جستجوی پیشرفته
بازدید
15571
آخرین بروزرسانی: 1397/06/25
خلاصه پرسش
عام در اصول فقه چند قسم دارد؟
پرسش
لطفاً اقسام عام در اصول فقه را بیان کنید؟
پاسخ اجمالی
«عام»، لفظى است که بدون حصر، تمام افرادى که صلاحیت آن‌را دارند فرا می‌گیرد. الفاظ عموم: الفاظى؛ مانند «کل»، «جمیع»، «تمام»، «أَىُّ» و «دائماً» دلالت بر عموم می‌کنند. همچنین برخى هیئت‌هاى لفظى؛ نظیر «نکره در سیاق نفى یا نهى» و یا «اسم جنس با الف و لام» نیز مفید عموم‌‏اند.[1]
در علم اصول فقه، عام بر سه قسم است:
1. عام استغراقى(عام افرادى): «عام استغراقى» یا «عام افرادى»، عامی است که در آن، حکم شامل همه افراد عام به صورت مستقل می‌شود؛ یعنی فرد فرد مصادیق و افراد موضوع حکم را شامل می‌شود، به گونه‌ای که هر فرد به تنهایی موضوع برای حکم مزبور است، و به ازای هر حکم، عصیان یا امتثال خاص منظور می‌شود. اینگونه عام را عام استغراقى یا افرادی می‌گویند. مثلاً هرگاه مولا بگوید؛ تمام دانشمندان را احترام کن، و در کشور هزار دانشمند وجود داشته باشد، فرد فرد دانشمندان تحت حکم قرار می‌گیرند و هر یک از دانشمندان مستقلاً باید مورد احترام واقع شوند، و اگر مکلف نه‌صد نفر از آنان را احترام کند و از احترام یک‌صد نفر دیگر سر باز زند، در آن‌صورت نه‌صد امتثال و یک‌صد عصیان و گناه محقق شده است.
2. عام بدلى: هرگاه در یک جمله، موضوع و حکمی داشته باشیم که موضوع در آن جمله، به صورت عام استعمال شده باشد، اما مقصود از حکمی که بر آن عام بار شده، یک فرد غیر معین از افراد آن عام باشد، به آن «عام بدلی» گویند. مثلاً این فرمان صادر شود؛ «هر برده‌ای را که دوست داشتی آزاد کن»، در آن‌صورت با آزاد کردن یک برده، امتثال حاصل شده و حکم ساقط می‌گردد؛ لذا در این نوع عام، حکم شامل همه افراد است، ولى با تعلق آن بر یکى، منظور تحقق می‌یابد. بر خلاف عام استغراقی که حکم بر تک تک افراد تحت عام، مستقلاً و به تفکیک بار می‌شود.
3. عام مجموعی: هرگاه حکم به مجموع من حیث المجموع تعلق بگیرد؛ یعنی حکم بر همه افراد به صورت مجموع و باهم بار شود، آن‌را «عام مجموعی» گویند. به عبارت دیگر، در عام مجموعی، مجموع افراد موضوع در نظر گرفته می‌شوند؛ یعنی حکم عام قابل تقسیم و تفکیک به افراد نیست. به گونه‌ای که اگر حکم نسبت به یکى از افراد هم اجرا نشود، هیچ اطاعتی از حکم صورت نگرفته، بلکه عصیان محقق شده است. مانند آنکه پدری بگوید تمام فرزندانم را خبر دهید تا گرد آیند؛ زیرا می‌خواهم ‌وصیتی بکنم که حضور تمامشان لازم است که در این صورت اگر حتی به یکی از آنان نیز خبر داده نشود، گویا هیچ بخشی از فرمان پدر اجرا نشده است؛ زیرا او گردهم آمدن تمامشان را می‌خواست، نه بیشتر آنان را.
خلاصه این‌که در «عام استغراقى» به تعداد مصداق، حکم جزئى وجود دارد. در «عام بدلى» یک حکم است و یک موضوع که آن موضوع معین نیست. و در «عام مجموعى» یک حکم است و یک موضوع معین؛ یعنى مجموع افراد و مصادیق، تحت یک حکم عام قرار می‌گیرند.[2]
البته تقسیمات دیگری نیز برای عام ذکر کرده‌اند؛ مانند:
الف) عام احوالى: در عام احوالى، شمول و سریان آن بر حسب احوال فرد است؛ مانند این‌که مولا دستور دهد: «زید را در هر حال اکرام کن». در این دستور متعلق حکم اکرام زید است، و از آن‌جا که موضوع تنها یک فرد است، عموم آن بر حسب حالات فرد است، نه افراد؛ بدین معنا که زید در هر حال و وضعیتی که باشد باید مورد احترام قرار گیرد.
ب) عام زمانى: عام زمانى یا ازمانى، عامى است که شمول آن بر حسب زمان است، مانند این گزاره: «یجب الصّدق ابداً»؛ راست‌گویى پیوسته واجب است.[3]

[1]. جمعی از پژوهشگران، هاشمی شاهرودی، سید محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ج ‏5، ص 310، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، 1426ق.
[2]. ر. ک: ولایی، عیسی، فرهنگ تشریحی اصطلاحات اصول، ص 241- 242، تهران، نشر نی، چاپ اول، 1374ش.
[3]. ر. ک: فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت(ع)، ج ‏5، ص 309- 310.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    758463 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • معنای ذکر «لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم» چیست و این ذکر چه آثار و برکاتی دارد؟
    738005 حدیث 1396/06/14
    «لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ»؛ یعنی هیچ نیرو و توانى جز از سوى خداوند بلندمرتبه و بزرگ نیست‏. واژه «حول» در لغت به معنای حرکت و جنبش،[1] و «قوّة» به معنای استطاعت و توانایی است.[2] بنابر ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    652285 Practical 1390/07/12
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    647224 Laws and Jurisprudence 1387/05/23
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    641913 Practical 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    581964 Laws and Jurisprudence 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • فضیلت و آداب و شرایط نماز جمعه چیست؟ و به چه صورت خوانده می‌شود؟
    577252 نماز جمعه 1389/09/10
    در مورد جایگاه و فضیلتش نماز جمعه همین بس که سوره‌ای از قرآن به نامش می‌باشد.نماز جمعه یک از عباداتی است که به جماعت خوانده می‌شود. این نماز دو خطبه دارد که با حمد و ثنای الهی شروع می‌شود و امام جمعه در این خطبه‌ها باید مردم را به تقوای ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    560281 Laws and Jurisprudence 1387/09/23
     دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری باز ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    560164 جن 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • می خواهم دعا کنم همسرم در زندگی مطیع من باشد آیا در این زمینه دعایی از اهل بیت (ع) به ما رسیده است؟
    551918 Practical 1389/02/22
    دعاها، لازم نیست حتماً به زبان عربى خوانده شوند؛ هرچند به عربی بهتر است، حتى دعا در نماز به زبان فارسى جایز است.نکته مهم تر این که انسان باید شرایط دیگر تأثیر گذاری دعا ...