیه 165 بقره آمده: «رؤیت گاه متعدی به یک مفعول است؛ مانند: ﴿ورَاَوُا العَذابَ) و گاه متعدی به دو مفعول؛ مانند: ﴿ورَاَیتَ النّاسَ یَدخُلونَ فی دینِ اللّهِ اَفواجا) در آیه مورد بحث نیز ﴿اَنَّ القُوَّةَ لِلّهِ جَمیعا﴾ جایگزین دو مفعول ﴿یری﴾ است» (ج 8، ص 269). بنده متعدّی بودن به دو مفعول را متوجّه نمی‏شوم؛ زیرا به نظر می‏رسد در آیه سوره نصر، یک مفعول باشد: "و رأیت النّاس یدخلون فی دین الله افواجاً"، یعنی تمام این جمله مفعول قرار گرفته؟ در آیه سوره بقره نیز باز به نظر می‏رسد: أنّ القوّة لله جمیعاً" یک مفعول باشد برای تری. وجهِ دو مفعولی بودن چیست؟
پاسخ اجمالی

افعال در زبان عربی یا لازم اند که احتیاج به مفعول ندارند، و یا متعدی اند که جهت تکمیل معنا، احتیاج به مفعول دارند. در افعال متعدی، برخی از آنها به دو مفعول، و برخی دیگر برای تکمیل معنای خود به سه مفعول، نیاز دارند. گفتنی است همان گونه که یک کلمه به تنهایی می تواند مفعول باشد، جمله هم می تواند مفعول واقع شود، پس اگر در آیه ای؛ مانند آیه دوم سوره نصر، یک جمله کامل به عنوان مفعول معرفی شود، از لحاظ ادبی دچار مشکل نخواهیم شد.

پاسخ تفصیلی

همان طور که می دانید، افعال در زبان عربی یا لازم اند  که احتیاج به مفعول ندارند، و یا متعدی اند که جهت تکمیل معنا، احتیاج به مفعول دارند. در میان افعالی که متعدی اند و مفعول می گیرند، اکثر افعال به یک مفعول بسنده کرده و معنای آنها با همان یک مفعول کامل می شود، اما برخی از افعال به دو مفعول، و برخی دیگر به سه مفعول برای تکمیل معنای خود نیاز دارند.

از جمله افعال دو مفعولی می توان به افعال قلوب مانند: " حسب، خال، زعم، ظن، علم، رأی و وجد" اشاره کرد. علت نام گذاری این افعال به افعال قلوب این است که معنای آنها توسط اعضای باطنی و قوای درونی تحقق می یابد،[1] یعنی فهم آنها با درک و خیال و یا با عقل و فکر سرو کار دارند نه مانند "ضرَب" یا "ذهَب" یا "کسَر" که با حواس و اعضای خارجی سرو کار دارند. چهار فعل اول این دسته از افعال به معنای "گمان کرد و پنداشت" بوده و سه فعل بعدی به معنای "علم پیدا کرد و یقین یافت" است.

در این میان، افعالی سه مفعولی مانند "اعلم"، "خبّر" و ... نیز داریم که از بحث ما خارج است.

بنابراین "رأی" در بسیاری از موارد از افعال دو مفعولی است، که البته اگر به معنای دیدن حسی (أبصر) باشد،[2] تنها یک مفعول می گیرد.[3]

اکنون به بررسی آیات مورد نظر برمی­ گردیم:

در آیه دوم سوره نصر که خداوند می فرماید: «وَ رَأَیْتَ النَّاسَ یَدْخُلُونَ فىِ دِینِ اللَّهِ أَفْوَاجًا» تردیدی نیست که مفعول اول "رأیت"، کلمه "الناس" است، اما اگر "رأیت" را در این آیه به معنای دیدن با چشم بدانیم، جمله "یدخلون فی دین الله افواجا" جمله حالیه است برای "الناس" یعنی می بینی مردم را در حالی که وارد دین خدا می شوند، ولی اگر "رأیت" در این آیه به معنای رؤیت قلبی باشد، این گونه ترجمه خواهد شد: "ای پیامبر (ص) تو مردم را می یابی که گروه گروه به دین اسلام می گروند".

در این صورت، جمله "یدخلون فی ..." مفعول دوم برای فعل "رأیت" است.[4]

آیات دیگری نیز وجود دارد که فعل "رأی " در آن دو مفعول گرفته است، از جمله آیات 6 و 7 سوره معارج است که می فرماید: "إ ِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعیداً و  وَ نَراهُ قَرِیباً " که در هر دو آیه؛ "بعیداً" و "قریباً" مفعول دوم فعل هایی از ریشه "رأی " هستند.[5]

گفتنی است، همان گونه که یک کلمه به تنهایی می تواند مفعول باشد، جمله هم می تواند مفعول واقع شود،[6] پس اگر در آیه ای چون آیه دوم سوره نصر، یک جمله کامل به عنوان مفعول معرفی شود، از لحاظ ادبی دچار مشکل نخواهیم شد.

البته قاعده دیگری نیز در ادبیات عرب وجود دارد مبنی بر این که "أن" که از حروف مشبهة بالفعل است، به همراه اسم و خبرش می تواند عبارتی را تشکیل دهد که جایگزین دو مفعول قرار گیرد.

نمونه ای از جریان این قاعده را می توانیم در آیه 165 سوره بقره مشاهده کنیم، آن جا که می فرماید: «... وَ لَوْ یَرَى الَّذینَ ظَلَمُوا إِذْ یَرَوْنَ الْعَذابَ أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمیعاً وَ أَنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعَذاب».

فعل "یری" همان طور که بیان شد، این جا باید دو مفعول بگیرد، اما عبارت "أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمیعاً" بر اساس قاعده ای که بیان شد، جانشین و بنابر اصطلاح نحوی، سدّ مسدّ دو مفعول قرار گرفت.[7]



[1]ملکی اصفهانی، محمود، نحو مقدماتی، ص 58، انتشارات دارالعلم، قم، 1386ش.

[2]همانند آیه 53 سوره کهف،"وَ رَأَى الْمُجْرِمُونَ النَّار".

[3]الدقر، عبدالغنی، معجم القواعد العربیة، ص 282، دارالقلم، دمشق، 1422ق.

[4]نک: صافی، محمود بن عبدالرحیم، الجدول فی اعراب القرآن، ج30، ص 419، دارالرشید و مو سسه الایمان، دمشق_ بیروت،1418ق؛ کاشانی، ملا فتح الله، زبدة التفاسیر، ج7، ص 452، بنیاد معارف اسلامی، قم، 1423ق.

[5]الجدول فی اعراب القرآن، ج 29، ص 78.

[6]مانند: این آیه قرآن که می فرماید: أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَکُونُ عَلَیْهِ وَکیلا(آیه 43 سوره فرقان) در این آیه جمله «أنت تکون ...» مفعول دوم فعل "رأیت" است. نک: الجدول فی اعراب القرآن، ج 19، ص 24.

[7]نک: زبدة التفاسیر، ج 1، ص 279؛ دعاس_ حمیدان_ قاسم، اعراب القرآن الکریم، ج 1، ص 69، دارالمنیر، دمشق، 1425ق؛ درویش، محی الدین، اعراب القرآن و بیانه، ج 1، ص 231، دار الارشاد، سوریه، 1415ق؛ عکبری، عبد الله بن حسین، التبیان فی اعراب القرآن ، ج 1، ص 45، بیت الافکار الدولیة، عمان_ریاض، بی تا.

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

  • ابعاد مدیریتی ولایت فقیه از نظر فقه کدام است؟
    13288 System 1388/01/27
    فقیه به استناد ادلّه ولایت فقیه، در زمان غیبت به عنوان زمامدار جامعه اسلامى و نایب معصومان ‏(ع) و داراى مقام ولایت و زمامدار امور جامعه اسلامى است. از این رو، آنچه براى رهبرى و اداره جامعه لازم است و عقلاى عالم آن را در زمره حقّ و اختیارات رهبران ...
  • آیا امام حسین(ع) فرزندی با نام عُمَر داشت؟
    19005 اهل بیت و یاران 1392/05/31
    در برخی از منابع تاریخی آمده است که امام حسین(ع) فرزندی به نام «عُمَر» داشت که همراه برادرش امام سجاد(ع) همراه کاروان در مجلس یزید بود.[1] سن او هفت سال و یا چهار سال گزارش شده است.[2] گفتنی است؛ برخی ...
  • قرائت قرآن توسط فرد جنب و حائض چه حکمی دارد؟
    486067 حیض و نفاس 1388/06/10
    خواندن قرآن برای فرد جنب یا زن حائض حرام نیست، بلکه خواندن بیشتر از هفت آیه از سوره‏هایى که سجده واجب ندارد، بر جنب مکروه است.[1] همچنین خواندن قرآن براى زن حائض مکروه است.[2]زن حائض اگر از دبر با شوهر خود ...
  • آیا حمزه عموی پیامبر اسلام (ص) ازدواج کرده و دارای همسر و فرزند بود؟
    27244 تاريخ بزرگان 1391/03/18
    حضرت حمزة بن عبد المطلب، عموی پیامبر اسلام (ص) ازدواج کرده، و دارای همسر و فرزند بود، البته فرزندانش در زمان حیات پدر از دنیا رفتند. این که پیامبر اکرم فرمود عمویم گریه کنندگانی ندارد و از منزلش صدای گریه شنیده نمی شود، منافاتی با ازدواج ...
  • اگر نمازی قضا شد، آیا واجب است قضاى آن‌را در همان روز به جا آورد؟
    61433 نماز قضا و استیجاری 1396/02/27
    نمازی که انسان می‌خواهد قضای آن‌را به جا آورد، دو صورت دارد:نماز قضا مربوط به روزهای گذشته است؛الف. اگر تعداد نمازهای قضا بیش از یکی است، گرچه به جا آوردن آنها واجب فوری نیست، ولی نباید در انجام آنها سستی و کوتاهی کرد.[1]ب. اگر فقط یک نماز قضا ...
  • چرا صفت رئوف و رحیم که در تمام قرآن فقط برای خداوند به کار رفته، در آیه 128 سوره توبه برای پیامبر استفاده شده است؟
    17786 تفسیر 1391/03/07
    1. الفاظ و واژه ها در تمام زبان ها و فرهنگ ها، عموماً کاربرد مشترک دارند، به ویژه هنگامی که صفت واقع می شوند؛ ازاین رو در قرآن کریم الفاظ و کلماتی مشاهده می شود که از لحاظ مفهومی هم بر خداوند و هم بر بندگان ...
  • مراد از ایجاب و قبول چیست؟
    37134 خطبه ازدواج 1393/03/21
    برای انعقاد هر قراردادی لازم است طرفین آن قرارداد، قصد و ارادهٔ ایجاد قرارداد را داشته باشند. علاوه براین لازم است این قصد و اراده، بیان شود تا معلوم گردد که شخص، قصد انعقاد معامله را دارد. چیزی که نشانگر قصد و ارادهٔ طرفین قرارداد است ایجاب و ...
  • فلسفه خواندن نماز میت چیست؟
    21039 نماز میت 1393/10/21
    همان‌گونه احترام به مسلمان زنده واجب است، لازم است مرده او نیز مورد تکریم و احترام قرار گیرد؛ لذا در شرع اسلام احکامی؛ مانند غسل، کفن و دفن و خواندن نماز بر بدن او واجب شده است. در ارتباط با فلسفه نماز میت، امام ...
  • معنای حدیث «احْفَظْ لِسَانَکَ تَسْلَمْ وَ لَا تَحْمِلِ النَّاسَ عَلَى رِقَابِنَا» چیست؟
    17738 درایه الحدیث 1392/06/20
    ابو على جَوّانى گوید: امام صادق(ع) را دیدم انگشت را به بالاى لب‌هاى شریفش گذاشته و به غلامش سالم می‌فرماید: «اى سالم! زبانت را نگه دار تا سالم بمانى و مردم را بر گردن ما سوار مکن»؛ یعنی کاری نکن و سخنی نگو که مردم با ما دشمن ...
  • آیا قرآن و تورات در موضوع چگونگی خلقت اولیه عالم، اتفاق نظر دارند؟
    13982 آفرینش انسان و جهان 1393/12/29
    قرآن اشاره به خلقت‌ شش‌ر‌وزه جهان کرده‌ ولی جزئیات چندانی را ذکر نمی‌کند. در مقابل؛ تورات ضمن آن‌که زمان شش‌روزه را پذیرفته است، اما جزئیات را به صورت پیاپی ذکر کرده و مراحل خلقت در هر یک از این روزهای شش‌گانه را بیان می‌کند. البته بسیاری از جزئیات ...

پربازدیدترین ها