جستجوی پیشرفته
بازدید
7257
آخرین بروزرسانی: 1391/06/29
خلاصه پرسش
تأثیر و نقش حدیث بر فقه را بیان کنید؟
پرسش
لطفاً تأثیر و نقش حدیث بر فقه را بیان کنید؟
پاسخ اجمالی

حدیث، یکی از مهم‌ترین و اصلی‌ترین منبع و مأخذ احکام فقهی پس از قرآن کریم است که در عصر پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) و نیز در عصر غیبت امام دوازدهم حضرت مهدی(عج)، پاسخ‌گوی مسلمانان بوده است. حدیث در اصطلاح؛ کلامی است که گفتار یا کردار، یا امضا و تأیید معصوم(ع) را بازگو و حکایت می‌کند.

پس از پیامبر اکرم(ص)، با این‌که اجتهاد و استنباط احکام به تدریج و به مرور زمان رونق یافت، اما باز هم سنّت نبوی و حدیث جانشینان آن حضرت اصلی‌ترین منبع استناد و استخراج احکام بود؛ و چون آیات قرآن کلیات و معدودی از احکام را بیان نموده، احادیث نقش به سزایی در استخراج احکام و تخصیص عمومات قرآنی و مقید نمودن اطلاقات آن داشتند و دارند. همچنین قواعد متعددی در ابواب مختلف فقه؛ مثل قاعده لاضرر از احادیث به دست آمده است که موجب پویایی و استخراج احکام فقهی شده است.

پاسخ تفصیلی

فقه در لغت، به‌ معنای «فهمیدن و اندیشه نمودن نسبت به چیزی است».[1] و حدیث در لغت؛ یعنی هر چیز نو و تازه».[2]

فقه در ابتدا مرادف لفظ شرع به کار مى‌رفت و علم فقه؛ یعنى علم به هر آنچه که به عنوان دین از جانب خداوند آمده است، اعم از اصول دین، تعالیم اخلاقى، اعمال جسمانى، معرفت نفس و علوم قرآنى.[3] ولی کم کم با جدا شدن و استقلال یافتن علوم دیگر از فقه، تعریف اصطلاحی علم فقه منحصر شد به: «علم پیدا کردن به احکام شرعی فرعی و به دست آوردن آن از روی دلیل‌های تفصیلی».[4]

حدیث در اصطلاح؛ کلامی است که گفتار یا کردار، یا امضا و تأیید معصوم(ع) را بازگو و حکایت می‌کند».[5]

فقه و پیشرفت آن

اولین خاستگاه و محل به‌ دست آوردن احکام دین و شریعت اسلام، قرآن کریم است که از سوی خداوند حکیم، نازل، و از زبان مبارک پیامبر گرامی اسلام(ص) برای مردم بیان شده است. در زمان آن حضرت، اجتهاد و استنباط احکام به شکل گسترده و امروزی وجود نداشت، بلکه احکام، از آیات قرآن و گاهی هم از سنت پیامبر، به صورت گفتار یا رفتار یا تأیید و امضای ایشان بیان و فهمیده می‌شد. اما با عنایت به این‌که قرآن کریم فقط کلیات احکام را بیان نموده، آن هم نه تمام احکام، جزئیات و فروعات احکام را باید از سنت‌های به‌جا مانده از پیامبر اسلام(ص)، یا روایاتی که از زبان مبارک جانشینان ایشان که همان امامان معصوم(ع) هستند نقل شده، به ‌دست آورد.

در آغاز قرن دوّم هجرى که ممنوعیّت تدوین حدیث رسماً لغو شد، محدّثان و مورّخان آزادانه به انتشار آنچه جمع کرده بودند پرداختند و بدین ترتیب ده‌ها کتاب تألیف شد.[6] دانش ‌آموختگان مکتب فقهى اهل بیت(ع) به ضبط و حفظ احادیث جانشینان پیامبر اسلام(ص) پرداختند که علاوه بر نقل احادیث منقول از حضرت رسول(ص)، روایات زیادى را در قانون‌مندى شخصى و اجتماعى از سوى اوصیاى پیامبر اسلام روایت کردند و علم فقه از همین منابع روایى رشد و گسترش یافت و اجتهاد فقه شیعه در عصر غیبت حضرت مهدى امام زمان(عج) به معناى عملیات استنباط احکام فقهى از همین منابع فقه یعنى کتاب و سنت شکل گرفت و هرگز به‌ عنوان منبعى دیگر که از طریق ذوق و استحسان یا قیاس در کنار کتاب و سنت به حکم فقهى برسد نبوده است.[7]

در زمان شیخ طوسی با تدوین کتاب «عدة الاصول»، مباحث اصولی آغاز شده و اجماع و قواعد عقلی به عنوان یکی از منابع استخراج احکام قرار گرفت. البته خود اجماع نیز زمانی می‌تواند منبع استخراج احکام قرار بگیرد که برگشت آن به سنّت باشد.

خلاصه؛ به مرور زمان، علم فقه مرحله‌ی پرفراز و نشیب را طی کرد تا به شکل امروزی در آمد.

تأثیر حدیث بر فقه

حدیث -چه از نظر مقدار و چه از نظر چگونگی- بعد از قرآن کریم، در عصر حضور پیامبر اسلام(ص) و امامان معصوم(ع) و نیز در عصر غیبت امام دوازدهم(عج)، بیشترین و بالاترین تأثیر را بر فقه داشته و منبع استخراج و استنباط احکام الاهی بوده و هستند. حدیث علاوه بر بیان نفس احکام، نقش به سزایی در تخصیص عمومات قرآنی و مقیّد نمودن اطلاقات آن دارند. همچنین قواعد متعددی در ابواب مختلف فقه؛ مانند «قاعده‌ی لاتعاد»، «قاعده‌ی فراغ»، «قاعده درء»، «قاعده لاضرر» و ... از احادیث به دست آمده و موجب پویایی و استخراج احکام فقهی گردیده‌اند؛ مثلاً از حدیث معروف «لَاضَرَرَ وَ لَا ضِرَار» [8] از رسول اکرم(ص) که فقها از آن «قاعده‌ی لاضرر» را به دست آورده و در برخی از ابواب و مسائل فقهی، به آن استناد نموده[9] و مفاد آن را از باب حکومت، بر دیگر ادله شرع -بر فرض وجود ضرر در برخی از احکام نسبت به فردی از افراد مکلف- مقدم داشته‌اند، مثلاَ ادله وجوب وضو از جمله آیه «یَأَیهُّا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِذَا قُمْتُمْ إِلىَ الصَّلَوةِ فَاغْسِلُواْ وُجُوهَکُمْ وَ أَیْدِیَکُمْ إِلىَ الْمَرَافِقِ وَ امْسَحُواْ بِرُءُوسِکُمْ وَ أَرْجُلَکُمْ إِلىَ الْکَعْبَینْ‏ِ»[10] عام است هم وضوی ضرری را شامل می‌شود هم غیر ضرری را، ولی با «قاعده لاضرر»، اثبات می‌کنیم که اگر آب برای مکلّف، ضرر داشته باشد وضو بر او واجب نیست. و همین طور در دیگر ابواب فقه.[11]

یا از حدیث نبوی «ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَات»[12]؛- حدود الاهی را با شبهه، دفع کنید.- «قاعده دَرء»[13]‏ را استخراج نموده و در باب حدود از آن استفاده می‌کنند.[14]

 اساساً فقه بدون حدیث، نه تنها پویایی ندارد، بلکه پاسخ‌گوی نیاز جامعه و بشر نخواهد بود و همان بلایی بر سرش خواهد آمد که بر سر فقه دیگر مذاهب آمده که با توسل به قیاس، استحسان، سدّ ذرایع و... استخراج احکام نموده‌اند و گفته‌اند آنچه را که نبایستی می‌گفتند.[15]

 


[1]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 13، ص 522، دار صادر، بیروت، 1414ق.

[2]. قرشى، سید على اکبر،  قاموس قرآن، ج 2، ص 111، دار الکتب الإسلامیة، تهران، 1371ش؛ فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج 3، ص 177، انتشارات هجرت، قم، چاپ دوم، 1410ق.

[3]. جمعى از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بیت(ع)، ش 32، ص 4، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اوّل، بی تا.‌

[4]. شهید ثانى، جمال الدین حسن بن شیخ زین الدین، معالم الدین فی الأصول،‏ ص 26، دفتر انتشارات اسلامى، قم، چاپ نهم، بی تا؛ مجله فقه اهل بیت(ع)، ش 32، ص 5.‌

[5]. سبحانی، جعفر، اصول الحدیث و احکامه، ص 19، مؤسسة الامام الصادق(ع)، قم، چاپ سوم، 1424ق.

[6]. جمعى از مؤلفان‌، مجله فقه اهل بیت(ع)، ج 43، ص 120، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت(ع)، قم، چاپ اوّل، بی تا؛ زنجانى، عباس على عمید‌، فقه سیاسى، ج 3، ص 99،‌ انتشارات امیر کبیر، تهران، چاپ چهارم، 1421ق.‌

[7]. طباطبایى بروجرى، آقا حسین، منابع فقه شیعه، مترجم: حسینیان قمى، مهدى، صبورى، محمد حسین، ج 30، ص 12،‌ فرهنگ سبز، تهران، چاپ اول، 1429 ق.

[8]. کلینى، ابو جعفر، محمد بن یعقوب‌، الکافی، محقق، مصحح، پژوهشگران مرکز تحقیقات دار الحدیث‌ ،ج 10، ص 478،‌ دار الحدیث للطباعة و النشر، قم، چاپ اول‌، 1429‍ ق.

[9]. مجله فقه اهل بیت(ع)، ش ‌22، ص 106. 

[10]. مائده، 6: «اى کسانى که ایمان آورده‌اید! هنگامى که به نماز می‌ایستید، صورت و دست‌ها را تا آرنج بشویید! و سر و پاها را تا مفصل [برآمدگى پشت پا] مسح کنید».

[11]. حکیم طباطبایى، سید محمد تقى، الأصول العامة للفقه المقارن، ص 376، المجمع العالمی لأهل البیت (ع)، چاپ دوم،  1418ق.

[12]. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه،‏ محقق و مصحح: غفارى، على اکبر، ج 4، ص 74، دفتر انتشارات اسلامى‏، قم، چاپ دوم، 1413 ق؛ شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، محقق، مصحح، مؤسسة آل البیت(ع)، ج 28، ص 47، مؤسسة آل البیت(ع) ، قم‏، چاپ اول، 1409ق‏.

[13]. «درء» در لغت به معنای دفع کردن است؛ و مفاد قاعده‌ی درء این است که؛ حدود با پیدایى شبهه، مانند جهل به حکم یا موضوع، ساقط مى‌شود. ر.ک: جمعى از پژوهشگران، زیر نظر هاشمی شاهرودى، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، ج 3، ص 256، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام، قم، چاپ اول، 1426ق.

[14]. مرعشى نجفى، سید شهاب الدین‌، السرقة على ضوء القرآن و السنة،‌ مقرّر: علوی، سید عادل، ص 60،‌ انتشارات کتابخانه و چاپخانه آیة الله مرعشى نجفى، قم، چاپ اول، 1424ق.

[15]. مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن، ص 107 - 133، مدرسه امام على بن ابى طالب(ع)، قم، چاپ اول، 1427ق.‌

 

نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    931999 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    627551 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    561539 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    455731 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    449876 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    401163 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    388404 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    384045 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    341240 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • نزدیکی با همسر از طریق مقعد در صورت رضایت او چه حکمی دارد؟
    332673 Laws and Jurisprudence
    مراجع محترم تقلیدی که فرموده اند : دخول در پشت (مقعد) «کراهت شدیده» دارد[1]، کراهت شدیده به این معنا است که چنین چیزی مورد پسند خداوند نیست و اگر آن را انجام ندهد بهتر است ولی گناهی برای انجام دهنده آن نوشته نمی شود. باید توجه داشت در مورد ...