جستجوی پیشرفته
بازدید
9140
آخرین بروزرسانی: 1398/05/15
 
کد سایت fa1435 کد بایگانی 202 نمایه روح، حافظه، نظریه‏ى «رد کیهانى»، ازلى بودن جهان
طبقه بندی موضوعی روح و نفس|حدوث
اصطلاحات مرگ
گروه بندی اصطلاحات سرفصل‌های قرآنی
خلاصه پرسش
آیا نظریه «رد کیهانی» با وجود و بقای روح حداقل بعد از مرگ منافات ندارد؟
پرسش
1. در بسیارى از مذاهب «من» وجودى به نام «روح» است که پس از مرگ باقى خواهد بود، اما در فیزیک، «حافظه» از اتم تشکیل شده و پس از مرگ این اتم ها از بین مى‏رود. پس روح باقى مانده، دیگر اتم حافظه نخواهد داشت و براى این قضیه دلایل فراوان ذکر شده است. نظر اسلام در این مورد چیست؟ البته قبول دارم که آنچه ما به عنوان روح از آن نام مى‏بریم، وجودى است مجرد! بنابراین نیازى به اتم حافظه ندارد. اتم‏هاى حافظه و بقیه ی اجزا، تنها عواملى اعدادى در خدمت روح به حساب مى‏آیند. 2. به نظر شما آیا متعلقات علم انسان جزء او است؟ پس اگر دو نفر از شىء واحدى اطلاعات دریافت کنند، آن شىء در هر دو ی آنها است؟ در آن صورت مثلاً براى یک جُرم، کدام یک مجازات مى‏شوند؟ 3. در فیزیک «خط سیر» یا «رد» فضا - زمانى هر موجودى را «رد کیهانى» یا «World line» آن موجود مى‏نامند. با کمک دیاگرام مینکوفسکى مى‏توان رد کیهانى موجودات را نمایش داد... شاید بهتر باشد «من» را الگو یا قالب خاصى بدانیم که سازماندهى اتم‏هاى ورودى به بدن «من» را به عهده دارد. در این تعبیر هر انسانى را مى‏توان کلافى کیهانى در دیاگرام مینسکوفى دانست. آیا شما با این امر موافقید؟ و آن الگو و یا قالب خاص، دقیقاً چیست؟ چه خصوصیاتى دارد؟ ماده است؟ در کجا است؟ از کجا رهبرى مى‏شود؟ آیا داراى شعور است؟ یا از روى تصادف سازماندهى صورت مى‏گیرد؟ چند نکته هیجان آور و تکان دهنده را مى‏توان از این نوع دیاگرام‏ها استنباط کرد. نکته‌ی اوّل این که هیچ موجودى داراى بدن مستقل نیست؛ چرا که اجزاى هر بدنى در حال انتقال به بدنى دیگر است. نکته ی دیگر این که تمام موجودات این کائنات به همدیگر وابسته‏اند و هیچ موجودى به تنهایى معنا ندارد؛ چراکه اصلاً نمى‏تواند وجود داشته باشد. هر رویدادى(حتى تنفس و غذا خوردن) تمام موجودات را در تاروپود یک کلاف عظیم به هم پیوند مى‏دهد. اینها بیانگر واقعیتى گریز ناپذیر است و آن این که جهان یک موجود یک پارچه و یک کلاف کیهانى عظیم فضا - زمان را شامل مى‏شود که در آن همه بر سرنوشت دیگرى اثر مى‏گذارد. یک موجود هر قدر هم که خود را تنها و جدا از دیگران احساس کند باز هم هرگز از این مجموعه بهم تنیده جدا نیست. نکته‌ی دیگر این که لازم نیست خود را جمع سلول‏هایى بدانیم که بالاخره محکوم به مرگ است. بهتر آن است که خود را بخشى از کلاف کیهانى - فضا زمان به حساب آوریم که عمرى برابر طول جهان دارد. بنابر این مرگ چندان معناى نخواهد داشت و دلیلى ندارد که آن‌را پدیده‏اى وحشتناک بپنداریم. اگر اجزاى این بدن مدام در کلاف کیهانى باقى مى‏مانند، دیگر مرگ یعنى چه؟ بهتر است سرنوشت خود را به سرنوشت کل عالم گره بزنیم که به اعتقاد بسیارى یک جهان ازلى است و خود را ازلى بدانیم. 4. آخر این که بالاخره جهان ازلى است یا نه؟ آیا اعتقاد بسیارى از افراد، مى‏تواند برهانى یقین‌آور بر این مطلب باشد؟
پاسخ اجمالی
  1. از نظر اسلام من واقعیتی مغایر با بدن دارد. آیاتی؛ نظیر حجر، 29؛ مؤمنون، 14؛ انعام، 93؛ حشر، 19؛ شمس، 7 و 8، مؤید این معنا و حقیقت است.
  2. آن‌گونه که در فلسفه‌ی ارسطو آمده، انسان مرکب از جسم و روح نیست، بلکه همان روح است که با ماده همراه است.
  3. قرآن آن‌گاه که از مرگ سخن می‌گوید از واژه «توفی» استفاده می‌کند که به معنای دریافت بدون کم و کاست است. این‌گونه آیات بیانگر این نکته است که حقیقت و واقعیت انسان همان بعد غیر مادی او است و در پرتو این بعد است که از بین نمی‌رود و بدون کمی و کاستی تحویل مأموران غیبی خداوند می‌گردد.
  4. روح جسمانیة الحدوث است؛ یعنی زاییده تکامل ماده است، اما موجود مجرد است.
  5. قبول فرضیه‌ی خط سیر، یا رد فضا - زمان و تبیین آن با دیاگرام مینکوفسکی، اثبات نمی‌کند که روح قالب خاصی برای سازمان دهی اتم‌های ورودی به بدن است. اگرچه مطالب علمی و تجربی به عنوان «اصل موضوعه» هستند و ابطال و اثبات آنها خللی در قواعد کلی فلسفی ایجاد نمی‌نماید.
  6. وابستگی موجودات این جهان و تأثیرگذاری بر همدیگر امری مورد قبول است، و نظام هستی نظام علی و معلولی است، اما این بدان معنا نیست که هر چیزی در هر چیز تأثیر می‌گذارد.
  7. اگر منظور از ازلی بودن جهان، جهان مادی است، دلیلی بر ازلی بودن آن نداریم، اما اگر منظور فیض الاهی است، بلی فیض الاهی ازلی است، ولی لازمه‌ی آن دوام عالم طبیعت نیست.
  8. اعتقاد عده زیادی در یک موضوع، دلیل بر یقین‌آور بودن آن نیست. این موضوع ممکن است سبب پیدایش ظن یا اطمینان روانی برای فردی شود، اما هیچ‌گاه موجب قطع و یقین منطقی و برهانی که نفی هرگونه احتمال مخالف را بنماید، نمی‌شود.
پاسخ تفصیلی

پرسش مطرح شده دربردارنده‏ى موضوعات و نکاتى چند بود که ما با تفکیک مسائل، نظر خود را پیرامون هر یک بیان مى‏کنیم.

  1. با تعمق در متون دینى به حقایقى پیرامون «من» دست مى‏یابیم و مى‏توانیم نظر اسلام را در موارد ذیل خلاصه کنیم:

الف) از نظر اسلام «من» واقعیتى مغایر با بدن دارد و نظر آن دسته از فلاسفه را تأیید مى‏کند که مى‏گویند: واقعیت «من» جوهرى است پیراسته و مجرد از ماده که مبدأ حرکت، احساس، تدبر و اندیشه مى‏باشد.[1]

آیاتى چند؛ مانند حجر، 29؛ مؤمنون، 14؛ انعام، 93؛ حشر، 19؛ شمس، 7 و 8، چنین حقیقتى را تبیین مى‏کنند.

ب) آن گونه که در فلسفه ی ارسطو آمده است، انسان مرکب از جسم و روح نیست،[2] بلکه همان روح است که با ماده همراه مى‏باشد.

قرآن آن‌گاه که از مرگ سخن مى‏گوید از واژه‏ى "توفى"[3] استفاده مى‏نماید و توفى از ماده‏ى "وفى" است و به معناى دریافت چیزى بدون کمى و کاستى مى‏آید، "توفیتُ المال"؛ یعنى مال را بدون کم و کسرى دریافت کردم. این‌گونه آیات مبیّن این نکته مى‏باشند که حقیقت و واقعیت انسان همان بُعد غیر مادى او است و در پرتو این بُعد است که از بین نمى‏رود و بدون کمى و کاستى تحویل مأموران غیبى خداوند مى‏گردد.

در سوره‏ى سجده آیه‏ى 11 آمده است: «قل یتوفاکم ملک الموت الذى وکلّ بکم ثم الى ربکم ترجعون»، بگو فرشته‌ی مرگ که بر شما گمارده شده است، شماها را اخذ مى‏کند، آن‌گاه به سوى پروردگار خود باز مى‏گردید. در این آیه از این که در دو جمله "کم" آمده است نه "بعضکم"، مى‏توان بدین نکته پى برد که حقیقت انسان‏ها(کُم) همان است که گیرنده ارواح آن‌را می‌گیرد و گرنه بدن و جهازات آن، به تدریج منهدم مى‏شوند و به جایى تحویل داده نمى‏شوند.[4]

ج) روح، جسمانیة الحدوث است؛ یعنى مولود تکامل ماده است. این نکته از آیه‌ی 14 سوره‏ى مؤمنون که مراحل خلقت انسان را تبیین مى‏فرماید، قابل استنباط است؛[5] یعنى انسان در روز نخست مادى و جسمانى بود و در نتیجه‌ی تحول ماده، مجرد شد و خلقت دیگرى پیدا کرد که شبیه تکامل‏هاى پیشین نیست، بلکه ماده‏ى بى‌روح به صورت یک موجود درک کننده توان‌مند در مى‏آید.

د) از نظر اسلام روح امرى مجرد است.

البته این نکته مورد پذیرش است که با مرگ و از بین رفتن مغز و اعصاب، شعور احساسى دنیایى انسان مختل مى‏گردد، اما این بدین معنا نیست که روح و ادراکات خیالى و وهمى او هم از میان مى‏رود؛ زیرا که با حرکت جوهرى، روح به تجرد مثالى رسیده و بعد از مرگ، باقى است و وجودى قوى‏تر از وجودى که در این دنیا داشت، خواهد داشت. بلکه مثبت این مطلب است که مغز و... از ابزار روح به شمار مى‏آیند و فعالیت روح در این جهان مادى بدون چنین ابزارى، امکان ‏پذیر نیست. فلاسفه دلایل متعددى، پیرامون تجرد روح اقامه کرده‏اند که ما به جهت اختصار از بیان آنها صرف نظر مى‏کنیم، اما اشاره‏اى به نظر اسلام در این رابطه مى‏نماییم:

در سوره‏ى سجده، آیات 10 و 11، مفید این معنا مى‏باشند که اگر چه پس از مرگ بدن شما در زمین گم و پراکنده مى‏شود، اما یک چیز از شما به هیچ وجه گم نمى‏شود و پیوسته محفوظ است و آن روح شما است که فرشته‌ی مرگ، مأمور است آن را بگیرد.

یا در سوره‏ى زمر، آیه‏ى 42 آمده است: «اللَّه یتوفى الانفس...».

حال باید گفت؛ آیا موجود مادى این‌گونه است که بعد از مرگ محفوظ مى‏ماند و پراکنده نمى‏شود و... قطعاً موجود مادى این‌گونه نیست و اگر هم بعد از مرگ چیزى از بدن انسان مى‏ماند، اجزاى بدن او است و چگونه مى‏توان روح را عبارت از همان اجزاى پراکنده دانست با این‌که در آیات دیگر یک سلسله اعمال حیاتى؛ مانند مکالمه‏ با فرشتگان، آرزو و تقاضا و...[6] پس از مرگ به انسان نسبت داده شده است. آیا اجزایى که در طبیعت پراکنده‏اند از عهده‏ى چنین کارهایى بر مى‏آیند؟ لذا باید گفت همه‏ى واقعیت انسان که همانا روح است، پس از مرگ در اختیار فرشته‏ى مرگ قرار مى‏گیرد و استناد محفوظ ماندن و... به او، دلیل بر تجرد آن است.[7] و از بین رفتن حافظه که از علل معدّه‏ى روح در این عالم مى‏باشند، خللى به روح و مسئله ی یادآورى و حافظه‏ى او، وارد نمى‏کند.

  1. اگر در حکمت متعالیه گفته مى‏شود که عالم و معلوم و علم، عین هم هستند، در معلوم بالذات(آنچه که حقیقتاً براى انسان حاضر است) است؛ یعنى ممکن است معلوم بالعرض و وجود عینى شى‏ء خارجى، واحد، ولى معلوم بالذات و معلوم ذهنى، به لحاظ تعدد افراد درک کننده(مدرک‌ها)، متعدد باشد.[8]
  2. قبول فرضیه‏ى خط سیر، یا رد فضا - زمان و تبیین آن با دیاگرام مینکوفسکى، اثبات نمى‏کند که روح قالب خاصى براى سازماندهى اتم‏هاى ورودى به بدن است، و افزون بر این، جزئیات بیشترى در خصوص دیاگرام مینکوفسکى و کلاف کیهانى بودن انسان بیان نمایید. اگرچه مطالب علمى و تجربى به عنوان اصول موضوعه مى‏باشند و ابطال و اثبات آنها خللى در قواعد کلى فلسفى ایجاد نمى‏نمایند.
  3. مراد از این‌که هیچ موجودى داراى بدن مستقل نیست، چیست؟

اگر منظور این است که بدنى که روح از آن خارج گشته، در چرخه‏ى غذایى قرار مى‏گیرد و غذایى براى بدن‏هاى دیگر مى‏شود، قبول این نکته چیزى را که شما نتیجه گرفته‏اید، اثبات نمى‏کند. و اگر منظور شما تناسخ است؛ یعنى نفس در این دنیا از بدن به بدن دیگرى که مباین با بدن اوّل است، منتقل مى‏شود، مثلاً حیوانى بمیرد و نفس او به حیوان دیگر یا غیر حیوان، انتقال یابد، در جاى خود اثبات گردیده است که تمام اقسام تناسخ باطل است.[9]

  1. وابستگى موجودات این جهان و تأثیرگذارى بر همدیگر امرى است مورد قبول و در بحث‏هاى فلسفى گفته مى‏شود: نظام هستى نظام على و معلولى است و هیچ معلولى قبل از علت خود و هیچ علتى بعد از معلول خود یافت نمى‏شود و آنها گرچه با هم‏اند، اما تقدم درجه‏ى علت همواره محفوظ است. و این به معناى تأثیر هر چیز در هر چیز نیست.

به هر حال مراتب هستى نظیر دانه‏هاى تسبیح که قابل تقدیم و تأخیر باشند نبوده، بلکه همانند سلسله‏ى اعدادند که هیچ جزئى از اجزاى آن قابل تقدیم و یا تأخیر نسبت به مقامى که واجد آن است، نیست.

در عرفان هم گفته مى‏شود که تجافى محال است و اسمای الاهى هر یک در موطن و مرتبتى خاص از مواطن، اعتبار مى‏شوند که از آن به توقیفیت اسمای الاهى یاد مى‏شود و همه‏ى موجودات، آیات الاهى و هر یک مظهر اسمى از اسمای الاهى هستند.[10]

  1. به حساب آمدن بخشى از کلاف کیهانى فضا - زمان چگونه مى‏تواند دلیل شود که ما محکوم به مرگ نیستیم؟ صرف باقى بودن اجزاى و... نمى‏تواند دلیلى بر بقاى انسان باشد، مگر این‌که گفته شود شخصیت انسان به روح آن است و روح مجرد است و تغییر و تحولات بدن مادى و گسست اجزاى مادى بدن تأثیرى در بقاى روح ندارند و از این جهت انسان نمى‏میرد، بلکه از منزلى به منزل دیگر مى‏رود.
  2. با فرض قبول این که سرنوشت ما به سرنوشت کل عالم گره خورده است، وحشتناک نبودن مرگ را نمى‏توان نتیجه گرفت. نداشتن وحشت از مرگ، فرع بر آن است که انسان بداند، هویت و شخصیتش بعد از مرگ باقى مى‏ماند، نه این‌که اجزاى بدن او هر یک در جایى بماند و... .
  3. از این‌که سؤال کردید آیا جهان ازلى است؟ اگر مراد از جهان، جهان مادى باشد، دلیلى بر ازلى بودن آن نداریم و چون مجموع این عالم چیزى وراى اجزا نیست و از طرفى هر جزیى حادث و مسبوق به عدم است، پس مجموع آن هم حادث است. اما اگر مراد فیض الاهى است، باید گفت که فیض الاهى و عطیه‏ى او ازلى است، ولی لازمه‌ی آن دوام عالم طبیعت نیست.[11]
  4. اما این‌که اعتقاد بسیارى مى‏تواند برهانى یقین‌آور باشد؟ پاسخ این است که خیر؛ زیرا صرف این که عده‏اى زیادى در موضوعى اتفاق نظر دارند، ممکن است سبب پیدایش ظنّ و یا اطمینان روانى براى فردى شود، لکن چنین امرى هیچ‌گاه موجب قطع و یقین منطقى و برهانى که نفى هرگونه احتمال مخالف را مى‏نماید، نمى‏گردد. بویژه آن‌که مجال سخن پیرامون اصل فرضیه و یا نظریه‌ی رد کیهانى یا «World line» فراوان است.

[1]. ر. ک: ابن سینا، شرح الاشارات، ج 2، ص 289 - 308.

[2]. پیرامون نظریه افلاطون راجع به روح و روان، ر. ک: کاپلستون، تاریخ فلسفه‌ی یونان و روم، ج 1، ص 239 - 248؛ پیرامون نظریه‌ی ارسطو، ر. ک: همان، ص 373 - 278.

[3]. این تعبیر 14 بار در قرآن آمده است.

[4]. در سوره زمر، آیه 42 آمده: «اللَّه یتوفى الانفس حین موتها...»، و در سوره‏ انعام، آیه 60 بیان گردید: «هو الذى یتوفاکم...»، البته این نکته که انسان همان روح است، از آیات دیگر قرآن هم قابل استفاده است، مثلاً در سوره‏ى انسان آیه 1 آمده است: «هل اتى على الانسان حین من الدهر لم یکن شیئاً مذکورا» و با توجه به این آیه مى‏توان گفت؛ اگر چه قبل از دمیده شدن روح، انسان مراحلى را از قبیل نطفه و علقه و... پشت سرگذاشته، اما چیز قابل ذکرى‏ نبود.

[5]. در بین فلاسفه، ملاصدرا با الهام از این آیه و آیات دیگر چنین نظریه‏اى را پیرامون نفس (روح) ارائه کرد. ر. ک: اسفار، ج 8، ص 330؛ شواهد الربوبیه، ص 221 - 223.

[6]. ر. ک: سوره‏هاى نساء، 97؛ سجده، 10 و 11.

[7]. براى مطالعه‏ى بیشتر، ر. ک: سبحانی، جعفر، اصالت روح از نظر قرآن، ص 16 - 46.

[8] براى مطالعه‏ى بیشتر، ر. ک: مصباح یزدی، محمد تقی، آموزش فلسفه، ج 2، ص 230 - 240؛ مطهری، مرتضی، شرح منظومه، ج 2، ص 9 - 58.

[9]. البته، تناسخ دو گونه ی دیگر هم فرض مى‏شود که باطل نیست و آیات قرآن آنها را تجویز مى‏کند. الف) انتقال نفس از این بدن به بدن اخروى که این بدن اخروى متناسب با صفات و اخلاقى است که نفس در دنیا کسب کرده بود. ب) مسخ باطن و انقلاب صورت ظاهرى به صورت باطنى.

[10]. ر. ک: جوادی آملی، عبد الله، تحریر تمهید القواعد، ص 416 - 234.

[11]. ر. ک: میر داماد، قبسات، ص32؛ مصباح یزدی، تعلیقه بر نهایة الحکمة، ج 2؛ ص 404 - 405؛ طباطبائی، سید محمد حسین، نهایة الحکمة، ص 323 - 326.

ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    917024 دستور العمل ها
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    592377 Laws and Jurisprudence
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    525417 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    445820 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    425171 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    380545 تفسیر
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    378009 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    364154 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    334693 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    322795 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...