جستجوی پیشرفته
بازدید
8816
تاریخ بروزرسانی 1394/11/19
خلاصه پرسش
اگر خداوند خالق هر چیز است، آیا گناهان و اعمال قبیحى که از انسان‌ها صادر می‌شود هم مخلوق خداوند است؟
پرسش
اگر خداوند خالق هر چیز است، آیا گناهان و اعمال قبیحى که از انسان‌ها صادر می‌شود هم مخلوق خداوند است؟
پاسخ اجمالی
پاسخ به این سؤال با توجه به تعریف اراده و تقسیم آن به اراده تکوینى و تشریعى روشن می‌شود. اراده بر دو قسم است، یکى اراده تکوینى و دیگر اراده تشریعى.
اراده تکوینى عبارت است از: علم به نظام به‌طور کامل و تمام؛ یعنى همین قدر که خدا عالم بر نظام اتم و اکمل است، همین علم به نظام، علت خلق جهان آفرینش است که از آن علم، تعبیر به اراده می‌شود.
اما اراده تشریعى عبارت است از: علم خداى تعالى به مصلحت در فعل مکلف و این علم به مصلحت است که منشأ تکلیف می‌شود و ما آن‌را اراده تشریعى می‌نامیم.
اطاعت و عصیان، عبادت و گناه، عناوینى هستند که از مقایسه کارهاى ارادى انسان با اوامر و نواهى خدا که همان اراده تشریعى اوست، انتزاع می‌گردند، نه در مقایسه با اراده تکوینى خدا، اراده تکوینى خدا به همه افعال اختیاری انسان تعلق گرفته است. از نظر محبوبیت و مبغوضیت - که ملاک اراده تشریعى خداست - کارهاى ارادى انسان به دو دسته تقسیم می‌شوند: 1. کارهاى پسندیده، 2. کارهاى ناپسند. دسته اوّل متعلق اراده تشریعى خدا می‌باشند و دسته دوم متعلق اراده تشریعى او نیستند، اما هر دو دسته با توجه به ارادی بودنشان متعلق ارده تکوینی خداوند است، پس افعال ناپسند ابتدا و مستقیم به اراده انسان است و غیر مستقیم به اراده تکوینی خداوند و در عین حال مخالف اراده تشریعی اوست.
پاسخ تفصیلی
طبق اصل کلى در نظام آفرینش در نظام هستى جز خدا کسى فاعلیت اصیل و مستقل ندارند و اگر برخى از پدیده‌ها آثار و افعالى دارند به اذن و مشیت الهى است: «و ما تشاؤن الاّ ان یشاء الله» و نه تنها مبادى فعل مورد تعلق اراده خداست، خود فعل نیز از قلمرو اراده خدا بیرون نیست. اما سؤالى که پیش می‌آید این است که لازمه عمومیت و گستردگى اراده خدا این است که کارهاى زشت و ناروا نیز متعلق اراده وی باشد، در حالی که اراده کارهاى قبیح مانند انجام آنها قبیح و نارواست و ذات مقدس خداوند از هر صفت قبیح و ناروایى منزه و پاک است. پاسخ این سؤال نیازمند یک مقدمه است و آن تقسیم اراده به تکوینى و تشریعى است.
به‌طور کلى؛ در قلمرو علوم نظرى اراده یک قسم بیش ندارد و آن «اراده تکوینى» است و قسم دوم «اراده تشریعى» در قلمرو بحث‌هاى مربوط به قانونگذارى و تشریع مورد بحث واقع می‌شود.[1]
اراده تکوینى عبارت است از: علم به نظام به طور کامل و تمام؛ یعنى همین قدر که خداى تعالى عالم به نظام اتم و اکمل جهان آفرینش است، همین علم به نظام، علت خلق جهان آفرینش است که از آن علم، تعبیر به اراده می‌شود. به عبارت دیگر؛ علم و اراده در ما ممکنات دو معنا و دو حقیقت دارد، ولى در ذات واجب تعالى یک چیز بیش نیست اراده خلق جهان؛ یعنى علم بر نظام خلقت و آفرینش.
اما اراده تشریعى عبارت است از: علم خداى تعالى به مصلحت در فعل مکلف و این علم به مصلحت است که منشأ تکلیف می‌شود و ما آن‌را اراده تشریعى می‌نامیم. پس آنچه که نباید تکلیف الهى از آن خالى باشد علم به مصلحت است؛ یعنى همان اراده تشریعى که باید در تکالیف وجود داشته باشد که هست و وجود دارد و آنچه محال است تخلف مراد از اراده تکوینى است، نه اراده تشریعى که تخلف مراد از اراده تشریعى امرى است ممکن؛ یعنى ممکن است که خداى تعالى علم به مصلحت نماز خواندن بنده را داشته باشد، ولى آن بنده نماز را نخواند، پس آنچه در تکالیف لازم است اراده تشریعى است.[2]
پاسخ به سؤال را با توجه به مقدمه‌اى که بیان شد؛ مطابق با قواعد فلسفى و هماهنگ با آیات قرآن به این صورت می‌توان مطرح کرد.
وجود امکانى همیشه و در همه‌جا مخلوق و آفریده خداست: «الله خالق کل شى‏ء».[3] و آنچه مخلوق و آفریده خداست، پسندیده و زیباست: «الذى احسن کل شى‏ء خلقه».[4] و کارهاى شایسته و ناروا در اصل وجود، با یکدیگر تفاوتى ندارند، تصرف در مال دیگران با اذن مالک آن و تصرف غاصبانه از نظر واقعیت، و اصل هستى یکسانند، واقعیت عینى روابط مشروع و قانونى مرد و زن با روابط نامشروع و غیر قانونى آن دو، هیچ تفاوتى ندارد؛ زیرا هر دو، کار اختیارى فاعل آنها بوده و در واقعیت، و اصل هستى یکسانند، و در واقعیت و هستى خود مخلوق و آفریده خدا و متعلق اراده تکوینى او می‌باشند. بنابراین، ناروایى و ناپسندى در آن راه ندارد.
شایستگى یا ناروایى کارهاى اختیارى انسان به خاطر مطابقت و عدم مطابقت با اوامر و نواهى شرعى است که این اوامر و نواهى شرعى نیز بیانگر خشنودى و رضایت و یا ناخشنودى و سخط خدا می‌باشند و هرگز محور رضایت و سخط، اراده تکوینى خدا نیست.[5]
اطاعت و عصیان، عبادت و گناه، عناوینى هستند که از مقایسه کارهاى ارادى انسان با اوامر و نواهى خدا که همان اراده تشریعى او ‏باشد انتزاع می‌گردند، نه در مقایسه با اراده تکوینى خدا، و اراده تکوینى خدا؛ مانند علم و قدرت او بر همه کارهاى انسان شمول و گسترش دارد، لکن از نظر محبوبیت و مبغوضیت ملاک اراده تشریعى خداست.
در حدیث است که خداوند متعال می‌فرماید: «یا بن آدم انا اولى بحسناتک منک و أنت اولى بسّئاتک منى».
در تعبیر کلام که دقت شود می‌بینم؛ خداوند متعال حسنه را هم بر خود نسبت می‌دهد و هم به انسان، ولى می‌فرماید: «من به حسنات تو اولى از تو هستم»، ولى در مورد سیئه می‌فرماید: «تو به سیئات خود از من اولایى».
در این‌باره مثالى را که در رسائل بعضى از ابناى تحقیق دیده‌ام بازگو کنم تا بهتر آگاهى حاصل شود:
خورشید چون بر دیوار بتابد دیوار، هم به پرتو خورشید روشن است و هم به واسطه تابیدن خورشید سایه می‌دهد. آن کسی که نظر بر دیوار دارد و از خورشید بی‌خبر است گمان می‌کند که پرتو دیوار از خود دیوار است و آن‌کس که نظر به خورشید دارد، می‌داند که نور دیوار از خورشید است، اگر چه روشنى به دیوار انتساب دارد که به‌راستى دیوار روشن است و در این انتساب شکى نیست و بدیهى و ضرورى است، ولى روشنى او از خورشید است. هم‌چنان‌که گفته‌ایم؛ قیام و قعود به ما منسوب‌اند. ولى حول و قوت از خداوند است. هم‌چنان‌که ایجاد خنده و گریه فقط از خداوند است که «انه هو اضحک و ابکى»، ولى خندان و گریان زید و عمرند.
باز می‌بینیم که دیوار سایه داده است، و هرکس می‌داند که این سایه به دیوار قایم است، چه سایه از خود وجود فى ذاته ندارد و سایه دیوار از شمس صادر نشد، چنان‌که نور دیوار از شمس صادر شد، ولى اگر خورشید بر دیوار نمی‌تابید سایه وجود پیدا نمی‌کرد. پس خورشید اگر چه بالذات به دیوار سایه نداده، بلکه بالذات به او نور داده است، ولى وجود سایه به اشراق خورشید است. پس دیوار بالذات روشنى ندارد و بالعرض روشن است که روشنى از شمس است. نیز دیوار بالذات سایه نداده است گرچه سایه از ناحیه او است. پس در وجود نور دیوار و در وجود سایه دیوار مطلقاً سلطان شمس حکم فرماست و اثر خورشید را از وجود سایه دیوار نمی‌توان برداشت، اگر چه سایه از ناحیه دیوار است.
پس بدان که نور خورشید مثال براى حسنه است و سایه دیوار مثالى براى سیئه و گناه.
خورشید به دیوار می‌گوید: اگر چه تو روشنى، ولى «أنا اولى بنورک منک» (من سزاواترم به نور تو از خود تو). و نیز به دیوار می‌گوید: اگر چه ظهور سایه تو نیز از من است، ولى «أنت اولى بظلک منى» (و تو نسبت به سایه‌ات از من سزاوارتری).
و نیز به دیوار می‌گوید: «ما اصابک من نور فمن الشمس (نوری که تو داری از من است)، و ما أصابک من ظلّ فمن نفسک» (سایه تو از خود تواست).
منابع براى مطالعه بیشتر:
حسن زاده آملى، حسن، خیر الاثر در رد جبر و قدر.
سبحانى، جعفر، الهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل، ج 2.
جعفرى، محمدتقى، تفسیر و نقد تحلیل مثنوى جلال الدین محمد بلخى، ج 1.
واعظى، احمد، انسان از دیدگاه اسلام، دفتر همکارى حوزه و دانشگاه.
موسوى خمینى، سید روح الله، طلب و اراده، ترجمه و شرح: فهرى، سید احمد.
ملاصدرا شیرازى، رساله جبر و اختیار، خلق الاعمال.
 

[1]. ربانى گلپایگانى، على، جبر و اختیار، ص 84، قم، مؤسسه تحقیقاتى سید الشهداء، چاپ اول، 1368ش.
[2]. امام خمینى، طلب و اراده، ترجمه و شرح، فهرى، سید احمد، ص 52، انتشارات علمى و فرهنگى.
[3]. زمر، 62.
[4]. سجده، 7.
[5]. طباطبائى، سید محمدحسین، تفسیر المیزان، ج 1، ص 101، بیروت، مؤسسه الاعلمى المطبوعات، چاپ سوم.
ترجمه پرسش در سایر زبانها
نظرات
لطفا مقدار را وارد نمایید
مثال : Yourname@YourDomane.ext
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید
لطفا مقدار را وارد نمایید

طبقه بندی موضوعی

درخبرنامه سایت عضو شوید

آخرین پرسش ها و پاسخ ها را همه روزه در ایمیل خود مطالعه کنید.

پرسش‌های اتفاقی

پربازدیدترین‌ها

  • سریع الاستجابة ترین دعا جهت رسیدن به حاجت کدام است؟
    837983 دستور العمل ها 1386/03/09
    اگرچه دعاهای زیادی از امامان معصوم (ع) نقل شده است که مورد اجابت واقع شده و سریع الاجابة هستند، که ذکر متن آنها در این جا مقدور نیست و فقط به ذکر اسامی چند مورد که دارای اهمیت خاص هستند اشاره می شود: 1. دعای توسل 2. دعای فرج 3. دعای اسم اعظم 4. ...
  • در چه صورت غسل جنابت بر زن واجب می شود؟
    510620 حقوق و احکام 1386/09/04
    از دو راه جنابت حاصل می شود:1) نزدیکی و آمیزش جنسی، اگرچه منی بیرون نیاید.2) بیرون آمدن منی، (حتی بدون دخول) چه در خواب باشد یا بیداری، کم باشد یا زیاد، با شهوت ...
  • پیامبران اولوالعزم و کتاب‌های آنها کدام‌اند؟ چرا «اولوالعزم» نامیده شده‌اند و چرا زرتشت و داوود(ع) اولوالعزم نیستند؟
    383393 تفسیر 1387/02/31
    واژه اولوالعزم در آیه 35 سوره احقاف آمده است. عزم به معنای حکم و شریعت است و اولوالعزم یعنی پیامبرانی که دارای شریعت و دین مستقل و جدیدی بوده اند. در روایات برای پیامبران اولوالعزم شرایطی ذکر شده است: 1. داشتن دعوت جهان شمول
  • نماز جمعه به چه صورت خوانده می شود؟
    380130 حقوق و احکام 1389/09/10
    نماز جمعه یکی از عباداتی است که در فضیلتش همین بس که سوره ای از قرآن به نامش آمده است و به جماعت خوانده می شود.نماز جمعه دارای دو خطبه می باشد که با حمد و ثنای الاهی شروع ...
  • آیا ارتباط انسان با جن ممکن است؟
    353137 تفسیر 1386/02/01
    قرآن مجید وجود جن را تصدیق کرده است و ویژگی‏های زیر را برای او برمی شمارد: 1.جن موجودی است که از آتش آفریده شده، بر خلاف انسان که از خاک آفریده شده است.[1] 2. دارای علم ، ادراک، تشخیص ...
  • تعداد فرزندان حضرت علی (ع)، و نام ایشان و نام مادران آنان چه بوده است؟
    304833 معصومین 1387/06/05
    شیخ مفید در کتاب ارشاد تعداد آنها را 27 تن از دختر و پسر دانسته و پس از آن گفته است: عده‏ای از علمای شیعه گویند که فاطمه پس از وفات پیامبر (ص) جنینی که پیامبر او را محسن نامیده بود سقط کرد. بنابر قول این عده، فرزندان آن حضرت ...
  • آیا کاشت ناخن مانع غسل و وضو است؟
    295490 حقوق و احکام 1387/12/04
    در غسل و وضو، باید آب به اعضای بدن برسد و ایجاد مانعی در بدن که رفع آن مشکل یا غیر ممکن است، جایز نیست، مگر در صورتی که ضرورتی آن را اقتضا کند و یا غرض عقلائی مشروعی در این امر وجود داشته باشد. در هر حال، ...
  • اصول و فروع دین را نام برده و مختصراً توضیح دهید؟
    292303 حقوق و احکام 1387/09/23
    دسته بندی اصول دین و فروع دین به این شکلی که در میان ما متداول است از احادیث و روایات ائمه (ع) اخذ نشده است؛ بلکه دانشمندان علوم دینی معارف دینی را به این صورت دسته بندی کردند. تاریخ بحث ها در باره به نیمه دوم قرن اول هجری ...
  • آیاتی را از قرآن در اثبات امامت امام علی(ع) بیان فرمائید.
    288770 گوناگون 1386/08/30
    بهترین راه اثبات امامت امام علی(ع) برای اهل سنت، تمسک به قرآن و روایاتی که در توضیح آنها در کتب خودشان نقل شده است، می باشد و البته بدیهی است که انسان باید حقیقت جو باشد تا به توجیهات ناصواب و غیر عقلانی ...
  • عقیقه و احکام و شرایط آن چیست؟
    270624 اخلاق عملی 1391/02/11
    عقیقه عبارت است از: کشتن گوسفند یا هر حیوانی که صلاحیّت قربانی کردن داشته باشد، در روز هفتم ولادت فرزند، جهت حفظ فرزند از بلاها. پرداخت قیمت آن کفایت از عقیقه نمی‌کند. بهتر است عقیقه و فرزندی که برایش عقیقه می‌شود، از حیث جنسیت مساوی باشند، ولی اگر ...

پیوند‌ها

حاضرین در سایت :

7264  نفر