جستجوی پیشرفته
بازدید
1739
آخرین بروزرسانی: 1397/08/12
خلاصه پرسش
چرا انکار وجوب سابق مستلزم انکار اصل علیت است، ولی انکار وجوب لاحق چنین نیست و موجب انکار اصل علیت نمی‌گردد؟
پرسش
با سلام؛ با اینکه اگر ضرورت سابق رد شود، هیچ لطمه‌ای به اصل علیت و برهان امکان و وجوب وارد نمی‌شود؛ یعنی نه اصل علیت رد می‌شود و نه برهان امکان و وجوب. حال سؤال این است که آیا با رد شدن ضرورت لاحق - که غیر قابل انکار و غیر قابل رد شدن است - آیا با رد شدن ضرورت لاحق اصل علیت و برهان امکان وجوب نیز رد می‌شود و لطمه‌ای به اصل علیت و برهان امکان و وجوب وارد می‌شود؟
پاسخ اجمالی
تا زمانی که وجود برای ممکن الوجود به حدّ ضرورت و وجوب نرسد(یعنی علت‌تامه برای ایجاد شدن نداشته باشد)، موجود نخواهد شد؛ از این وجوب و ضرورت برای ممکنات که پیش از تحقق خارجی آنها در ذهن لحاظ می‌گردد، وجوب سابق گفته می‌شود -و در فلسفه با عبارت «الشیء ما لم یجب، لم یوجد» از آن تعبیر می‌کنند-. اما پس از موجود شدن ممکن الوجود در خارج، «وجوب» و «ضرورتی» به لحاظ همین وجود خارجی که از جانب غیر به او داده شده است، برای آن متصور است و از آن به «وجوب لاحق» تعبیر می‌شود. در حقیقت، وجوب لاحق نوعی ضرورت به شرط محمول است؛ به این معنا که با لحاظ قید یا محمول(یعنی وجودِ بالفعل داشتن) است که گفته می‌شود: این شیء ضرورت وجود دارد.[1]
وجوب سابق و لاحق، هر دو اوصافی برای خود ممکن الوجود هستند. اما تفاوت آنها در این است که وجود سابق، به لحاظ علل ایجاد ممکن در خارج است که بر ممکن الوجود حمل می‌شود ولی وجود لاحق، به لحاظ وجودِ بالفعلی است که ممکن الوجود در خارج یافته است(یعنی بدون این‌که ایجاد توسط غیر، در آن لحاظ شود).[2]
ضرورت سابق، لازمه اصل علیت است؛ به این معنا که تا علت تامه نباشد، ایجاب و ایجادی تحقق نمی‌یابد و صرف ترجیح یا اولویت یافتن برای ممکن الوجود، سبب نمی‌شود در خارج محقق گردد. پس «الشیء ما لم یجب لم یوجد»، در حقیقت بیانگر اصل علیت است؛ به این معنا که تا علتی نباشد که وجود را برای یک ممکن الوجود ایجاب نماید، آن ممکن الوجود در خارج تحقق نمی‌یابد. در نتیجه با انکار وجوب سابق، اصل علیت کنار می‌رود؛ زیرا دیگر احتیاجی به علّت برای تحقق اشیاء نبوده و می‌شود با صرف ترجیح (یا اولویت) یافتن نیز، در خارج محقق گردند.
اما وجوب لاحق، وجود یا عدمش ارتباطی با اصل علیت ندارد؛ زیرا ایجابِ علت در آن لحاظ نگردیده و صرفاً با لحاظ یک قید(یعنی وجودِ در خارج داشتن) است که آن‌را برای ممکن الوجود ثابت می‌دانیم. به همین جهت نیز برخی از فلاسفه تصریح نموده‌اند که «وجوب لاحق»، اصلاً طارد عدم نیست، بلکه ضرورت به شرط محمول است و مانند سایر ضرورت‌هایی است که با لحاظ قیدی در موضوع خود ثابت می‌گردند. به عبارت روشن‌تر، وجوب لاحق، فقط به لحاظ وجودِ ممکن در خارج است، اما این‌که این وجود از غیر(یا همان علت) آمده است یا نه، ارتباطی با وجوب لاحق ندارد. در نتیجه اثبات یا انکار آن ربطی با اصل علیت نخواهد داشت.[3]
خلاصه آن‌که در وجوب سابق، به جهت این‌که ایجاب علت(که همان تحقق بخش علیت علت است) لحاظ شده، با اصل علیت ارتباط تنگاتنگی دارد؛ به گونه‌ای که انکار وجوب سابق به معنای انکار علیت تامۀ علت و کفایت اولویت یافتن ممکن الوجود برای تحققش در خارج است. اما در وجوب لاحق، صرفاً به ممکن الوجود و وجودش در خارج نظر می‌نماییم و در این حالت، علت و علیت آن برای وجود خارجی لحاظ نمی‌گردد. در نتیجه اگر کسی منکر ضرورت به شرط محمول باشد و وجود ممکن الوجود را دارای ضرورت لاحق نداند، منکر اصل علیت به شمار نمی‌رود؛ زیرا می‌تواند بپذیرد که ممکن الوجود، به ایجاب علتش موجود گشته (وجوب سابق)، اما پس از موجود شدن و بدون لحاظ ایجاب علت، دیگر ضرورتی برای وجودش ثابت نیست.
 
 

[1]. به طور کلّی هر چیزی با لحاظ شرط و قیدش، ضرورت به شرط محمول را دارا است و اختصاصی به «وجود» ندارد. مثلاً انسان تا وقتی که کاتب است، کتابت برای آن ضرورت دارد، اما این ضرورت ذاتی و... نیست، بلکه ضرورتش به شرط وجود این قید در انسان است.
[2]. ر. ک: سبزواری، ملاهادی، شرح المنظومه، تصحیح، حسن زاده آملی، حسن، ج2، ص273، تهران، ناب، چاپ اول، 1369ش؛ طوسی، خواجه نصیر، کلمات المحققین، ص 478-479، قم، مفید، چاپ دوم، 1361ش.
[3]. برای تفصیل مطلب ر. ک: میرداماد، مجموعه مصنفات میرداماد، اهتمام، نورانی، عبد الله، ص260-266، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگ، چاپ اول، 1381ش.
نظرات
تعداد نظر 0
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

در خبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید

پرسش های اتفاقی

پربازدیدترین ها

  • پیامبران اولو العزم چه کسانی هستند؟ چرا اولو العزم نامیده شدند، و کتاب‌‌های آنها چه نام دارد؟ و چرا زرتشت و داوود(ع) اولو العزم نیستند؟
    635258 پیامبران و کتابهای آسمانی
    واژۀ «اولو العزم» در آیۀ 35 سورۀ احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است، و اولو العزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بودند. در روایات برای پیامبران اولو العزم شرایطی ذکر شده است:داشتن دعوت جهان‌شمول،داشتن شریعت و دین،داشتن ...
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    466494 Laws and Jurisprudence
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود. نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ...
  • حکم زنا با زن شوهردار چیست؟
    462674 Laws and Jurisprudence
    زنا خصوصا با زن شوهر دار یکی از گناهان بسیار زشت و بزرگ به شمار می آید ولی بزرگی خداوند و وسعت مهربانی او به حدی است، که اگر گنهکاری که مرتکب چنین عمل زشت و شنیعی شده واقعا از کردۀ خود پشیمان باشد و تصمیم جدی ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    415832 معصومین
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    393303 جن
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده و ویژگی‌‏های زیر را برای او برمی‌شمارد:جن موجودی است که از آتش آفریده شد، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1]دارای علم، ادراک، تشخیص حق از باطل و قدرت منطق و استدلال ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    390938 Practical
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    350052 Laws and Jurisprudence
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    336042 Laws and Jurisprudence
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد.در هر حال، اگر مانعی ...
  • آیا خداوند به نفرینی که از دل شکسته باشد، توجه می کند؟ یا فقط دعاهای مثبت را اجابت می کند؟
    321238 Practical
    نفرین در آموزه های دینی ما مسئله ای شناخته شده است، چنان که در آیات و روایات آمده است: "بریده باد هر دو دست ابو لهب"؛ "از نفرین مظلوم بترسید که نفرین مظلوم به آسمان می رود". و... . منتها همان گونه که دعا برای استجابت، نیازمند شرایط است، ...
  • آیا از آیات قرآن می‌توان امامت علی(ع) را اثبات کرد؟
    309372 امام علی ع
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل‌سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در کتب خودشان نقل شده، می‌باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت‌جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی متوسل نشود و چشم را به روی حقیقت نبندد.در قرآن ...