جستجوی پیشرفته
بازدید
6933
آخرین بروزرسانی: 1393/10/21
خلاصه پرسش
تفاوت ضمانت اجرا در احکام الهی و حقوق چیست و علت و حکمت یک قانون، چه تفاوتی با هم دارند و فایده یک حکم را از کجا می‌توان دریافت؟
پرسش
سلام؛ می‌خواستم تعریف ضمانت اجرایی حکم، تعلیل حکم، فایده حکم را بدانم و کتاب‌هایی که تعریف این عناوین در آنها آمده است را برایم معرفی کنید.
پاسخ اجمالی
یک. با توجّه به این‌که تشویق‌ها و مجازات‌‌هاى اخروی در جوامع دینی و هم‌چنین اخلاق فطری و تربیتی در جوامع غیر دینی، راهکاری تمام عیار برای جلوگیری از تخلّف و جرم و گناه نیست، و تمام انسان‌ها را به انجام وظایف اجتماعی و فردی و انجام واجبات و الزامات دینی و اخلاقی سوق نمی‌‌دهد، چاره‌‌اى جز پیش‌‌بینى مجازات‌‌هاى دنیوى براى کسانى که از حد دین و قانون کشوری تجاوز کنند، و آن‌را نادیده بگیرند، باقى نمی‌‌ماند، و این، همان چیزى است که در اصطلاح حقوق‌‌دان‌‌ها «ضمانت اجرا» نامیده شده است.[1]
بنابراین ضمانت اجرا در فقه و حقوق به معنای اجبار مکلف و افراد به التزام عملی در برابر دستورات الهی یا قانونی است.[2]
گستره ضمانت اجرایی در حقوق، منحصر در دنیا و مجازات‌های[3] دنیویبه انواع و اقسامی است که ذکر خواهد شد، اما ضمانت اجرا در شریعت و دین در دو حوزه دنیا و آخرت با انواع و اقسام مختلف پیش بینی شده است؛ از این‌رو به طور اختصار انواع ضمانت اجرا در حوزه شریعت و حقوق را مورد ارزیابی قرار می‌دهیم.    
انواع ضمانت اجرا در حقوق
1. مجازات متخلفان با کیفرهاى قانونى مانند حبس و اعدام،
2. اجبار مستقیم بر ترک یا انجام عملى مانند اخراج غاصب و الزام بدهکار به پرداختن دین،
3. ابطال عمل مخالف قانون،
4. جبران ضرر ناشى از تخلف قانون،
5. جریمه‌هاى مالى.[4]
انواع ضمانت اجرا در شریعت
۱. مجازات‌‌های دنیوی: مجازات‌های دنیوی بر دو قسم است:
الف. عقابى که سنّت تکوینى الهى بر آن جارى است؛ مانند هلاکت و نابودى یک امت، گاه به شکل تفرقه و پراکندگى و مسلّط شدن دشمن بر آنها، یا به صورت نوعى خوارى و ذلّت از راه‌هاى فشار، خوف، فقر، ناامنى، کمى جمعیت، کمبود محصولات و گونه‌‌هاى دیگرى از عقاب و عذاب الهى که آیات بسیاری بر این نوع عذاب‌ها دلالت دارند.[5]
ب. مجازات‌‌هاى منصوص در شریعت اسلامى؛ مانند حدود، دیات، تعزیرات، قصاص، که اجراى این دسته از مجازات‌‌ها بر عهده دولت اسلامى است.[6]
2. مجازات‌‌های اخروی؛ مانند عذاب‌‌هایی که در قرآن[7] و روایات[8] برای مجرمان در نظر گرفته شده است و اجراى این مجازات‌‌ها را نیز خود پروردگار در روز قیامت به عهده دارد.[9]
3. تشویق‌‌ها و پاداش‌‌های مادی و معنوی در دنیا و آخرت، چنان‌که پروردگار متعال می‌فرماید: «و اگر اهل شهرها و آبادی‌ها، ایمان می‌‏آوردند و تقوا پیشه می‌‏کردند، برکات آسمان و زمین را بر آنها می‌‏گشودیم ولى (آنها حق را) تکذیب کردند ما هم آنان را به کیفر اعمالشان مجازات کردیم».[10]  و در آیه دیگر می‌فرماید: «و شما را با اموال و فرزندان فراوان کمک کند و باغ‌هاى سرسبز و نهرهاى جارى در اختیارتان قرار دهد».[11] این آیات و امثال آن که به نیکوکاران وعده پاداش‌های دنیوی و اخروی را می‌دهد نیز یکی دیگر از ضمانت اجرای احکام و دستورات دینی به شمار می‌‌آیند.[12]
دو. هر چند ارتباطی بین بحث ضمانت اجرای احکام با تعلیل و فایده آن وجود ندارد، ولی با عنایت به پرسش کاربر که علاوه بر ضمانت اجرای احکام از معنای علت و فایده احکام پرسیده، ناگزیر به بررسی هر دو در یک مقاله شده‌ایم.
معنای علّت و مراد از آن در احکام
علت دارای معانی و اقسام متعدد می‌باشد که برای اطلاع از آن به کتاب‌های فلسفی رجوع شود، ولی «علّت حکم» که مورد پرسش قرار گرفته، آن چیزى است که حکم دایر مدار آن است؛ یعنى هر جا علّت باشد، حکم هم خواهد بود، و هر جا علّت نباشد، حکم هم نخواهد بود.
گاهی اوقات برخی از افراد در تشخیص بین علت و حکمت حکم دچار اشتباه می‌شوند؛ از این‌رو لازم است حکمت حکم نیز بیان و فرق آن با علت روشن شود.
«حکمت حکم» چیزى است که غالباً همراه حکم هست و گاهى هم از آن جدا می‌شود؛ یعنى بعضى از اوقات علی‌رغم این‌که حکمت وجود ندارد، حکم به قوّت خود باقى است، بر خلاف علت[13] که اگر نباشد معلولش که همان حکم است نیز وجود پیدا نمی‌کند.[14]
مثال برای علت
در جملۀ «لا تشرب الخمر لانّه مسکر»؛[15] مست کنندگى علّت حرمت نوشیدن شراب بیان شده است؛ بنابراین، هر جا که شراب، مست ‌کننده باشد خوردن آن حرام است و اگر این حالت از بین رفت،[16] حرام نخواهد بود؛ یعنى حکم نیز از بین می‌رود.[17]
مثال برای حکمت
گفته می‌شود که «حکمت عدّه»، براى زنانى که از شوهر خود طلاق می‌گیرند، یا شوهر آنان فوت کرده و هنوز یائسه نشده‌‌اند، روشن شدن وضعیّت حاملگى آنها است، تا معلوم باشد پدر آن بچّه کیست، ولى این مطلب، حکمت حکم است نه علت حکم؛ به همین جهت مسئلۀ عدّه، حتّى براى زنانى که به وسیلۀ جرّاحى، «رحم» خود را برمی‌دارند و دیگر قابلیّت بچه‌‌دار شدن را هم ندارند، لازم است.[18]
سه. فایده احکام
هر چند همه مسایل دینی، تعبدی محض نیستند،[19] ولی آن مسائل و احکامی که تعبدی محض هستند، عقل توان درک علت و حکمت و اسرار آنها را ندارد. بلکه عقل، آدمی را تنها تا در خانه شریعت همراهی می‌کند، ولی هیچ‌گاه خود به تنهایی نمی‌تواند از کالاها و گنجینه‌های درون خانه بهره گیرد. تنها چیزی که عقل در این زمینه درمی‌یابد مخالفت نداشتن این احکام با اصول کلی عقلانی است.
در بسیاری از موارد ما نمی‌دانیم چه چیزهایی نیاز داریم و چه مشکلاتی از درون ما را تهدید می‌کند تا بفهمیم به چه علت خالقِ موجودات، این احکام را وضع کرده است. بدین‌رو، آنچه ما در احکام تعبدی محض می‌فهمیم، حداکثر جهت‌گیری‌های کلی و دستورات عام است، اما این‌که برای چه مصالحی و براساس چه ملاک و ویژگی‌هایی وضع شده، بر ما معلوم نیست. لذا تنها چاره این دسته از احکام، تسلیم شدن است و فقط روح تعبد و بندگی در این دسته از احکام می‌تواند پاسخ‌گوی این سؤالات باشد. پس، اگر بنده خدا هستیم و به صدور حکمی از طرف پروردگار اطمینان یافتیم باید بدان تعبد داشته باشیم.
برای آگاهی بیشتر در باره فایده و چرایی احکام، ر. ک: پاسخ‌های: ۸۵۹۳ و ۳۵۴۷۹.
 

[1]. مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن‌، محقق، مصحح، علیان‌نژادى‌، ابو القاسم، ص 137، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)،‌ چاپ اول‌، 1425ق.
[2]. عمید زنجانى، عباس على‌، فقه سیاسى،‌ ج 1، ص 61، تهران، امیر کبیر،‌ چاپ چهارم‌، 1421ق.‌
[3]. منظور از مجازات، فقط مجازات‌های کیفری نیست که فقط شامل حبس، اعدام، شلاق، قطع دست و...، شود، بلکه مراد از آن  یک معنای عامی است که حتی شامل مسئولیت مدنی و الزامات حقوقی نیز می‌شود.
[4]. همان، ص 61 - 62‌.
[5]. جمعى از مؤلفان‌، مجله فقه أهل البیت(ع)، ج 37، ص 112 - 113، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت(ع)، چاپ اول، بی‌تا.
[6]. همان، ص 114 – 115.
[7]. «فَلْیَحْذَرِ الَّذِینَ یُخٰالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِیبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ یُصِیبَهُمْ عَذٰابٌ أَلِیمٌ»؛ پس آنان که فرمان او را مخالفت می‌‏کنند، باید بترسند، از این‌که فتنه‌‏اى دامنشان را بگیرد، یا عذابى دردناک به آنها برسد. نور، 63؛ «وَ ذَرِ الَّذینَ اتَّخَذُوا دینَهُمْ لَعِباً وَ لَهْواً وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاةُ الدُّنْیا وَ ذَکِّرْ بِهِ أَنْ تُبْسَلَ نَفْسٌ بِما کَسَبَتْ لَیْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِیٌّ وَ لا شَفیعٌ وَ إِنْ تَعْدِلْ کُلَّ عَدْلٍ لا یُؤْخَذْ مِنْها أُولئِکَ الَّذینَ أُبْسِلُوا بِما کَسَبُوا لَهُمْ شَرابٌ مِنْ حَمیمٍ وَ عَذابٌ أَلیمٌ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ»؛ و رها کن کسانى را که آیین (فطرى) خود را به بازى و سرگرمی گرفتند، و زندگى دنیا، آنها را مغرور ساخته، و با این (قرآن)، به آنها یادآورى نما، تا گرفتار (عواقب شوم) اعمال خود نشوند! (و در قیامت) جز خدا، نه یاورى دارند، و نه شفاعت ‏کننده‌‏اى! و (چنین کسى) هرگونه عوضى بپردازد، از او پذیرفته نخواهد شد آنها کسانى هستند که گرفتار اعمالى شده‌‏اند که خود انجام داده‌‏اند نوشابه‌‏اى از آب سوزان براى آنهاست و عذاب دردناکى به خاطر این‌که کفر می‌ورزیدند (و آیات الهى را انکار) می‌‏کردند. انعام، 70.
[8]. قَالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص):‏ « إِیَّاکُمْ وَ سُوءَ الْخُلُقِ‏- فَإِنَّ سَیِّئَ الْخُلُقِ فِی النَّارِ لَا مُحَالَة»؛ از بد اخلاقی پرهیز کنید پس شخص بد اخلاق بدون تردید در آتش جهنم خواهد بود.، على بن موسى، امام هشتم علیه السلام‏، صحیفة الإمام الرضا علیه السلام‏، محقق و مصحح: نجف، محمد مهدى‏، ص 88، مشهد، کنگره جهانى امام رضا علیه السلام‏، چاپ اول، 1406 ق.
[9]. مجله فقه اهل بیت، ج ‌37، ص 111.
[10]. اعراف، 96.
[11]. نوح، 12.
[12]. مکارم شیرازى، ناصر، دائرة المعارف فقه مقارن‌، ص 81 - 82، قم، مدرسه امام على بن ابى طالب(ع)، چاپ اول‌، 1427ق.‌
[13]. ر. ک: پاسخ‌های: ۱۱۴۳۵؛ ۴۸۶۱.
[14]. مکارم شیرازى، ناصر، بررسى طرق فرار از ربا‌، ص 78، قم، بی‌نا، چاپ اول، بی‌تا.‌
[15]. «شراب ننوش چون مست‌کننده است».
[16]. «مثلا شراب، تبدیل به سرکه شد و مست کنندگی آن از بین رفت».
[17]. بررسى طرق فرار از ربا، ص 78.‌
[18]. همان، ص 79.‌
[19]. هر چند ممکن است فواید فرد فرد احکام به طور تفصیل برای ما روشن نباشد، ولی به نحو کلی برخی از فایده‌‌های احکام، مانند بهینه شدن اخلاق فردی و اجتماعی و در نتیجه ایجاد نظم و امنیت و عدالت اجتماعی و فردی و برخوردار شدن از زندگی توأم با آرامش و رضایت خاطر و همچنین مصون ماندن از مفاسد دنیوی که در متعلقات احکام حرام و مکروه وجود دارد، و بالاتر از تمام اینها مصون ماندن از عذاب‌‌های پروردگار و رسیدن به بهشت و نعمت‌‌های جاودانه آن، برای ما روشن و غیر قابل انکار می‌باشد.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    641742 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    469898 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    467259 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    424949 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    395077 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    393328 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    352550 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    339156 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    328105 Practical
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • آیا از آیات قرآن می‌توان امامت علی(ع) را اثبات کرد؟
    310904 امام علی ع
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل‌سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در کتب خودشان نقل شده، می‌باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت‌جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی متوسل نشود و چشم را به روی حقیقت نبندد.در قرآن ...