ذکر به صورت مطلق؛ مستحب است. برخی ذکرها عمومیت دارد و همیشه می‌توان به وسیله آنها به خداوند تقرّب جُست. در عین حال، در روایات؛ به ذکرها و دعاهایی برای موقعیت‌ها و اعمال خاص سفارش شده است، یکی از این اعمال؛ غسل - واجب و مستحب – است.
الف. ذکرهایی که برای همه غسل‌ها سفارش شده است:
پیامبر خدا(ص): «زمانی که غسل می‌کنید، بگویید: بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ اسْتُرْنَا بِسِتْرِک‏».[1]
«مستحب است در زمان انجام هر غسلی گفته شود: اللَّهُمَ‏ طَهِّرْ قَلْبِی‏ وَ اشْرَحْ لِی صَدْرِی‏ وَ أَجْرِ عَلَى لِسَانِی مِدْحَتَکَ وَ الثَّنَاءَ عَلَیْکَ اللَّهُمَّ [اجْعَلْ‏] اجْعَلْهُ لِی طَهُوراً وَ شِفَاءً وَ نُوراً إِنَّکَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ»،[2] [و پس از غسل می‌گویی] «اللَّهُمَّ طَهِّرْ قَلْبِی وَ زَکِّ عَمَلِی وَ اجْعَلْ مَا عِنْدَکَ خَیْراً لِی اللَّهُمَّ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِین»‏.[3]
ب. برای برخی از غسل‌ها نیز به صورت خاص، دعاها و ذکرهایی نقل شده است:
1. دعا در زمان انجام غسل جنابت
برخی از منابع روایی از پیامبر اسلام(ص)[4] و برخی دیگر از امام حسن عسکرى(ع) نقل کرده‌اند:[5] «هر کس بعد از وضو یا غسل جنابت این دعا را بخواند، گناهان او بریزد، چنانچه برگ از درختان می‌ریزد و به هر قطره از قطرات وضو و غسل او، حق تعالى فرشته‌ای می‌آفریند که تسبیح و تقدیس الهى گوید و صلوات بر محمّد و آل محمّد بفرستد، و ثوابش برای او باشد و گناهانش آمرزیده شود؛ آن دعا چنین است: سُبْحَانَکَ‏ اللَّهُمَ‏ وَ بِحَمْدِکَ، أَشْهَدُ أَنْ‏ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ أَسْتَغْفِرُکَ وَ أَتُوبُ إِلَیْکَ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُکَ وَ رَسُولُکَ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ عَلِیّاً وَلِیُّکَ وَ خَلِیفَتُکَ بَعْدَ نَبِیِّکَ عَلَى خَلِیقَتِکَ، وَ أَنَّ أَوْلِیَاءَهُ وَ أَوْصِیَاءَهُ خُلَفَاؤُکَ؛ خداوندا؛ پاک و منزهی و تو را ستایش می‌کنم. شهادت می‌دهم که خدایی جز تو نیست. از تو طلب استغفار و توبه می‌کنم و شهادت می‌دهم که محمد(ص) بنده و فرستاده تو است و علی(ع) پس از پیامبر، ولی و خلیفه تو بر زمین است و اولیا و اوصیای او نمایندگان تو هستند».
2. دعا در زمان غسل جمعه
امام صادق(ع) فرمود کسی که غسل جمعه می‌کند، در هنگام غسل بگوید: اللَّهُمَ‏ طَهِّرْ قَلْبِی‏ مِنْ کُلِّ آفَةٍ تَمْحَقُ بِهَا دِینِی وَ تُبْطِلُ بِهَا عَمَلِی».[6]
«هر کس غسل‏ جمعه کند و این دعا را بخواند: "أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ اجْعَلْنِی مِنَ الْمُتَطَهِّرِینَ کَانَ طُهْراً مِنَ الْجُمُعَةِ إِلَى الْجُمُعَةِ" این دعا موجب پاک‌سازى شخص از آن جمعه تا جمعه دیگر است؛ شهادت می‌دهم که خداوندی جز الله نیست و شریکی ندارد و محمد بنده و فرستاده او است. خدایا بر محمد و آل محمد درود فرست و مرا از توبه‌کنندگان و پاک شدگان قرار ده. خدایا این غسل را طهارت من از این جمعه تا جمعه بعد قرار ده».[7]
امام رضا(ع): «پس از غسل جمعه بگویید: اللَّهُمَّ طَهِّرْنِی وَ طَهِّرْ قَلْبِی وَ أَنْقِ غُسْلِی وَ أَجْرِ عَلَى لِسَانِی ذِکْرَکَ وَ ذِکْرَ نَبِیِّکَ مُحَمَّدٍ وَ اجْعَلْنِی مِنَ التَّوَّابِینَ وَ مِنَ الْمُتَطَهِّرِین‏‏».[8]
3. دعا در زمان غسل عید فطر
امام صادق(ع): «زمانی که می‌خواهى غسل عید فطر بجا آورى، ... و زمانی که خواستى شروع کنى بگو: «اَلّلهُمَّ اِیْماناً بِکَ وَ تَصْدیقاً بِکِتابِکَ وَ اتّباعَ سُنَّةِ نَبّیِکَ مُحَمَّدٍ»[9] ... و پس از انجام غسل بگو: اَلّلهُمَّ اجْعَلْهُ کَفّارَةً لِذُنُوبى وَ طُهْراً لِدَنَسى اَلّلهُمَّ أذْهِبْ عَنّى الرِّجْسَ».[10]
4. دعای غسل سفر
سید ابن طاووس می‌گوید: روایت شده است: مستحب است انسان زمانی که می‌خواهد به سفر برود؛ غسل کند و در زمان غسل بگوید: «بِسْمِ‏ اللَّهِ‏ وَ بِاللَّهِ‏ وَ لَا حَوْلَ‏ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ‏ وَ عَلَى‏ مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ وَ الصَّادِقِینَ عَنِ اللَّهِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ أَجْمَعِینَ اللَّهُمَّ طَهِّرْ بِهِ قَلْبِی وَ اشْرَحْ بِهِ صَدْرِی وَ نَوِّرْ بِهِ قَبْرِی‏ اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی نُوراً وَ طَهُوراً وَ حِرْزاً وَ شِفَاءً مِنْ کُلِّ دَاءٍ وَ آفَةٍ وَ عَاهَةٍ وَ سُوءٍ وَ مِمَّا أَخَافُ وَ أَحْذَرُ وَ طَهِّرْ قَلْبِی وَ جَوَارِحِی وَ عِظَامِی وَ دَمِی وَ شَعْرِی وَ بَشَرِی وَ مُخِّی وَ عَصَبِی وَ مَا أَقَلَّتِ الْأَرْضُ مِنِّی اللَّهُمَّ اجْعَلْهُ لِی شَاهِداً یَوْمَ حَاجَتِی وَ فَقْرِی وَ فَاقَتِی إِلَیْکَ یَا رَبَّ الْعَالَمِینَ‏ إِنَّکَ‏ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ».[11]
برای برخی دیگر از غسل‌ها نیز دعاهایی نقل شده است.[12]

---